൧൧. ജരാവഗ്ഗോ

൧. വിസാഖായ സഹായികാനം വത്ഥു

കോ നു ഹാസോ കിമാനന്ദോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വിസാഖായ സഹായികായോ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര പഞ്ചസതാ കുലപുത്താ ‘‘ഏവം ഇമാ അപ്പമാദവിഹാരിനിയോ ഭവിസ്സന്തീ’’തി അത്തനോ അത്തനോ ഭരിയായോ വിസാഖം മഹാഉപാസികം സമ്പടിച്ഛാപേസും. താ ഉയ്യാനം വാ വിഹാരം വാ ഗച്ഛന്തിയോ തായ സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛന്തി. താ ഏകസ്മിം കാലേ ‘‘സത്താഹം സുരാഛണോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഛണേ സങ്ഘുട്ഠേ അത്തനോ അത്തനോ സാമികാനം സുരം പടിയാദേസും. തേ സത്താഹം സുരാഛണം കീളിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ കമ്മന്തഭേരിയാ നിക്ഖന്തായ കമ്മന്തേ അഗമംസു. താപി ഇത്ഥിയോ ‘‘മയം സാമികാനം സമ്മുഖാ സുരം പാതും ന ലഭിമ്ഹാ, അവസേസാ സുരാ ച അത്ഥി, ഇദം യഥാ തേ ന ജാനന്തി, തഥാ പിവിസ്സാമാ’’തി വിസാഖായ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇച്ഛാമ, അയ്യേ, ഉയ്യാനം ദട്ഠു’’ന്തി വത്വാ ‘‘സാധു, അമ്മാ, തേന ഹി കത്തബ്ബകിച്ചാനി കത്വാ നിക്ഖമഥാ’’തി വുത്തേ തായ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ പടിച്ഛന്നാകാരേന സുരം നീഹരാപേത്വാ ഉയ്യാനേ പിവിത്വാ മത്താ വിചരിംസു. വിസാഖാപി ‘‘അയുത്തം ഇമാഹി കതം, ഇദാനി മം ‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവികാ വിസാഖാ സുരം പിവിത്വാ വിചരതീ’തി തിത്ഥിയാപി ഗരഹിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ താ ഇത്ഥിയോ ആഹ – ‘‘അമ്മാ അയുത്തം വോ കതം, മമപി അയസോ ഉപ്പാദിതോ, സാമികാപി വോ കുജ്ഝിസ്സന്തി, ഇദാനി കിം കരിസ്സഥാ’’തി. ഗിലാനാലയം ദസ്സയിസ്സാമ, അയ്യേതി. തേന ഹി പഞ്ഞായിസ്സഥ സകേന കമ്മേനാതി. താ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഗിലാനാലയം കരിംസു. അഥ താസം സാമികാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമാ ച ഇത്ഥന്നാമാ ച കഹ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഗിലാനാ’’തി സുത്വാ ‘‘അദ്ധാ ഏതാഹി അവസേസസുരാ പീതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ താ പോഥേത്വാ അനയബ്യസനം പാപേസും. താ അപരസ്മിമ്പി ഛണവാരേ തഥേവ സുരം പിവിതുകാമാ വിസാഖം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘അയ്യേ, ഉയ്യാനം നോ നേഹീ’’തി വത്വാ ‘‘പുബ്ബേപി മേ തുമ്ഹേഹി അയസോ ഉപ്പാദിതോ, ഗച്ഛഥ, ന വോ അഹം നേസ്സാമീ’’തി തായ പടിക്ഖിത്താ ‘‘ഇദാനി ഏവം ന കരിസ്സാമാ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ പുന തം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹംസു, ‘‘അയ്യേ, ബുദ്ധപൂജം കാതുകാമാമ്ഹാ, വിഹാരം നോ നേഹീ’’തി. ഇദാനി അമ്മാ യുജ്ജതി, ഗച്ഛഥ, പരിവച്ഛം കരോഥാതി. താ ചങ്കോടകേഹി ഗന്ധമാലാദീനി ഗാഹാപേത്വാ സുരാപുണ്ണേ മുട്ഠിവാരകേ ഹത്ഥേഹി ഓലമ്ബേത്വാ മഹാപടേ പാരുപിത്വാ വിസാഖം ഉപസങ്കമിത്വാ തായ സദ്ധിം വിഹാരം പവിസമാനാ ഏകമന്തം ഗന്ത്വാ മുട്ഠിവാരകേഹേവ സുരം പിവിത്വാ വാരകേ ഛഡ്ഡേത്വാ ധമ്മസഭായം സത്ഥു പുരതോ നിസീദിംസു.

വിസാഖാ ‘‘ഇമാസം, ഭന്തേ, ധമ്മം കഥേഥാ’’തി ആഹ. താപി മദവേഗേന കമ്പമാനസരീരാ ‘‘ഇച്ചാമ, ഗായാമാ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസും. അഥേകാ മാരകായികാ ദേവതാ ‘‘ഇമാസം സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പുരതോ വിപ്പകാരം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ താസം സരീരേ അധിമുച്ചി. താസു ഏകച്ചാ സത്ഥു പുരതോ പാണിം പഹരിത്വാ ഹസിതും, ഏകച്ചാ നച്ചിതും ആരഭിംസു. സത്ഥാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ന ഇദാനി മാരകായികാനം ഓതാരം ലഭിതും ദസ്സാമി. ന ഹി മയാ ഏത്തകം കാലം പാരമിയോ പൂരേന്തേന മാരകായികാനം ഓതാരലാഭത്ഥായ പൂരിതാ’’തി താ സംവേജേതും ഭമുകലോമതോ രസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസി, താവദേവ അന്ധകാരതിമിസാ അഹോസി. താ ഭീതാ അഹേസും മരണഭയതജ്ജിതാ. തേന താസം കുച്ഛിയം സുരാ ജീരി. സത്ഥാ നിസിന്നപല്ലങ്കേ അന്തരഹിതോ സിനേരുമുദ്ധനി ഠത്വാ ഉണ്ണാലോമതോ രസ്മിം വിസ്സജ്ജേസി, തങ്ഖണംയേവ ചന്ദസഹസ്സുഗ്ഗമനം വിയ അഹോസി. അഥ സത്ഥാ താ ഇത്ഥിയോ ആമന്തേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി മമ സന്തികം ആഗച്ഛമാനാഹി പമത്താഹി ആഗന്തും ന വട്ടതി. തുമ്ഹാകഞ്ഹി പമാദേനേവ മാരകായികാ ദേവതാ ഓതാരം ലഭിത്വാ തുമ്ഹേ ഹസാദീനം അകരണട്ഠാനേ ഹസാദീനി കാരാപേസി, ഇദാനി തുമ്ഹേഹി രാഗാദീനം അഗ്ഗീനം നിബ്ബാപനത്ഥായ ഉസ്സാഹം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൬. ‘‘കോ നു ഹാസോ കിമാനന്ദോ, നിച്ചം പജ്ജലിതേ സതി;

അന്ധകാരേന ഓനദ്ധാ, പദീപം ന ഗവേസഥാ’’തി.

തത്ഥ ആനന്ദോതി തുട്ഠി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമസ്മിം ലോകസന്നിവാസേ രാഗാദീഹി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി നിച്ചം പജ്ജലിതേ സതി കോ നു തുമ്ഹാകം ഹാസോ വാ തുട്ഠി വാ? നനു ഏസ അകത്തബ്ബരൂപോയേവ. അട്ഠവത്ഥുകേന ഹി അവിജ്ജാന്ധകാരേന ഓനദ്ധാ തുമ്ഹേ തസ്സേവ അന്ധകാരസ്സ വിധമനത്ഥായ കിം കാരണാ ഞാണപ്പദീപം ന ഗവേസഥ ന കരോഥാതി.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി താ ഇത്ഥിയോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.

സത്ഥാ താസം അചലസദ്ധായ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ സിനേരുമത്ഥകാ ഓതരിത്വാ ബുദ്ധാസനേ നിസീദി. അഥ നം വിസാഖാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, സുരാ നാമേസാ പാപികാ. ഏവരൂപാ ഹി നാമ ഇമാ ഇത്ഥിയോ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ പുരതോ നിസീദിത്വാ ഇരിയാപഥമത്തമ്പി സണ്ഠാപേതും അസക്കോന്തിയോ ഉട്ഠായ പാണിം പഹരിത്വാ ഹസനഗീതനച്ചാദീനി ആരഭിംസൂ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ആമ, വിസാഖേ, പാപികാ ഏവ ഏസാ സുരാ നാമ. ഏതഞ്ഹി നിസ്സായ അനേകേ സത്താ അനയബ്യസനം പത്താ’’തി വത്വാ ‘‘കദാ പനേസാ, ഭന്തേ, ഉപ്പന്നാ’’തി വുത്തേ തസ്സാ ഉപ്പത്തിം വിത്ഥാരേന കഥേതും അതീതം ആഹരിത്വാ കുമ്ഭജാതകം (ജാ. ൧.൧൬.൩൩ ആദയോ) കഥേസീതി.

