൧൧. സുഖസാമണേരവത്ഥു

ഉദകഞ്ഹി നയന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സുഖസാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതസ്മിഞ്ഹി ബാരാണസിസേട്ഠിനോ ഗന്ധകുമാരോ നാമ പുത്തോ അഹോസി. രാജാ തസ്സ പിതരി കാലകതേ തം പക്കോസാപേത്വാ സമസ്സാസേത്വാ മഹന്തേന സക്കാരേന തസ്സേവ സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. സോ തതോ പട്ഠായ ഗന്ധസേട്ഠീതി പഞ്ഞായി. അഥസ്സ ഭണ്ഡാഗാരികോ ധനഗബ്ഭദ്വാരം വിവരിത്വാ, ‘‘സാമി, ഇദം തേ ഏത്തകം പിതു ധനം, ഏത്തകം പിതാമഹാദീന’’ന്തി നീഹരിത്വാ ദസ്സേസി. സോ തം ധനരാസിം ഓലോകേത്വാ ആഹ – ‘‘കിം പന തേ ഇമം ധനം ഗഹേത്വാ ന ഗമിംസൂ’’തി. ‘‘സാമി, ധനം ഗഹേത്വാ ഗതാ നാമ നത്ഥി. അത്തനാ കതം കുസലാകുസലമേവ ഹി ആദായ സത്താ ഗച്ഛന്തീ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘തേ ബാലതായ ധനം സണ്ഠാപേത്വാ പഹായ ഗതാ, അഹം പനേതം ഗഹേത്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേന്തോ ‘‘ദാനം വാ ദസ്സാമി, പൂജം വാ കരിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ ‘‘ഇദം സബ്ബം ഖാദിത്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സോ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഫലികമയം ന്ഹാനകോട്ഠകം കാരേസി, സതസഹസ്സം ദത്വാ ഫലികമയമേവ ന്ഹാനഫലകം, സതസഹസ്സം ദത്വാ നിസീദനപല്ലങ്കം, സതസഹസ്സം ദത്വാ ഭോജനപാതിം, സതസഹസ്സമേവ ദത്വാ ഭോജനട്ഠാനേ മണ്ഡപം കാരാപേസി, സതസഹസ്സം ദത്വാ ഭോജനപാതിയാ ആസിത്തകൂപധാനം കാരേസി, സതസഹസ്സേനേവ ഗേഹേ സീഹപഞ്ജരം സണ്ഠാപേസി, അത്തനോ പാതരാസത്ഥായ സഹസ്സം അദാസി, സായമാസത്ഥായപി സഹസ്സമേവ. പുണ്ണമദിവസേ പന ഭോജനത്ഥായ സതസഹസ്സം ദാപേസി, തം ഭത്തം ഭുഞ്ജനദിവസേ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ നഗരം അലങ്കരിത്വാ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘ഗന്ധസേട്ഠിസ്സ കിര ഭത്തഭുഞ്ജനാകാരം ഓലോകേന്തൂ’’തി.

മഹാജനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചേ ബന്ധിത്വാ സന്നിപതി. സോപി സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ ന്ഹാനകോട്ഠകേ സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ ഫലകേ നിസീദിത്വാ സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി ന്ഹത്വാ തം സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ തസ്മിം പല്ലങ്കേ നിസീദി. അഥസ്സ തസ്മിം ആസിത്തകൂപധാനേ തം പാതിം ഠപേത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ഭോജനം വഡ്ഢേസും. സോ നാടകപരിവുതോ ഏവരൂപായ സമ്പത്തിയാ തം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി. അപരേന സമയേന ഏകോ ഗാമികമനുസ്സോ അത്തനോ പരിബ്ബയാഹരണത്ഥം ദാരുആദീനി യാനകേ പക്ഖിപിത്വാ നഗരം ഗന്ത്വാ സഹായകസ്സ ഗേഹേ നിവാസം ഗണ്ഹി. തദാ പന പുണ്ണമദിവസോ ഹോതി. ‘‘ഗന്ധസേട്ഠിനോ ഭുഞ്ജനലീളം ഓലോകേന്തൂ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി. അഥ നം സഹായകോ ആഹ – ‘‘സമ്മ, ഗന്ധസേട്ഠിനോ തേ ഭുഞ്ജനലീളം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ന ദിട്ഠപുബ്ബം, സമ്മാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏഹി, ഗച്ഛാമ, അയം നഗരേ ഭേരീ ചരതി, ഏതസ്സ മഹാസമ്പത്തിം പസ്സാമാ’’തി നഗരവാസീ ജനപദവാസിം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. മഹാജനോപി മഞ്ചാതിമഞ്ചേ അഭിരുഹിത്വാ പസ്സതി. ഗാമവാസീ ഭത്തഗന്ധം ഘായിത്വാവ നഗരവാസിം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ഏതായ പാതിയാ ഭത്തപിണ്ഡേ പിപാസാ ജാതാ’’തി. സമ്മ, മാ ഏതം പത്ഥയി, ന സക്കാ ലദ്ധുന്തി. സമ്മ, അലഭന്തോ ന ജീവിസ്സാമീതി. സോ തം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തോ പരിസപരിയന്തേ ഠത്വാ ‘‘പണമാമി തേ, സാമീ’’തി തിക്ഖത്തും മഹാസദ്ദം നിച്ഛാരേത്വാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി വുത്തേ അഹം, സാമീതി. ‘‘കിമേത’’ന്തി. ‘‘അയം ഏകോ ഗാമവാസീ തുമ്ഹാകം പാതിയം ഭത്തപിണ്ഡേ പിപാസം ഉപാദേസി, ഏകം ഭത്തപിണ്ഡം ദാപേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി. ‘‘കിം, സമ്മ, സുതം തേ’’തി? ‘‘സുതം മേ, അപിച ലഭന്തോ ജീവിസ്സാമി, അലഭന്തസ്സ മേ മരണം ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ പുനപി വിരവി – ‘‘അയം കിര, സാമി, അലഭന്തോ മരിസ്സതി, ജീവിതമസ്സ ദേഥാ’’തി. അമ്ഭോ ഭത്തപിണ്ഡോ നാമ സതമ്പി അഗ്ഘതി, സതദ്വയമ്പി അഗ്ഘതി. യോ യോ യാചതി, തസ്സ തസ്സ ദദമാനോ അഹം കിം ഭുഞ്ജിസ്സാമീതി? സാമി, അയം അലഭന്തോ മരിസ്സതി, ജീവിതമസ്സ ദേഥാതി. ന സക്കാവ മുധാ ലദ്ധും, യദി പന അലഭന്തോ ന ജീവതി, തീണി സംവച്ഛരാനി മമ ഗേഹേ ഭതിം കരോതു, ഏവമസ്സ ഭത്തപാതിം ദാപേസ്സാമീതി. ഗാമവാസീ തം സുത്വാ ‘‘ഏവം ഹോതു, സമ്മാ’’തി സഹായകം വത്വാ പുത്തദാരം പഹായ ‘‘ഭത്തപാതിഅത്ഥായ തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കരിസ്സാമീ’’തി സേട്ഠിസ്സ ഗേഹം പാവിസി. സോ ഭതിം കരോന്തോ സബ്ബകിച്ചാനി സക്കച്ചം അകാസി. ഗേഹേ വാ അരഞ്ഞേ വാ രത്തിം വാ ദിവാ വാ സബ്ബാനി കത്തബ്ബകമ്മാനി കതാനേവ പഞ്ഞായിംസു. ‘‘ഭത്തഭതികോ’’തി ച വുത്തേ സകലനഗരേപി പഞ്ഞായി. അഥസ്സ ദിവസേ പരിപുണ്ണേ ഭത്തവേയ്യാവടികോ ‘‘ഭത്തഭതികസ്സ, സാമി, ദിവസോ പുണ്ണോ, ദുക്കരം തേന കതം തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കരോന്തേന, ഏകമ്പി കമ്മം ന കോപിതപുബ്ബ’’ന്തി ആഹ.