വിസാഖായ സഹായികാനം വത്ഥു പഠമം.

൨. സിരിമാവത്ഥു

പസ്സ ചിത്തകതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സിരിമം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര രാജഗഹേ അഭിരൂപാ ഗണികാ. ഏകസ്മിം പന അന്തോവസ്സേ സുമനസേട്ഠിപുത്തസ്സ ഭരിയായ പുണ്ണകസേട്ഠിസ്സ ധീതായ ഉത്തരായ നാമ ഉപാസികായ അപരജ്ഝിത്വാ തം പസാദേതുകാമാ തസ്സാ ഗേഹേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം കതഭത്തകിച്ചം സത്ഥാരം ഖമാപേത്വാ തം ദിവസം ദസബലസ്സ ഭത്താനുമോദനം സുത്വാ –

‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധം, അസാധും സാധുനാ ജിനേ;

ജിനേ കദരിയം ദാനേന, സച്ചേനാലികവാദിന’’ന്തി. (ജാ. ൧.൨.൨; ധ. പ. ൨൨൩) –

ഗാഥാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരകഥാ പന കോധവഗ്ഗേ അനുമോദനഗാഥാവണ്ണനായമേവ ആവിഭവിസ്സതി. ഏവം സോതാപത്തിഫലം പത്താ പന സിരിമാ ദസബലം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ മഹാദാനം ദത്വാ സങ്ഘസ്സ അട്ഠകഭത്തം നിബദ്ധം ദാപേസി. ആദിതോ പട്ഠായ നിബദ്ധം അട്ഠ ഭിക്ഖൂ ഗേഹം ഗച്ഛന്തി. ‘‘സപ്പിം ഗണ്ഹഥ, ഖീരം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദീനി വത്വാ തേസം പത്തേ പൂരേതി. ഏകേന ലദ്ധം തിണ്ണമ്പി ചതുന്നമ്പി പഹോതി. ദേവസികം സോളസകഹാപണപരിബ്ബയേന പിണ്ഡപാതോ ദീയതി. അഥേകദിവസം ഏകോ ഭിക്ഖു തസ്സാ ഗേഹേ അട്ഠകഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തിയോജനമത്ഥകേ ഏകം വിഹാരം അഗമാസി. അഥ നം സായം ഥേരുപട്ഠാനേ നിസിന്നം പുച്ഛിംസു – ‘‘ആവുസോ, കഹം ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ ആഗതോസീ’’തി. സിരിമായ അട്ഠകഭത്തം മേ ഭുത്തന്തി. മനാപം കത്വാ ദേതി, ആവുസോതി. ‘‘ന സക്കാ തസ്സാ ഭത്തം വണ്ണേതും, അതിവിയ പണീതം കത്വാ ദേതി, ഏകേന ലദ്ധം തിണ്ണമ്പി ചതുന്നമ്പി പഹോതി, തസ്സാ പന ദേയ്യധമ്മതോപി ദസ്സനമേവ ഉത്തരിതരം. സാ ഹി ഇത്ഥീ ഏവരൂപാ ച ഏവരൂപാ ചാ’’തി തസ്സാ ഗുണേ വണ്ണേസി.

അഥേകോ ഭിക്ഖു തസ്സാ ഗുണകഥം സുത്വാ അദസ്സനേനേവ സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘മയാ ഗന്ത്വാ തം ദട്ഠും വട്ടതീ’’തി അത്തനോ വസ്സഗ്ഗം കഥേത്വാ തം ഭിക്ഖും ഠിതികം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സ്വേ, ആവുസോ, തസ്മിം ഗേഹേ ത്വം സങ്ഘത്ഥേരോ ഹുത്വാ അട്ഠകഭത്തം ലഭിസ്സസീ’’തി സുത്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ പത്തചീവരം ആദായ പക്കന്തോപി പാതോവ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ സലാകഗ്ഗം പവിസിത്വാ ഠിതോ സങ്ഘത്ഥേരോ ഹുത്വാ തസ്സാ ഗേഹേ അട്ഠകഭത്തം ലഭി. യോ പന ഭിക്ഖു ഹിയ്യോ ഭുഞ്ജിത്വാ പക്കാമി, തസ്സ ഗതവേലായമേവ അസ്സാ സരീരേ രോഗോ ഉപ്പജ്ജി. തസ്മാ സാ ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ നിപജ്ജി. അഥസ്സാ ദാസിയോ അട്ഠകഭത്തം ലഭിത്വാ ആഗതേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ആരോചേസും. സാ സഹത്ഥാ പത്തേ ഗഹേത്വാ നിസീദാപേതും വാ പരിവിസിതും വാ അസക്കോന്തീ ദാസിയോ ആണാപേസി – ‘‘അമ്മാ പത്തേ ഗഹേത്വാ, അയ്യേ, നിസീദാപേത്വാ യാഗും പായേത്വാ ഖജ്ജകം ദത്വാ ഭത്തവേലായ പത്തേ പൂരേത്വാ ദേഥാ’’തി. താ ‘‘സാധു, അയ്യേ’’തി ഭിക്ഖൂ പവേസേത്വാ യാഗും പായേത്വാ ഖജ്ജകം ദത്വാ ഭത്തവേലായ ഭത്തസ്സ പത്തേ പൂരേത്വാ തസ്സാ ആരോചയിംസു. സാ ‘‘മം പരിഗ്ഗഹേത്വാ നേഥ, അയ്യേ, വന്ദിസ്സാമീ’’തി വത്വാ താഹി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂനം സന്തികം നീതാ വേധമാനേന സരീരേന ഭിക്ഖൂ വന്ദി. സോ ഭിക്ഖു തം ഓലോകേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഗിലാനായ താവ ഏവരൂപാ അയം ഏതിസ്സാ രൂപസോഭാ, അരോഗകാലേ പന സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതായ ഇമിസ്സാ കീദിസീ രൂപസമ്പത്തീ’’തി. അഥസ്സ അനേകവസ്സകോടിസന്നിചിതോ കിലേസോ സമുദാചരി, സോ അഞ്ഞാണീ ഹുത്വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജിതും അസക്കോന്തോ പത്തമാദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പത്തം പിധായ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ ചീവരം പത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജി.

അഥ നം ഏകോ സഹായകോ ഭിക്ഖു യാചന്തോപി ഭോജേതും നാസക്ഖി. സോ ഛിന്നഭത്തോ അഹോസി. തം ദിവസമേവ സായന്ഹസമയേ സിരിമാ കാലമകാസി. രാജാ സത്ഥു സാസനം പേസേസി – ‘‘ഭന്തേ, ജീവകസ്സ കനിട്ഠഭഗിനീ, സിരിമാ, കാലമകാസീ’’തി. സത്ഥാ തം സുത്വാ രഞ്ഞോ സാസനം പഹിണി ‘‘സിരിമായ ഝാപനകിച്ചം നത്ഥി, ആമകസുസാനേ തം യഥാ കാകസുനഖാദയോ ന ഖാദന്തി, തഥാ നിപജ്ജാപേത്വാ രക്ഖാപേഥാ’’തി. രാജാപി തഥാ അകാസി. പടിപാടിയാ തയോ ദിവസാ അതിക്കന്താ, ചതുത്ഥേ ദിവസേ സരീരം ഉദ്ധുമായി, നവഹി വണമുഖേഹി പുളവാ പഗ്ഘരിംസു, സകലസരീരം ഭിന്നം സാലിഭത്തചാടി വിയ അഹോസി. രാജാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘ഠപേത്വാ ഗേഹരക്ഖകേ ദാരകേ സിരിമായ ദസ്സനത്ഥം അനാഗച്ഛന്താനം അട്ഠ കഹാപണാനി ദണ്ഡോ’’തി. സത്ഥു സന്തി കഞ്ച പേസേസി – ‘‘ബുദ്ധപ്പമുഖോ കിര ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സിരിമായ ദസ്സനത്ഥം ആഗച്ഛതൂ’’തി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസി – ‘‘സിരിമായ ദസ്സനത്ഥം ഗമിസ്സാമാ’’തി. സോപി ദഹരഭിക്ഖു ചത്താരോ ദിവസേ കസ്സചി വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ ഛിന്നഭത്തോവ നിപജ്ജി. പത്തേ ഭത്തം പൂതികം ജാതം, പത്തേ മലം ഉട്ഠഹി. അഥ നം സോ സഹായകോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ സിരിമായ ദസ്സനത്ഥം ഗച്ഛതീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ ഛാതജ്ഝത്തോപി ‘‘സിരിമാ’’തി വുത്തപദേയേവ സഹസാ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘കിം ഭണസീ’’തി ആഹ. ‘‘സത്ഥാ സിരിമം ദട്ഠും ഗച്ഛതി, ത്വമ്പി ഗമിസ്സസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഗമിസ്സാമീ’’തി ഭത്തം ഛഡ്ഡേത്വാ പത്തം ധോവിത്വാ ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഗമാസി. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഏകപസ്സേ അട്ഠാസി, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോപി രാജപരിസാപി ഉപാസകപരിസാപി ഉപാസികാപരിസാപി ഏകേകപസ്സേ അട്ഠംസു.

സത്ഥാ രാജാനം പുച്ഛി – ‘‘കാ ഏസാ, മഹാരാജോ’’തി. ഭന്തേ, ജീവകസ്സ ഭഗിനീ, സിരിമാ, നാമാതി. സിരിമാ, ഏസാതി. ആമ, ഭന്തേതി. തേന ഹി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേഹി ‘‘സഹസ്സം ദത്വാ സിരിമം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി. രാജാ തഥാ കാരേസി. ഏകോപി ‘ഹ’ന്തി വാ ‘ഹു’ന്തി വാ വദന്തോ നാമ നാഹോസി. രാജാ സത്ഥു ആരോചേസി – ‘‘ന ഗണ്ഹന്തി, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി, മഹാരാജ, അഗ്ഘം ഓഹാരേഹീതി. രാജാ ‘‘പഞ്ചസതാനി ദത്വാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ കഞ്ചി ഗണ്ഹനകം അദിസ്വാ ‘‘അഡ്ഢതേയ്യാനി സതാനി, ദ്വേ സതാനി, സതം, പണ്ണാസം, പഞ്ചവീസതി കഹാപണേ, ദസ കഹാപണേ, പഞ്ച കഹാപണേ, ഏകം കഹാപണം അഡ്ഢം, പാദം, മാസകം, കാകണികം ദത്വാ സിരിമം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. കോചി തം ന ഇച്ഛി. ‘‘മുധാപി ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. ‘ഹ’ന്തി വാ ‘ഹു’ന്തി വാ വദന്തോ നാമ നാഹോസി. രാജാ ‘‘മുധാപി, ഭന്തേ, ഗണ്ഹന്തോ നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, മഹാജനസ്സ പിയം മാതുഗാമം, ഇമസ്മിംയേവ നഗരേ സഹസ്സം ദത്വാ പുബ്ബേ ഏകദിവസം ലഭിംസു, ഇദാനി മുധാ ഗണ്ഹന്തോപി നത്ഥി, ഏവരൂപം നാമ രൂപം ഖയവയപ്പത്തം, പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, ആതുരം അത്തഭാവ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൭. ‘‘പസ്സ ചിത്തകതം ബിമ്ബം, അരുകായം സമുസ്സിതം;

ആതുരം ബഹുസങ്കപ്പം, യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതീ’’തി.

തത്ഥ ചിത്തകതന്തി കതചിത്തം, വത്ഥാഭരണമാലാലത്തകാദീഹി വിചിത്തന്തി അത്ഥോ. ബിമ്ബന്തി ദീഘാദിയുത്തട്ഠാനേസു ദീഘാദീഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി സണ്ഠിതം അത്തഭാവം. അരുകായന്തി നവന്നം വണമുഖാനം വസേന അരുഭൂതം കായം. സമുസ്സിതന്തി തീഹി അട്ഠിസതേഹി സമുസ്സിതം. ആതുരന്തി സബ്ബകാലം ഇരിയാപഥാദീഹി പരിഹരിതബ്ബതായ നിച്ചഗിലാനം. ബഹുസങ്കപ്പന്തി മഹാജനേന ബഹുധാ സങ്കപ്പിതം. യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതീതി യസ്സ ധുവഭാവോ വാ ഠിതിഭാവോ വാ നത്ഥി, ഏകന്തേന ഭേദനവികിരണവിദ്ധംസനധമ്മമേവേതം, ഇമം പസ്സഥാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, സോപി ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

സിരിമാവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ഉത്തരാഥേരീവത്ഥു

പരിജിണ്ണമിദന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉത്തരാഥേരിം നാമ ഭിക്ഖുനിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഥേരീ കിര വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധപിണ്ഡപാതാ അന്തരവീഥിയം ഏകം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ പിണ്ഡപാതേന ആപുച്ഛിത്വാ തസ്സ അപടിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ സബ്ബം ദത്വാ നിരാഹാരാ അഹോസി. ഏവം ദുതിയേപി തതിയേപി ദിവസേ തസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഭത്തം ദത്വാ നിരാഹാരാ അഹോസി, ചതുത്ഥേ ദിവസേ പന പിണ്ഡായ ചരന്തീ ഏകസ്മിം സമ്ബാധട്ഠാനേ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പടിക്കമന്തീ ഓലമ്ബന്തം അത്തനോ ചീവരകണ്ണം അക്കമിത്വാ സണ്ഠാതും അസക്കോന്തീ പരിവത്തിത്വാ പതി. സത്ഥാ തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭഗിനി, പരിജിണ്ണോ തേ അത്തഭാവോ ന ചിരസ്സേവ ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൮. ‘‘പരിജിണ്ണമിദം രൂപം, രോഗനീളം പഭങ്ഗുരം;

ഭിജ്ജതി പൂതിസന്ദേഹോ, മരണന്തഞ്ഹി ജീവിത’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – ഭഗിനി ഇദം തവ സരീരസങ്ഖാതം രൂപം മഹല്ലകഭാവേന പരിജിണ്ണം, തഞ്ച ഖോ സബ്ബരോഗാനം നിവാസട്ഠാനട്ഠേന രോഗനീളം, യഥാ ഖോ പന തരുണോപി സിങ്ഗാലോ ‘‘ജരസിങ്ഗാലോ’’തി വുച്ചതി, തരുണാപി ഗളോചീലതാ ‘‘പൂതിലതാ’’തി വുച്ചതി, ഏവം തദഹുജാതം സുവണ്ണവണ്ണമ്പി സമാനം നിച്ചം പഗ്ഘരണട്ഠേന പൂതിതായ പഭങ്ഗുരം, സോ ഏസ പൂതികോ സമാനോ തവ ദേഹോ ഭിജ്ജതി, ന ചിരസ്സേവ ഭിജ്ജിസ്സതീതി വേദിതബ്ബോ. കിം കാരണാ? മരണന്തഞ്ഹി ജീവിതം യസ്മാ സബ്ബസത്താനം ജീവിതം മരണപരിയോസാനമേവാതി വുത്തം ഹോതി.

ദേസനാവസാനേ സാ ഥേരീ സോതാപത്തിഫലം പത്താ, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ഉത്തരാഥേരീവത്ഥു തതിയം.

൪. സമ്ബഹുലഅധിമാനികഭിക്ഖുവത്ഥു

യാനിമാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ അധിമാനികേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

പഞ്ചസതാ കിര ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘടേന്താ വായമന്താ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ‘‘കിലേസാനം അസമുദാചാരേന പബ്ബജിതകിച്ചം നോ നിപ്ഫന്നം, അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമാ’’തി ആഗമിംസു. സത്ഥാ തേസം ബഹിദ്വാരകോട്ഠകം പത്തകാലേയേവ ആനന്ദത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ആനന്ദ, ഏതേസം ഭിക്ഖൂനം പവിസിത്വാ മയാ ദിട്ഠേന കമ്മം നത്ഥി, ആമകസുസാനം ഗന്ത്വാ തതോ ആഗന്ത്വാ മം പസ്സന്തൂ’’തി. ഥേരോ ഗന്ത്വാ തേസം തമത്ഥം ആരോചേസി. തേ ‘‘കിം അമ്ഹാകം ആമകസുസാനേനാ’’തി അവത്വാവ ‘‘ദീഘദസ്സിനാ ബുദ്ധേന കാരണം ദിട്ഠം ഭവിസ്സതീ’’തി ആമകസുസാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ കുണപാനി പസ്സന്താ ഏകാഹദ്വീഹപതിതേസു കുണപേസു ആഘാതം പടിലഭിത്വാ തം ഖണം പതിതേസു അല്ലസരീരേസു രാഗം ഉപ്പാദയിംസു, തസ്മിം ഖണേ അത്തനോ സകിലേസഭാവം ജാനിംസു. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ഓഭാസം ഫരിത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം സമ്മുഖേ കഥേന്തോ വിയ ‘‘നപ്പതിരൂപം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ഏവരൂപം അട്ഠിസങ്ഘാതം ദിസ്വാ രാഗരതിം ഉപ്പാദേതു’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൯. ‘‘യാനിമാനി അപത്ഥാനി, അലാബൂനേവ സാരദേ;

കാപോതകാനി അട്ഠീനി, താനി ദിസ്വാന കാ രതീ’’തി.

തത്ഥ അപത്ഥാനീതി ഛഡ്ഡിതാനി. സാരദേതി സരദകാലേ വാതാതപപഹതാനി തത്ഥ തത്ഥ വിപ്പകിണ്ണഅലാബൂനി വിയ. കാപോതകാനീതി കപോതകവണ്ണാനി. താനി ദിസ്വാനാതി താനി ഏവരൂപാനി അട്ഠീനി ദിസ്വാ തുമ്ഹാകം കാ രതി, നനു അപ്പമത്തകമ്പി കാമരതിം കാതും ന വട്ടതിയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ യഥാഠിതാവ അരഹത്തം പത്വാ ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവമാനാ ആഗന്ത്വാ വന്ദിംസൂതി.