അഥസ്സ സേട്ഠി അത്തനോ സായപാതരാസത്ഥായ ദ്വേ സഹസ്സാനി, തസ്സ പാതരാസത്ഥായ സഹസ്സന്തി തീണി സഹസ്സാനി ദാപേത്വാ ആഹ – ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം കത്തബ്ബം പരിഹാരം തസ്സേവ കരോഥാ’’തി. വത്വാ ച പന ഠപേത്വാ ഏകം ചിന്താമണിം നാമ പിയഭരിയം അവസേസജനമ്പി ‘‘അജ്ജ തമേവ പരിവാരേഥാ’’തി വത്വാ സബ്ബസമ്പത്തിം തസ്സ നിയ്യാദേസി. സോ സേട്ഠിനോ ന്ഹാനോദകേന തസ്സേവ കോട്ഠകേ തസ്മിം ഫലകേ നിസിന്നോ ന്ഹത്വാ തസ്സേവ നിവാസനസാടകേ നിവാസേത്വാ തസ്സേവ പല്ലങ്കേ നിസീദി. സേട്ഠിപി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘ഭത്തഭതികോ ഗന്ധസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കത്വാ പാതിം ലഭി, തസ്സ ഭുഞ്ജനസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തൂ’’തി. മഹാജനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചേ അഭിരുഹിത്വാ പസ്സതി, ഗാമവാസിസ്സ ഓലോകിതോലോകിതട്ഠാനം കമ്പനാകാരപ്പത്തം അഹോസി. നാടകാ പരിവാരേത്വാ അട്ഠസും, തസ്സ പുരതോ ഭത്തപാതിം വഡ്ഢേത്വാ ഠപയിംസു. അഥസ്സ ഹത്ഥധോവനവേലായ ഗന്ധമാദനേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ സത്തമേ ദിവസേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അജ്ജ ഭിക്ഖാചാരത്ഥായ ഗച്ഛാമീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ഭത്തഭതികം അദ്ദസ. അഥ സോ ‘‘അയം തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കത്വാ ഭത്തപാതിം ലഭി, അത്ഥി നു ഖോ ഏതസ്സ സദ്ധാ, നത്ഥീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘അത്ഥീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സദ്ധാപി ഏകച്ചേ സങ്ഗഹം കാതും ന സക്കോന്തി, സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ മേ സങ്ഗഹം കാതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതി ചേവ മമ ച സങ്ഗഹകരണം നിസ്സായ മഹാസമ്പത്തിം ലഭിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പരിസന്തരേന ഗന്ത്വാ തസ്സ പുരതോ ഠിതമേവ അത്താനം ദസ്സേസി.

സോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം പുബ്ബേ അദിന്നഭാവേന ഏകിസ്സാ ഭത്തപാതിയാ അത്ഥായ തീണി സംവച്ഛരാനി പരഗേഹേ ഭതിം അകാസിം, ഇദാനി മേ ഇദം ഭത്തം ഏകം രത്തിന്ദിവം രക്ഖേയ്യ, സചേ പന നം അയ്യസ്സ ദസ്സാമി, അനേകാനിപി കപ്പകോടിസഹസ്സാനി രക്ഖിസ്സതി, അയ്യസ്സേവ നം ദസ്സാമീ’’തി. സോ തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കത്വാ ലദ്ധഭത്തപാതിതോ ഏകപിണ്ഡമ്പി മുഖേ അട്ഠപേത്വാ തണ്ഹം വിനോദേത്വാ സയമേവ പാതിം ഉക്ഖിപിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പാതിം അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പാതിം വാമഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന തസ്സ പത്തേ ഭത്തം ആകിരി. പച്ചേകബുദ്ധോ ഭത്തസ്സ ഉപഡ്ഢസേസകാലേ പത്തം ഹത്ഥേന പിദഹി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏകോവ പടിവിസോ ന സക്കാ ദ്വിധാ കാതും, മാ മം ഇധലോകേന സങ്ഗണ്ഹഥ, പരലോകേന സങ്ഗഹമേവ കരോഥ, സാവസേസം അകത്വാ നിരവസേസമേവ ദസ്സാമീ’’തി. അത്തനോ ഹി ഥോകമ്പി അനവസേസേത്വാ ദിന്നം നിരവസേസദാനം നാമ, തം മഹപ്ഫലം ഹോതി. സോ തഥാ കരോന്തോ സബ്ബം ദത്വാ പുന വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏകം ഭത്തപാതിം നിസ്സായ തീണി സംവച്ഛരാനി മേ പരഗേഹേ ഭതിം കരോന്തേന ദുക്ഖം അനുഭൂതം, ഇദാനി മേ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഖമേവ ഹോതു, തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സേവ ഭാഗീ അസ്സ’’ന്തി. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘ഏവം ഹോതു, ചിന്താമണി വിയ തേ സബ്ബകാമദദോ മനോസങ്കപ്പാ പുണ്ണചന്ദോ വിയ പൂരേന്തൂ’’തി അനുമോദനം കരോന്തോ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, സബ്ബമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ.

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥികം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, മണി ജോതിരസോ യഥാ’’തി. –

വത്വാ ‘‘അയം മഹാജനോ യാവ ഗന്ധമാദനപബ്ബതഗമനാ മം പസ്സന്തോ തിട്ഠതൂ’’തി അധിട്ഠായ ആകാസേന ഗന്ധമാദനം അഗമാസി.

മഹാജനോപി നം പസ്സന്തോവ അട്ഠാസി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം പിണ്ഡപാതം പഞ്ചസതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം വിഭജിത്വാ അദാസി. സബ്ബേ അത്തനോ പഹോനകം ഗണ്ഹിംസു. ‘‘അപ്പോ പിണ്ഡപാതോ കഥം പഹോസീ’’തി ന ചിന്തേതബ്ബം. ചത്താരി ഹി അചിന്തേയ്യാനി (അ. നി. ൪.൭൭) വുത്താനി, തത്രായം പച്ചേകബുദ്ധവിസയോതി. മഹാജനോ പച്ചേകബുദ്ധാനം പിണ്ഡപാതം വിഭജിത്വാ ദിയ്യമാനം ദിസ്വാ സാധുകാരസഹസ്സാനി പവത്തേസി, അസനിസതനിപാകസദ്ദോ വിയ അഹോസി. തം സുത്വാ ഗന്ധസേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘ഭത്തഭതികോ മയാ ദിന്നസമ്പത്തിം ധാരേതും നാസക്ഖി മഞ്ഞേ, തേനായം മഹാജനോ പരിഹാസം കരോന്തോ സന്നിപതിതോ നദതീ’’തി. സോ തപ്പവത്തിജാനനത്ഥം മനുസ്സേ പേസേസി. തേ ആഗന്ത്വാ ‘‘സമ്പത്തിധാരകാ നാമ, സാമി, ഏവം ഹോന്തൂ’’തി വത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസും. സേട്ഠി തം സുത്വാവ പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ ഹുത്വാ ‘‘അഹോ ദുക്കരം തേന കതം, അഹം ഏത്തകം കാലം ഏവരൂപായ സമ്പത്തിയാ ഠിതോ കിഞ്ചി ദാതും നാസക്ഖി’’ന്തി തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തയാ ഇദം നാമ കത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, സാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഹന്ദ, സഹസ്സം ഗഹേത്വാ തവ ദാനേ മയ്ഹമ്പി പത്തിം ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. സേട്ഠിപിസ്സ സബ്ബം അത്തനോ സന്തകം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ അദാസി.