സമ്ബഹുലഅധിമാനികഭിക്ഖുവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ജനപദകല്യാണീ രൂപനന്ദാഥേരീവത്ഥു

അട്ഠീനം നഗരം കതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ജനപദകല്യാണിം രൂപനന്ദാഥേരിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര ഏകദിവസം ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠഭാതികോ രജ്ജസിരിം പഹായ പബ്ബജിത്വാ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധോ ജാതോ, പുത്തോപിസ്സ രാഹുലകുമാരോ പബ്ബജിതോ, ഭത്താപി മേ പബ്ബജിതോ, മാതാപി മേ പബ്ബജിതാ, അഹമ്പി ഏത്തകേ ഞാതിജനേ പബ്ബജിതേ ഗേഹേ കിം കരിസ്സാമി, പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. സാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി ഞാതിസിനേഹേനേവ, നോ സദ്ധായ, അഭിരൂപതായ പന രൂപനന്ദാതി പഞ്ഞായി. ‘‘സത്ഥാ കിര ‘രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’തി വദേതീ’’തി സുത്വാ സാ ഏവം ദസ്സനീയേ പാസാദികേ മമപി രൂപേ ദോസം കഥേയ്യാതി സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവം ന ഗച്ഛതി. സാവത്ഥിവാസിനോ പാതോവ ദാനം ദത്വാ സമാദിന്നുപോസഥാ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ സായന്ഹസമയേ ജേതവനേ സന്നിപതിത്വാ ധമ്മം സുണന്തി. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോപി സത്ഥു ധമ്മദേസനായ ഉപ്പന്നച്ഛന്ദോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണാതി. ധമ്മം സുത്വാ നഗരം പവിസന്തോ സത്ഥു ഗുണകഥം കഥേന്തോവ പവിസതി.

ചതുപ്പമാണികേ ഹി ലോകസന്നിവാസേ അപ്പകാവ തേ സത്താ, യേസം തഥാഗതം പസ്സന്താനം പസാദോ ന ഉപ്പജ്ജതി. രൂപപ്പമാണികാപി ഹി തഥാഗതസ്സ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതം സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ദിസ്വാ പസീദന്തി, ഘോസപ്പമാണികാപി അനേകാനി ജാതിസതാനി നിസ്സായ പവത്തം സത്ഥു ഗുണഘോസഞ്ചേവ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ധമ്മദേസനാഘോസഞ്ച സുത്വാ പസീദന്തി, ലൂഖപ്പമാണികാപിസ്സ ചീവരാദിലൂഖതം പടിച്ച പസീദന്തി, ധമ്മപ്പമാണികാപി ‘‘ഏവരൂപം ദസബലസ്സ സീലം, ഏവരൂപോ സമാധി, ഏവരൂപാ പഞ്ഞാ, ഭഗവാ സീലാദീഹി ഗുണേഹി അസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ’’തി പസീദന്തി. തേസം തഥാഗതസ്സ ഗുണം കഥേന്താനം മുഖം നപ്പഹോതി. രൂപനന്ദാ ഭിക്ഖുനീനഞ്ചേവ ഉപാസികാനഞ്ച സന്തികാ തഥാഗതസ്സ ഗുണകഥം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അതിവിയ മേ ഭാതികസ്സ വണ്ണം കഥേന്തിയേവ. ഏകദിവസമ്പി മേ രൂപേ ദോസം കഥേന്തോ കിത്തകം കഥേസ്സതി. യംനൂനാഹം ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ അത്താനം അദസ്സേത്വാവ തഥാഗതം പസ്സിത്വാ ധമ്മമസ്സ സുണിത്വാ ആഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. സാ ‘‘അഹമ്പി അജ്ജ ധമ്മസ്സവനം ഗമിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖുനീനം ആരോചേസി.

ഭിക്ഖുനിയോ ‘‘ചിരസ്സം വത രൂപനന്ദായ സത്ഥു ഉപട്ഠാനം ഗന്തുകാമതാ ഉപ്പന്നാ, അജ്ജ സത്ഥാ ഇമം നിസ്സായ വിചിത്രധമ്മദേസനം നാനാനയം ദേസേസ്സതീ’’തി തുട്ഠമാനസാ തം ആദായ നിക്ഖമിംസു. സാ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ ‘‘അഹം അത്താനം നേവ ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥാ ‘‘അജ്ജ രൂപനന്ദാ മയ്ഹം ഉപട്ഠാനം ആഗമിസ്സതി, കീദിസീ നു ഖോ തസ്സാ ധമ്മദേസനാ സപ്പായാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘രൂപഗരുകാ ഏസാ അത്തഭാവേ ബലവസിനേഹാ, കണ്ടകേന കണ്ടകുദ്ധരണം വിയ രൂപേനേവസ്സാ രൂപമദനിമ്മദനം സപ്പായ’’ന്തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ തസ്സാ വിഹാരം പവിസനസമയേ ഏകം പന അഭിരൂപം ഇത്ഥിം സോളസവസ്സുദ്ദേസികം രത്തവത്ഥനിവത്ഥം സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതം ബീജനിം ഗഹേത്വാ അത്തനോ സന്തികേ ഠത്വാ ബീജയമാനം ഇദ്ധിബലേന അഭിനിമ്മിനി. തം ഖോ പന ഇത്ഥിം സത്ഥാ ചേവ പസ്സതി രൂപനന്ദാ ച. സാ ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം വിഹാരം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം പിട്ഠിപസ്സേ ഠത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം അന്തരേ നിസിന്നാ പാദന്തതോ പട്ഠായ സത്ഥാരം ഓലോകേന്തീ ലക്ഖണവിചിത്തം അനുബ്യഞ്ജനസമുജ്ജലം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തം സത്ഥു സരീരം ദിസ്വാ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം മുഖം ഓലോകേന്തീ സമീപേ ഠിതം ഇത്ഥിരൂപം അദ്ദസ. സാ തം ഓലോകേത്വാ അത്തഭാവം ഓലോകേന്തീ സുവണ്ണരാജഹംസിയാ പുരതോ കാകീസദിസം അത്താനം അവമഞ്ഞി. ഇദ്ധിമയരൂപം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായേവ ഹി തസ്സാ അക്ഖീനി ഭമിംസു. സാ ‘‘അഹോ ഇമിസ്സാ കേസാ സോഭനാ, അഹോ നലാടം സോഭന’’ന്തി സബ്ബേസം സാരീരപ്പദേസാനം രൂപസിരിയാ സമാകഡ്ഢിതചിത്താ തസ്മിം രൂപേ ബലവസിനേഹാ അഹോസി.

സത്ഥാ തസ്സാ തത്ഥ അഭിരതിം ഞത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോവ തം രൂപം സോളസവസ്സുദ്ദേസികഭാവം അതിക്കമിത്വാ വീസതിവസ്സുദ്ദേസികം കത്വാ ദസ്സേസി. രൂപനന്ദാ ഓലോകേത്വാ ‘‘ന വതിദം രൂപം പുരിമസദിസ’’ന്തി ഥോകം വിരത്തചിത്താ അഹോസി. സത്ഥാ അനുക്കമേനേവ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സകിം വിജാതവണ്ണം മജ്ഝിമിത്ഥിവണ്ണം ജരാജിണ്ണമഹല്ലികിത്ഥിവണ്ണഞ്ച ദസ്സേസി. സാപി അനുപുബ്ബേനേവ ‘‘ഇദമ്പി അന്തരഹിതം, ഇദമ്പി അന്തരഹിത’’ന്തി ജരാജിണ്ണകാലേ തം വിരജ്ജമാനാ ഖണ്ഡദന്തിം പലിതസിരം ഓഭഗ്ഗം ഗോപാനസിവങ്കം ദണ്ഡപരായണം പവേധമാനം ദിസ്വാ അതിവിയ വിരജ്ജി. അഥ സത്ഥാ തം ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതം കത്വാ ദസ്സേസി. സാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ദണ്ഡഞ്ച താലവണ്ടഞ്ച ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാവിരവം വിരവമാനാ ഭൂമിയം പതിത്വാ സകേ മുത്തകരീസേ നിമുഗ്ഗാ അപരാപരം പരിവത്തി. രൂപനന്ദാ തമ്പി ദിസ്വാ അതിവിയ വിരജ്ജി. സത്ഥാപി തസ്സാ ഇത്ഥിയാ മരണം ദസ്സേസി. സാ തങ്ഖണംയേവ ഉദ്ധുമാതകഭാവം ആപജ്ജി, നവഹി വണമുഖേഹി പുബ്ബവട്ടിയോ ചേവ പുളവാ ച പഗ്ഘരിംസു, കാകാദയോ സന്നിപതിത്വാ വിലുമ്പിംസു. രൂപനന്ദാപി തം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം ഇത്ഥീ ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ ജരം പത്താ, ബ്യാധിം പത്താ, മരണം പത്താ, ഇമസ്സാപി മേ അത്തഭാവസ്സ ഏവമേവ ജരാബ്യാധിമരണാനി ആഗമിസ്സന്തീ’’തി അത്തഭാവം അനിച്ചതോ പസ്സി. അനിച്ചതോ ദിട്ഠത്താ ഏവ പന ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ദിട്ഠോയേവ ഹോതി. അഥസ്സാ തയോ ഭവാ ആദിത്താ ഗേഹാ വിയ ഗീവായ ബദ്ധകുണപം വിയ ച ഉപട്ഠഹിംസു, കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം ചിത്തം പക്ഖന്ദി. സത്ഥാ തായ അനിച്ചതോ ദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ സയമേവ അത്തനോ പതിട്ഠം കാതു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘ന സക്ഖിസ്സതി, ബഹിദ്ധാ പച്ചയം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്സാ സപ്പായവസേന ധമ്മം ദേസേന്തോ ആഹ –