ചതസ്സോ ഹി സമ്പദാ നാമ – വത്ഥുസമ്പദാ, പച്ചയസമ്പദാ, ചേതനാസമ്പദാ, ഗുണാതിരേകസമ്പദാതി. തത്ഥ നിരോധസമാപത്തിരഹോ അരഹാ വാ അനാഗാമീ വാ ദക്ഖിണേയ്യോ വത്ഥുസമ്പദാ നാമ. പച്ചയാനം ധമ്മേന സമേന ഉപ്പത്തി പച്ചയസമ്പദാ നാമ. ദാനതോ പുബ്ബേ ദാനകാലേ പച്ഛാ ഭാഗേതി തീസു കാലേസു ചേതനായ സോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തഭാവോ ചേതനാസമ്പദാ നാമ. ദക്ഖിണേയ്യസ്സ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതഭാവോ ഗുണാതിരേകസമ്പദാ നാമാതി. ഇമസ്സ ച ഖീണാസവോ പച്ചേകബുദ്ധോ ദക്ഖിണേയ്യാ, ഭതിം കത്വാ ലദ്ധഭാവേന പച്ചയോ ധമ്മതോ ഉപ്പന്നോ, തീസു കാലേസു പരിസുദ്ധാ ചേതനാ, സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതമത്തോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗുണാതിരേകോതി ചതസ്സോപി സമ്പദാ നിപ്ഫന്നാ. ഏതാസം ആനുഭാവേന ദിട്ഠേവ ധമ്മേ മഹാസമ്പത്തിം പാപുണന്തി. തസ്മാ സോ സേട്ഠിനോ സന്തികാ സമ്പത്തിം ലഭി. അപരഭാഗേ ച രാജാപി ഇമിനാ കതകമ്മം സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ പത്തിം ഗഹേത്വാ തുട്ഠമാനസോ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം ദത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. ഭത്തഭതികസേട്ഠീതിസ്സ നാമം അകാസി. സോ ഗന്ധസേട്ഠിനാ സദ്ധിം സഹായോ ഹുത്വാ ഏകതോ ഖാദന്തോ പിവന്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സൂപട്ഠാകകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ മാതാ ലദ്ധഗബ്ഭപരിഹാരാ കതിപാഹച്ചയേന ‘‘അഹോ വതാഹം പഞ്ചസതേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സതരസഭോജനം ദത്വാ കാസായവത്ഥനിവത്ഥാ സുവണ്ണസരകം ആദായ ആസനപരിയന്തേ നിസിന്നാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉച്ഛിട്ഠാവസേസകം പരിഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി ദോഹളിനീ ഹുത്വാ തഥേവ കത്വാ ദോഹളം പടിവിനോദേസി. സാ സേസമങ്ഗലേസുപി തഥാരൂപമേവ ദാനം ദത്വാ പുത്തം വിജായിത്വാ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘പുത്തസ്സ മേ, ഭന്തേ, സിക്ഖാപദാനി ദേഥാ’’തി ഥേരം ആഹ. ഥേരോ ‘‘കിമസ്സ നാമ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, പുത്തസ്സ മേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ഇമസ്മിം ഗേഹേ കസ്സചി ദുക്ഖം നാമ ന ഭൂതപുബ്ബം, തേനേവസ്സ സുഖകുമാരോതി നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തേ തദേവസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ സിക്ഖാപദാനി അദാസി.

തദാ ഏവഞ്ചസ്സ മാതു ‘‘നാഹം മമ പുത്തസ്സ അജ്ഝാസയം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. സാ തസ്സ കണ്ണവിജ്ഝനമങ്ഗലാദീസുപി തഥേവ ദാനം അദാസി. കുമാരോപി സത്തവസ്സികകാലേ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, അമ്മ, ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതു’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘സാധു, താത, നാഹം തവ അജ്ഝാസയം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഥേരം നിമന്തേത്വാ ഭോജേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പുത്തോ മേ പബ്ബജിതും ഇച്ഛതി, ഇമാഹം സായന്ഹസമയേ വിഹാരം ആനേസ്സാമീ’’തി ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ ഞാതകേ സന്നിപാതേത്വാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ഗിഹികാലേ കത്തബ്ബം കിച്ചം അജ്ജേവ കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പുത്തം അലങ്കരിത്വാ മഹന്തേന സിരിസോഭഗ്ഗേന വിഹാരം നേത്വാ ഥേരസ്സ നിയ്യാദേസി. ഥേരോപി തം, ‘‘താത, പബ്ബജ്ജാ നാമ ദുക്കരാ, സക്ഖിസ്സസി അഭിരമിതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘കരിസ്സാമി വോ, ഭന്തേ, ഓവാദ’’ന്തി വുത്തേ കമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേസി. മാതാപിതരോപിസ്സ പബ്ബജ്ജായ സക്കാരം കരോന്താ അന്തോവിഹാരേയേവ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സതരസഭോജനം ദത്വാ സായം അത്തനോ ഗേഹം അഗമംസു. അട്ഠമേ ദിവസേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഗാമം പവിട്ഠേ വിഹാരേ കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ സാമണേരം പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാമണേരോ അന്തരാമഗ്ഗേ മാതികാദീനി ദിസ്വാ പണ്ഡിതസാമണേരോ വിയ പുച്ഛി. ഥേരോപി തസ്സ തഥേവ ബ്യാകാസി. സാമണേരോ താനി കാരണാനി സുത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ അത്തനോ പത്തചീവരം ഗണ്ഹേയ്യാഥ, അഹം നിവത്തേയ്യ’’ന്തി വത്വാ ഥേരേന തസ്സ അജ്ഝാസയം അഭിന്ദിത്വാ, ‘‘സാമണേര, ദേഹി മമ പത്തചീവര’’ന്തി പത്തചീവരേ ഗഹിതേ ഥേരം വന്ദിത്വാ നിവത്തമാനോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ആഹാരം ആഹരമാനോ സതരസഭോജനം ആഹരേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. കുതോ തം ലഭിസ്സാമീതി? അത്തനോ പുഞ്ഞേന അലഭന്തോ മമ പുഞ്ഞേന ലഭിസ്സഥ, ഭന്തേതി. അഥസ്സ ഥേരോ കുഞ്ചികം ദത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. സോപി വിഹാരം ആഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ഗബ്ഭം വിവരിത്വാ പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ അത്തനോ കായേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ നിസീദി.

തസ്സ ഗുണതേജേന സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഓലോകേന്തോ സാമണേരം ദിസ്വാ ‘‘സുഖസാമണേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, മയാ തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചത്താരോ മഹാരാജേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, വിഹാരസ്സൂപവനേ ദുസ്സദ്ദകേ സകുണേ പലാപേഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേ തഥാ കത്വാ സാമന്താ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു. ചന്ദിമസൂരിയേ ‘‘അത്തനോ വിമാനാനി ഗഹേത്വാ തിട്ഠഥാ’’തി ആണാപേസി. തേപി തഥാ കരിംസു. സയമ്പി ആവിഞ്ഛനട്ഠാനേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി. വിഹാരോ സന്നിസിന്നോ നിരവോ അഹോസി. സാമണേരോ ഏകഗ്ഗചിത്തേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പാപുണി. ഥേരോ ‘‘സാമണേരേന ‘സതരസഭോജനം ആഹരേയ്യാഥാ’തി വുത്തം, കസ്സ നു ഖോ ഘരേ സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ഏകം അജ്ഝാസയസമ്പന്നം ഉപട്ഠാകതുലം ദിസ്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സാധു വോ കതം അജ്ജ ഇധാഗച്ഛന്തേഹീ’’തി തേഹി തുട്ഠമാനസേഹി പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ യാവ ഭത്തകാലം ധമ്മകഥം യാചിതോ തേസം സാരണീയധമ്മകഥം കഥേത്വാ കാലം സല്ലക്ഖേത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. അഥസ്സ സതരസഭോജനം ദത്വാ തം ആദായ ഗന്തുകാമം ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘ഭുഞ്ജഥ, ഭന്തേ, അപരമ്പി തേ ദസ്സാമാ’’തി ഥേരം ഭോജേത്വാ പുന പത്തപൂരം അദംസു. ഥേരോ തം ആദായ ‘‘സാമണേരോ മേ ഛാതോ’’തി തുരിതതുരിതോ വിഹാരം പായാസി. തം ദിവസം സത്ഥാ പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ആവജ്ജേസി – ‘‘അജ്ജ സുഖസാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, നിപ്ഫന്നം നു ഖോ തസ്സ കിച്ച’’ന്തി. സോ തിണ്ണംയേവ മഗ്ഗഫലാനം പത്തഭാവം ദിസ്വാ ഉത്തരിപി ഉപധാരേന്തോ ‘‘സക്ഖിസ്സതായം അജ്ജ അരഹത്തം പാപുണിതും, സാരിപുത്തോ പന ‘സാമണേരോ മേ ഛാതോ’തി വേഗേന ഭത്തം ആദായ നിക്ഖമതി, സചേ ഇമസ്മിം അരഹത്തം അപ്പത്തേ ഭത്തം ആഹരിസ്സതി, ഇമസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതി, മയാ ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി.