‘‘ആതുരം അസുചിം പൂതിം, പസ്സ നന്ദേ സമുസ്സയം;

ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം, ബാലാനം അഭിപത്ഥിതം.

‘‘യഥാ ഇദം തഥാ ഏതം, യഥാ ഏതം തഥാ ഇദം;

ധാതുതോ സുഞ്ഞതോ പസ്സ, മാ ലോകം പുനരാഗമി;

ഭവേ ഛന്ദം വിരാജേത്വാ, ഉപസന്തോ ചരിസ്സതീ’’തി. –

ഇത്ഥം സുദം ഭഗവാ നന്ദം ഭിക്ഖുനിം ആരബ്ഭ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി. നന്ദാ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. അഥസ്സാ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗഫലാനം വിപസ്സനാപരിവാസത്ഥായ സുഞ്ഞതാകമ്മട്ഠാനം കഥേതും, ‘‘നന്ദേ, മാ ‘ഇമസ്മിം സരീരേ സാരോ അത്ഥീ’തി സഞ്ഞം കരി. അപ്പമത്തകോപി ഹി ഏത്ഥ സാരോ നത്ഥി, തീണി അട്ഠിസതാനി ഉസ്സാപേത്വാ കതം അട്ഠിനഗരമേത’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൦. ‘‘അട്ഠീനം നഗരം കതം, മംസലോഹിതലേപനം;

യത്ഥ ജരാ ച മച്ചു ച, മാനോ മക്ഖോ ച ഓഹിതോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യഥേവ ഹി പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാദീനം ഓദഹനത്ഥായ കട്ഠാനി ഉസ്സാപേത്വാ വല്ലീഹി ബന്ധിത്വാ മത്തികായ വിലിമ്പേത്വാ നഗരസങ്ഖാതം ബഹിദ്ധാ ഗേഹം കരോന്തി, ഏവമിദം അജ്ഝത്തികമ്പി തീണി അട്ഠിസതാനി ഉസ്സാപേത്വാ ന്ഹാരുവിനദ്ധം മംസലോഹിതലേപനം തചപടിച്ഛന്നം ജീരണലക്ഖണായ ജരായ മരണലക്ഖണസ്സ മച്ചുനോ ആരോഹസമ്പദാദീനി പടിച്ച മഞ്ഞനലക്ഖണസ്സ മാനസ്സ സുകതകാരണവിനാസനലക്ഖണസ്സ മക്ഖസ്സ ച ഓദഹനത്ഥായ നഗരം കതം. ഏവരൂപോ ഏവ ഹി ഏത്ഥ കായികചേതസികോ ആബാധോ ഓഹിതോ, ഇതോ ഉദ്ധം കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം നത്ഥീതി.

ദേസനാവസാനേ സാ ഥേരീ അരഹത്തം പാപുണി, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ജനപദകല്യാണീ രൂപനന്ദാഥേരീവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. മല്ലികാദേവീവത്ഥു

ജീരന്തി വേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മല്ലികം ദേവിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര ഏകദിവസം ന്ഹാനകോട്ഠകം പവിട്ഠാ മുഖം ധോവിത്വാ ഓനതസരീരാ ജങ്ഘം ധോവിതും ആരഭി. തായ ച സദ്ധിംയേവ പവിട്ഠോ ഏകോ വല്ലഭസുനഖോ അത്ഥി. സോ തം തഥാ ഓനതം ദിസ്വാ അസദ്ധമ്മസന്ഥവം കാതും ആരഭി. സാ ഫസ്സം സാദിയന്തീ അട്ഠാസി. രാജാപി ഉപരിപാസാദേ വാതപാനേന ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ തതോ ആഗതകാലേ ‘‘നസ്സ, വസലി, കസ്മാ ഏവരൂപമകാസീ’’തി ആഹ. കിം മയാ കതം, ദേവാതി. സുനഖേന സദ്ധിം സന്ഥവോതി. നത്ഥേതം, ദേവാതി. മയാ സാമം ദിട്ഠം, നാഹം തവ സദ്ദഹിസ്സാമി, നസ്സ, വസലീതി. ‘‘മഹാരാജ, യോ കോചി ഇമം കോട്ഠകം പവിട്ഠോ ഇമിനാ വാതപാനേന ഓലോകേന്തസ്സ ഏകോവ ദ്വിധാ പഞ്ഞായതീ’’തി അഭൂതം കഥേസി. ദേവ, സചേ മേ സദ്ദഹസി, ഏതം കോട്ഠകം പവിസ, അഹം തം ഇമിനാ വാതപാനേന ഓലോകേസ്സാമീതി. രാജാ മൂള്ഹധാതുകോ തസ്സാ വചനം സദ്ദഹിത്വാ കോട്ഠകം പാവിസി. സാപി ഖോ ദേവീ വാതപാനേ ഠത്വാ ഓലോകേന്തീ ‘‘അന്ധബാല, മഹാരാജ, കിം നാമേതം, അജികായ സദ്ധിം സന്ഥവം കരോസീ’’തി ആഹ. ‘‘നാഹം, ഭദ്ദേ, ഏവരൂപം കരോമീ’’തി ച വുത്തേപി ‘‘മയാ സാമം ദിട്ഠം, നാഹം തവ സദ്ദഹിസ്സാമീ’’തി ആഹ.

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘അദ്ധാ ഇമം കോട്ഠകം പവിട്ഠോ ഏകോവ ദ്വിധാ പഞ്ഞായതീ’’തി സദ്ദഹി. മല്ലികാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ അന്ധബാലതായ മയാ വഞ്ചിതോ, പാപം മേ കതം, അയഞ്ച മേ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖിതോ, ഇദം മേ കമ്മം സത്ഥാപി ജാനിസ്സതി, ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാപി അസീതി മഹാസാവകാപി ജാനിസ്സന്തി, അഹോ വത മേ ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തി. അയം കിര രഞ്ഞോ അസദിസദാനേ സഹായികാ അഹോസി. തത്ഥ ച ഏകദിവസം കതപരിച്ചാഗോ ധനസ്സ ചുദ്ദസകോടിഅഗ്ഘനകോ അഹോസി. തഥാഗതസ്സ സേതച്ഛത്തം നിസീദനപല്ലങ്കോ ആധാരകോ പാദപീഠന്തി ഇമാനി പന ചത്താരി അനഗ്ഘാനേവ അഹേസും. സാ മരണകാലേ ഏവരൂപം മഹാപരിച്ചാഗം നാനുസ്സരിത്വാ തദേവ പാപകമ്മം അനുസ്സരന്തീ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. രഞ്ഞോ പന സാ അതിവിയ പിയാ അഹോസി. സോ ബലവസോകാഭിഭൂതോ തസ്സാ സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ ‘‘നിബ്ബത്തട്ഠാനമസ്സാ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. സത്ഥാ യഥാ സോ ആഗതകാരണം ന സരതി, തഥാ അകാസി. സോ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയധമ്മകഥം സുത്വാ ഗേഹം പവിട്ഠകാലേ സരിത്വാ ‘‘അഹം ഭണേ മല്ലികായ നിബ്ബത്തട്ഠാനം പുച്ഛിസ്സാമീതി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പമുട്ഠോ, സ്വേ പുന പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേപി അഗമാസി. സത്ഥാപി പടിപാടിയാ സത്ത ദിവസാനി യഥാ സോ ന സരതി, തഥാ അകാസി. സാപി സത്താഹമേവ നിരയേ പച്ചിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ തതോ ചുതാ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തി. കസ്മാ പനസ്സ സത്ഥാ അസരണഭാവം അകാസീതി? സാ കിര തസ്സ അതിവിയ പിയാ അഹോസി മനാപാ, തസ്മാ തസ്സാ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം സുത്വാ ‘‘സചേ ഏവരൂപാ സദ്ധാസമ്പന്നാ നിരയേ നിബ്ബത്താ, ദാനം ദത്വാ കിം കരിസ്സാമീ’’തി മിച്ഛാദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഗേഹേ പവത്തം നിച്ചഭത്തം ഹരാപേത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തേയ്യ, തേനസ്സ സത്ഥാ സത്താഹം അസരണഭാവം കത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ പിണ്ഡായ ചരന്തോ സയമേവ രാജകുലദ്വാരം അഗമാസി.

രാജാ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ നിക്ഖമിത്വാ പത്തം ആദായ പാസാദം അഭിരുഹിതും ആരഭി. സത്ഥാ പന രഥസാലായ നിസീദിതും ആകാരം ദസ്സേസി. രാജാ സത്ഥാരം തത്ഥേവ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകേന പടിമാനേത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നോവ അഹം, ഭന്തേ, മല്ലികായ ദേവിയാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം പുച്ഛിസ്സാമീതി ഗന്ത്വാ പമുട്ഠോ, കത്ഥ നു ഖോ സാ, ഭന്തേ, നിബ്ബത്താതി. തുസിതഭവനേ, മഹാരാജാതി, ഭന്തേ, തായ തുസിതഭവനേ അനിബ്ബത്തന്തിയാ കോ അഞ്ഞോ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഭന്തേ, നത്ഥി തായ സദിസാ ഇത്ഥീ. തസ്സാ ഹി നിസിന്നട്ഠാനാദീസു ‘‘സ്വേ തഥാഗതസ്സ ഇദം ദസ്സാമി, ഇദം കരിസ്സാമീ’’തി ദാനസംവിധാനം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം കിച്ചമേവ നത്ഥി, ഭന്തേ, തസ്സാ പരലോകം ഗതകാലതോ പട്ഠായ സരീരം മേ ന വഹതീതി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘മാ ചിന്തയി, മഹാരാജ, സബ്ബേസം ധുവധമ്മോ അയ’’ന്തി വത്വാ ‘‘അയം, മഹാരാജ, രഥോ കസ്സാ’’തി പുച്ഛി. തം സുത്വാ രാജാ സിരസ്മിം അഞ്ജലിം പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘പിതാമഹസ്സ മേ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ‘‘അയം കസ്സാ’’തി? ‘‘പിതു മേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അയം പന രഥോ കസ്സാ’’തി? ‘‘മമ, ഭന്തേ’’തി. ഏവം വുത്തേ സത്ഥാ, ‘‘മഹാരാജ, തവ പിതാമഹസ്സ രഥോ തേനേവാകാരേന തവ പിതു രഥം ന പാപുണി, തവ പിതു രഥോ തവ രഥം ന പാപുണി, ഏവരൂപസ്സ നാമ കട്ഠകലിങ്ഗരസ്സാപി ജരാ ആഗച്ഛതി, കിമങ്ഗം പന അത്തഭാവസ്സ. മഹാരാജ, സപ്പുരിസധമ്മസ്സേവ ഹി ജരാ നത്ഥി, സത്താ പന അജീരകാ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൧. ‘‘ജീരന്തി വേ രാജരഥാ സുചിത്താ,

അഥോ സരീരമ്പി ജരം ഉപേതി;

സതഞ്ച ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതി,

സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീ’’തി.

തത്ഥ വേതി നിപാതോ. സുചിത്താതി സത്തഹി രതനേഹി അപരേഹി ച രഥാലങ്കാരേഹി സുട്ഠു ചിത്തിതാ രാജൂനം രഥാപി ജീരന്തി. സരീരമ്പീതി ന കേവലം രഥാ ഏവ, ഇദം സുപ്പടിജഗ്ഗിതം സരീരമ്പി ഖണ്ഡിച്ചാദീനി പാപുണന്തം ജരം ഉപേതി. സതഞ്ചാതി ബുദ്ധാദീനം പന സന്താനം നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ ച കിഞ്ചി ഉപഘാതം ന ഉപേതീതി ന ജരം ഉപേതി നാമ. പവേദയന്തീതി ഏവം സന്തോ ബുദ്ധാദയോ സബ്ഭി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം കഥേന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മല്ലികാദേവീവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. ലാളുദായിത്ഥേരവത്ഥു

അപ്പസ്സുതായന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാളുദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര മങ്ഗലം കരോന്താനം ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീ’’തിആദിനാ (ഖു. പാ. ൭.൧; പേ. വ. ൧൪) നയേന അവമങ്ഗലം കഥേതി, അവമങ്ഗലം കരോന്താനം ഗേഹം ഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടാദീസു കഥേതബ്ബേസു ‘‘ദാനഞ്ച ധമ്മചരിയാ ചാ’’തിആദിനാ (ഖു. പാ. ൫.൭; സു. നി. ൨൬൬) നയേന മങ്ഗലഗാഥാ വാ ‘‘യം കിഞ്ചി വിത്തം ഇധ വാ ഹുരം വാ’’തി രതനസുത്തം (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) വാ കഥേതി. ഏവം തേസു തേസു ഠാനേസു ‘‘അഞ്ഞം കഥേസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം കഥേന്തോപി ‘‘അഞ്ഞം കഥേമീ’’തി ന ജാനാതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ കഥം സുത്വാ സത്ഥു ആരോചേസും – ‘‘കിം, ഭന്തേ, ലാളുദായിസ്സ മങ്ഗലാമങ്ഗലട്ഠാനേസു ഗമനേന, അഞ്ഞസ്മിം കഥേതബ്ബേ അഞ്ഞമേവ കഥേതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ ഏവം കഥേതി, പുബ്ബേപി അഞ്ഞസ്മിം കഥേതബ്ബേ അഞ്ഞമേവ കഥേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ കിര ബാരാണസിയം അഗ്ഗിദത്തസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ സോമദത്തകുമാരോ നാമ രാജാനം ഉപട്ഠഹി. സോ രഞ്ഞാ പിയോ അഹോസി മനാപോ. ബ്രാഹ്മണോ പന കസികമ്മം നിസ്സായ ജീവതി. തസ്സ ദ്വേയേവ ഗോണാ അഹേസും. തേസു ഏകോ മതോ. ബ്രാഹ്മണോ പുത്തം ആഹ – ‘‘താത, സോമദത്ത, രാജാനം മേ യാചിത്വാ ഏകം ഗോണം ആഹരാ’’തി. സോമദത്തോ ‘‘സചാഹം രാജാനം യാചിസ്സാമി, ലഹുഭാവോ മേ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേയേവ, താത, രാജാനം യാചഥാ’’തി വത്വാ ‘‘തേന ഹി, താത, മം ഗഹേത്വാ യാഹീ’’തി വുത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ദന്ധപഞ്ഞോ അഭിക്കമാദിവചനമത്തമ്പി ന ജാനാതി, അഞ്ഞസ്മിം വത്തബ്ബേ അഞ്ഞമേവ വദതി, സിക്ഖാപേത്വാ പന നം നേസ്സാമീ’’തി. സോ തം ആദായ ബീരണത്ഥമ്ഭകം നാമ സുസാനം ഗന്ത്വാ തിണകലാപേ ബന്ധിത്വാ ‘‘അയം രാജാ, അയം ഉപരാജാ, അയം സേനാപതീ’’തി നാമാനി കത്വാ പടിപാടിയാ പിതു ദസ്സേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി രാജകുലം ഗന്ത്വാ ഏവം അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം പടിക്കമിതബ്ബം, ഏവം നാമ രാജാ വത്തബ്ബോ, ഏവം നാമ ഉപരാജാ, രാജാനം പന ഉപസങ്കമിത്വാ ‘ജയതു ഭവം, മഹാരാജാ’തി വത്വാ ഏവം ഠത്വാ ഇമം ഗാഥം വത്വാ ഗോണം യാചേയ്യാഥാ’’തി ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി –

‘‘ദ്വേ മേ ഗോണാ മഹാരാജ, യേഹി ഖേത്തം കസാമസേ;

തേസു ഏകോ മതോ ദേവ, ദുതിയം ദേഹി ഖത്തിയാ’’തി.

സോ ഹി സംവച്ഛരമത്തേന തം ഗാഥം പഗുണം കത്വാ പഗുണഭാവം പുത്തസ്സ ആരോചേത്വാ ‘‘തേന ഹി, താത, കഞ്ചിദേവ പണ്ണാകാരം ആദായ ആഗച്ഛഥ, അഹം പുരിമതരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, താതാ’’തി പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ സോമദത്തസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠിതകാലേ ഉസ്സാഹപ്പത്തോ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ തുട്ഠചിത്തേന കതപടിസമ്മോദനോ, ‘‘താത, ചിരസ്സം വത ആഗതത്ഥ, ഇദമാസനം നിസീദിത്വാ വദഥ, യേനത്ഥോ’’തി വുത്തേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ദ്വേ മേ ഗോണാ മഹാരാജ, യേഹി ഖേത്തം കസാമസേ;

തേസു ഏകോ മതോ ദേവ, ദുതിയം ഗണ്ഹ ഖത്തിയാ’’തി.

രഞ്ഞാ ‘‘കിം വദേസി, താത, പുന വദേഹീ’’തി വുത്തേപി തമേവ ഗാഥം ആഹ. രാജാ തേന വിരജ്ഝിത്വാ കഥിതഭാവം ഞത്വാ സിതം കത്വാ, ‘‘സോമദത്ത, തുമ്ഹാകം ഗേഹേ ബഹൂ മഞ്ഞേ ഗോണാ’’തി വത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ദിന്നാ ബഹൂ ഭവിസ്സന്തി, ദേവാ’’തി വുത്തേ ബോധിസത്തസ്സ തുസ്സിത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ സോളസ ഗോണേ അലങ്കാരഭണ്ഡകം നിവാസഗാമഞ്ചസ്സ ബ്രഹ്മദേയ്യം ദത്വാ മഹന്തേന യസേന ബ്രാഹ്മണം ഉയ്യോജേസീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണോ ലാളുദായീ, സോമദത്തോ പന അഹമേവാ’’തി ജാതകം സമോധാനേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ അത്തനോ അപ്പസ്സുതതായ അഞ്ഞസ്മിം വത്തബ്ബേ അഞ്ഞമേവ വദതി. അപ്പസ്സുതപുരിസോ ഹി ബലിബദ്ദസദിസോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൨. ‘‘അപ്പസ്സുതായം പുരിസോ, ബലിബദ്ദോവ ജീരതി;

മംസാനി തസ്സ വഡ്ഢന്തി, പഞ്ഞാ തസ്സ ന വഡ്ഢതീ’’തി.

തത്ഥ അപ്പസ്സുതായന്തി ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ പണ്ണാസകാനം. അഥ വാ പന വഗ്ഗാനം സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ സുത്തന്താനം വാപി അഭാവേന അപ്പസ്സുതോ അയം. കമ്മട്ഠാനം പന ഉഗ്ഗഹേത്വാ അനുയുഞ്ജന്തോ ബഹുസ്സുതോവ. ബലിബദ്ദോവ ജീരതീതി യഥാ ഹി ബലിബദ്ദോ ജീരമാനോ വഡ്ഢമാനോ നേവ മാതു, ന പിതു, ന സേസഞാതകാനം അത്ഥായ വഡ്ഢതി, അഥ ഖോ നിരത്ഥകമേവ ജീരതി, ഏവമേവം അയമ്പി ന ഉപജ്ഝായവത്തം കരോതി, ന ആചരിയവത്തം, ന ആഗന്തുകവത്താദീനി, ന ഭാവനാരാമതം അനുയുഞ്ജതി, നിരത്ഥകമേവ ജീരതി, മംസാനി തസ്സ വഡ്ഢന്തീതി യഥാ ബലിബദ്ദസ്സ ‘‘യുഗനങ്ഗലാദീനി വഹിതും അസമത്ഥോ ഏസോ’’തി അരഞ്ഞേ വിസ്സട്ഠസ്സ തത്ഥേവ വിചരന്തസ്സ ഖാദന്തസ്സ പിവന്തസ്സ മംസാനി വഡ്ഢന്തി, ഏവമേവ ഇമസ്സാപി ഉപജ്ഝായാദീഹി വിസ്സട്ഠസ്സ സങ്ഘം നിസ്സായ ചത്താരോ പച്ചയേ ലഭിത്വാ ഉദ്ധവിരേചനാദീനി കത്വാ കായം പോസേന്തസ്സ മംസാനി വഡ്ഢന്തി, ഥൂലസരീരോ ഹുത്വാ വിചരതി. പഞ്ഞാ തസ്സാതി ലോകിയലോകുത്തരാ പനസ്സ പഞ്ഞാ ഏകങ്ഗുലമത്താപി ന വഡ്ഢതി, അരഞ്ഞേ പന ഗച്ഛലതാദീനി വിയ ഛ ദ്വാരാനി നിസ്സായ തണ്ഹാ ചേവ നവവിധമാനോ ച വഡ്ഢതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ മഹാജനോ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണീതി.

ലാളുദായിത്ഥേരവത്ഥു സത്തമം.

൮. ഉദാനവത്ഥു

അനേകജാതിസംസാരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ബോധിരുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ ഉദാനവസേന ഉദാനേത്വാ അപരഭാഗേ ആനന്ദത്ഥേരേന പുട്ഠോ കഥേസി.

സോ ഹി ബോധിരുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ സൂരിയേ അനത്ഥങ്ഗതേയേവ മാരബലം വിദ്ധംസേത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസപടിച്ഛാദകം തമം പദാലേത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമേ സത്തേസു കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച പച്ചയാകാരേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ തം അനുലോമപടിലോമവസേന സമ്മസന്തോ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അനേകേഹി ബുദ്ധസതസഹസ്സേഹി അവിജഹിതം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൫൩. ‘‘അനേകജാതിസംസാരം, സന്ധാവിസ്സം അനിബ്ബിസം;

ഗഹകാരം ഗവേസന്തോ, ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനം.

൧൫൪. ‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, പുന ഗേഹം ന കാഹസി;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതം;

വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തം, തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി.

തത്ഥ ഗഹകാരം ഗവേസന്തോതി അഹം ഇമസ്സ അത്തഭാവസങ്ഖാതസ്സ ഗേഹസ്സ കാരകം തണ്ഹാവഡ്ഢകിം ഗവേസന്തോ യേന ഞാണേന സക്കാ തം ദട്ഠും, തസ്സ ബോധിഞാണസ്സത്ഥായ ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരോ ഏത്തകം കാലം അനേകജാതിസംസാരം അനേകജാതിസതസഹസ്സസങ്ഖാതം ഇമം സംസാരവട്ടം അനിബ്ബിസം തം ഞാണം അവിന്ദന്തോ അലഭന്തോയേവ സന്ധാവിസ്സം സംസരിം, അപരാപരം അനുവിചരിന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനന്തി ഇദം ഗഹകാരകഗവേസനസ്സ കാരണവചനം. യസ്മാ ജരാബ്യാധിമരണമിസ്സിതായ ജാതി നാമേസാ പുനപ്പുനം ഉപഗന്തും ദുക്ഖാ, ന ച സാ തസ്മിം അദിട്ഠേ നിവത്തതി. തസ്മാ തം ഗവേസന്തോ സന്ധാവിസ്സന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠോസീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝന്തേന മയാ ഇദാനി ദിട്ഠോസി. പുന ഗേഹന്തി പുന ഇമസ്മിം സംസാരവട്ടേ അത്തഭാവസങ്ഖാതം മമ ഗേഹം ന കാഹസി. സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാതി തവ സബ്ബാ അവസേസാ കിലേസഫാസുകാ മയാ ഭഗ്ഗാ. ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതന്തി ഇമസ്സ തയാ കതസ്സ അത്തഭാവഗേഹസ്സ അവിജ്ജാസങ്ഖാതം കണ്ണികമണ്ഡലമ്പി മയാ വിദ്ധംസിതം. വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തന്തി ഇദാനി മമ ചിത്തം വിസങ്ഖാരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേന ഗതം അനുപവിട്ഠം. തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാതി തണ്ഹാനം ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം അധിഗതോസ്മീതി.

ഉദാനവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. മഹാധനസേട്ഠിപുത്തവത്ഥു

അചരിത്വാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഇസിപതനേ മിഗദായേ വിഹരന്തോ മഹാധനസേട്ഠിപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ബാരാണസിയം അസീതികോടിവിഭവേ കുലേ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ ചിന്തേസും – ‘‘അമ്ഹാകം കുലേ മഹാഭോഗക്ഖന്ധോ, പുത്തസ്സ നോ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ യഥാസുഖം പരിഭോഗം കരിസ്സാമ, അഞ്ഞേന കമ്മേന കിച്ചം നത്ഥീ’’തി. തം നച്ചഗീതവാദിതമത്തമേവ സിക്ഖാപേസും. തസ്മിംയേവ നഗരേ അഞ്ഞസ്മിം അസീതികോടിവിഭവേ കുലേ ഏകാ ധീതാപി നിബ്ബത്തി. തസ്സാപി മാതാപിതരോ തഥേവ ചിന്തേത്വാ തം നച്ചഗീതവാദിതമത്തമേവ സിക്ഖാപേസും. തേസം വയപ്പത്താനം ആവാഹവിവാഹോ അഹോസി. അഥ നേസം അപരഭാഗേ മാതാപിതരോ കാലമകംസു. ദ്വേഅസീതികോടിധനം ഏകസ്മിംയേവ ഗേഹേ അഹോസി. സേട്ഠിപുത്തോ ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും രഞ്ഞോ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. അഥ തസ്മിം നഗരേ ധുത്താ ചിന്തേസും – ‘‘സചായം സേട്ഠിപുത്തോ സുരാസോണ്ഡോ ഭവിസ്സതി, അമ്ഹാകം ഫാസുകം ഭവിസ്സതി, ഉഗ്ഗണ്ഹാപേമ നം സുരാസോണ്ഡഭാവ’’ന്തി. തേ സുരം ആദായ ഖജ്ജകമംസേ ചേവ ലോണസക്ഖരാ ച ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ മൂലകന്ദേ ഗഹേത്വാ തസ്സ രാജകുലതോ ആഗച്ഛന്തസ്സ മഗ്ഗം ഓലോകയമാനാ നിസീദിത്വാ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സുരം പിവിത്വാ ലോണസക്ഖരം മുഖേ ഖിപിത്വാ മൂലകന്ദം ഡംസിത്വാ ‘‘വസ്സസതം ജീവ സാമി, സേട്ഠിപുത്ത, തം നിസ്സായ മയം ഖാദനപിവനസമത്ഥാ ഭവേയ്യാമാ’’തി ആഹംസു. സോ തേസം വചനം സുത്വാ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തം ചൂളൂപട്ഠാകം പുച്ഛി – ‘‘കിം ഏതേ പിവന്തീ’’തി. ഏകം പാനകം, സാമീതി. മനാപജാതികം ഏതന്തി. സാമി, ഇമസ്മിം ജീവലോകേ ഇമിനാ സദിസം പാതബ്ബയുത്തകം നാമ നത്ഥീതി. സോ ‘‘ഏവം സന്തേ മയാപി പാതും വട്ടതീ’’തി ഥോകം ഥോകം ആഹരാപേത്വാ പിവതി. അഥസ്സ നചിരസ്സേവ തേ ധുത്താ പിവനഭാവം ഞത്വാ തം പരിവാരയിംസു. ഗച്ഛന്തേ കാലേ പരിവാരോ മഹാ അഹോസി. സോ സതേനപി സതദ്വയേനപി സുരം ആഹരാപേത്വാ പിവന്തോ ഇമിനാ അനുക്കമേനേവ നിസിന്നട്ഠാനാദീസു കഹാപണരാസിം ഠപേത്വാ സുരം പിവന്തോ ‘‘ഇമിനാ മാലാ ആഹരഥ, ഇമിനാ ഗന്ധേ, അയം ജനോ ജുതേ ഛേകോ, അയം നച്ചേ, അയം ഗീതേ, അയം വാദിതേ. ഇമസ്സ സഹസ്സം ദേഥ, ഇമസ്സ ദ്വേ സഹസ്സാനീ’’തി ഏവം വികിരന്തോ നചിരസ്സേവ അത്തനോ സന്തകം അസീതികോടിധനം ഖേപേത്വാ ‘‘ഖീണം തേ, സാമി, ധന’’ന്തി വുത്തേ കിം ഭരിയായ മേ സന്തകം നത്ഥീതി. അത്ഥി, സാമീതി. തേന ഹി തം ആഹരഥാതി. തമ്പി തഥേവ ഖേപേത്വാ അനുപുബ്ബേന ഖേത്തആരാമുയ്യാനയോഗ്ഗാദികമ്പി അന്തമസോ ഭാജനഭണ്ഡകമ്പി അത്ഥരണപാവുരണനിസീദനമ്പി സബ്ബം അത്തനോ സന്തകം വിക്കിണിത്വാ ഖാദി. അഥ നം മഹല്ലകകാലേ യേഹിസ്സ കുലസന്തകം ഗേഹം വിക്കിണിത്വാ ഗഹിതം, തേ തം ഗേഹാ നീഹരിംസു. സോ ഭരിയം ആദായ പരജനസ്സ ഗേഹഭിത്തിം നിസ്സായ വസന്തോ കപാലഖണ്ഡം ആദായ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ ജനസ്സ ഉച്ഛിട്ഠകം ഭുഞ്ജിതും ആരഭി.

അഥ നം ഏകദിവസം ആസനസാലായ ദ്വാരേ ഠത്വാ ദഹരസാമണേരേഹി ദിയ്യമാനം ഉച്ഛിട്ഠകഭോജനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തം ദിസ്വാ സത്ഥാ സിതം പാത്വാകാസി. അഥ നം ആനന്ദത്ഥേരോ സിതകാരണം പുച്ഛി. സത്ഥാ സിതകാരണം കഥേന്തോ ‘‘പസ്സാനന്ദ, ഇമം മഹാധനസേട്ഠിപുത്തം ഇമസ്മിം നഗരേ ദ്വേഅസീതികോടിധനം ഖേപേത്വാ ഭരിയം ആദായ ഭിക്ഖായ ചരന്തം. സചേ ഹി അയം പഠമവയേ ഭോഗേ അഖേപേത്വാ കമ്മന്തേ പയോജയിസ്സ, ഇമസ്മിംയേവ നഗരേ അഗ്ഗസേട്ഠി അഭവിസ്സ. സചേ പന നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സ, അരഹത്തം പാപുണിസ്സ, ഭരിയാപിസ്സ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സ. സചേ മജ്ഝിമവയേ ഭോഗേ അഖേപേത്വാ കമ്മന്തേ പയോജയിസ്സ, ദുതിയസേട്ഠി അഭവിസ്സ, നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജന്തോ അനാഗാമീ അഭവിസ്സ. ഭരിയാപിസ്സ സകദാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സ. സചേ പച്ഛിമവയേ ഭോഗേ അഖേപേത്വാ കമ്മന്തേ പയോജയിസ്സ, തതിയസേട്ഠി അഭവിസ്സ, നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജന്തോപി സകദാഗാമീ അഭവിസ്സ, ഭരിയാപിസ്സ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സ. ഇദാനി പനേസ ഗിഹിഭോഗതോപി പരിഹീനോ സാമഞ്ഞതോപി. പരിഹായിത്വാ ച പന സുക്ഖപല്ലലേ കോഞ്ചസകുണോ വിയ ജാതോ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൫൫. ‘‘അചരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം, അലദ്ധാ യോബ്ബനേ ധനം;

ജിണ്ണകോഞ്ചാവ ഝായന്തി, ഖീണമച്ഛേവ പല്ലലേ.

൧൫൬. ‘‘അചരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം, അലദ്ധാ യോബ്ബനേ ധനം;

സേന്തി ചാപാതിഖീണാവ, പുരാണാനി അനുത്ഥുന’’ന്തി.

തത്ഥ അചരിത്വാതി ബ്രഹ്മചരിയവാസം അവസിത്വാ. യോബ്ബനേതി അനുപ്പന്നേ വാ ഭോഗേ ഉപ്പാദേതും ഉപ്പന്നേ വാ ഭോഗേ രക്ഖിതും സമത്ഥകാലേ ധനമ്പി അലഭിത്വാ. ഖീണമച്ഛേതി തേ ഏവരൂപാ ബാലാ ഉദകസ്സ അഭാവാ ഖീണമച്ഛേ പല്ലലേ പരിക്ഖീണപത്താ ജിണ്ണകോഞ്ചാ വിയ അവഝായന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പല്ലലേ ഉദകസ്സ അഭാവോ വിയ ഹി ഇമേസം വസനട്ഠാനസ്സ അഭാവോ, മച്ഛാനം ഖീണഭാവോ വിയ ഇമേസം ഭോഗാനം അഭാവോ, ഖീണപത്താനം കോഞ്ചാനം ഉപ്പതിത്വാ ഗമനാഭാവോ വിയ ഇമേസം ഇദാനി ജലഥലപഥാദീഹി ഭോഗേ സണ്ഠാപേതും അസമത്ഥഭാവോ. തസ്മാ തേ ഖീണപത്താ കോഞ്ചാ വിയ ഏത്ഥേവ ബജ്ഝിത്വാ അവഝായന്തീതി. ചാപാതിഖീണാവാതി ചാപതോ അതിഖീണാ, ചാപാ വിനിമുത്താതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ചാപാ വിനിമുത്താ സരാ യഥാവേഗം ഗന്ത്വാ പതിതാ, തം ഗഹേത്വാ ഉക്ഖിപന്തേ അസതി തത്ഥേവ ഉപചികാനം ഭത്തം ഹോന്തി, ഏവം ഇമേപി തയോ വയേ അതിക്കന്താ ഇദാനി അത്താനം ഉദ്ധരിതും അസമത്ഥതായ മരണം ഉപഗമിസ്സന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘സേന്തി ചാപാതിഖീണാവാ’’തി. പുരാണാനി അനുത്ഥുനന്തി ‘‘ഇതി അമ്ഹേഹി ഖാദിതം ഇതി പീത’’ന്തി പുബ്ബേ കതാനി ഖാദിതപിവിതനച്ചഗീതവാദിതാദീനി അനുത്ഥുനന്താ സോചന്താ അനുസോചന്താ സേന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മഹാധനസേട്ഠിപുത്തവത്ഥു നവമം.

ജരാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏകാദസമോ വഗ്ഗോ.