ഥേരോപി ഭത്തം ആഹരി. അഥ നം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാവസാനേ സാമണേരോ അരഹത്തം പാപുണി. സത്ഥാ ഥേരം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, സാരിപുത്ത, സാമണേരസ്സ തേ ഭത്തം ദേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ഗന്ത്വാ ദ്വാരം ആകോടേസി. സാമണേരോപി നിക്ഖമിത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ വത്തം കത്വാ ‘‘ഭത്തകിച്ചം കരോഹീ’’തി വുത്തേ ഥേരസ്സ ഭത്തേന അനത്ഥികഭാവം ഞത്വാ സത്തവസ്സികകുമാരോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ അരഹത്തം പത്തോ നീചാസനട്ഠാനം പച്ചവേക്ഖന്തോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പത്തം ധോവി. തസ്മിം കാലേ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസും. ചന്ദിമസൂരിയാപി വിമാനാനി മുഞ്ചിംസു. സക്കോപി ആവിഞ്ഛനട്ഠാനേ ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസി. സൂരിയോ നഭമജ്ഝം അതിക്കന്തോയേവ പഞ്ഞായി. ഭിക്ഖൂ ‘‘സായന്ഹോ പഞ്ഞായതി, സാമണേരേന ച ഇദാനേവ ഭത്തകിച്ചം കതം, കിം നു ഖോ അജ്ജ പുബ്ബണ്ഹോ ബലവാ ജാതോ, സായന്ഹോ മന്ദോ’’തി വദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ പുബ്ബണ്ഹോ ബലവാ ജാതോ, സായന്ഹോ മന്ദോ, സാമണേരേന ച ഇദാനേവ ഭത്തകിച്ചം കതം, അഥ ച പന സൂരിയോ നഭമജ്ഝം അതിക്കന്തോയേവ പഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏവമേവം ഹോതി പുഞ്ഞവന്താനം സമണധമ്മകരണകാലേ. അജ്ജ ഹി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ സാമന്താ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു, ചന്ദിമസൂരിയാ വിമാനാനി ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു, സക്കോ ആവിഞ്ഛനകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി, അഹമ്പി ദ്വാരകോട്ഠകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിം, അജ്ജ സുഖസാമണേരോ മാതികായ ഉദകം ഹരന്തേ, ഉസുകാരേ ഉസും ഉജും കരോന്തേ, തച്ഛകേ ചക്കാദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ അത്താനം ദമേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൫. ‘‘ഉദകഞ്ഹി നയന്തി നേത്തികാ, ഉസുകാരാ നമയന്തി തേജനം;

ദാരും നമയന്തി തച്ഛകാ, അത്താനം ദമയന്തി സുബ്ബതാ’’തി.

തത്ഥ സുബ്ബതാതി സുവദാ, സുഖേന ഓവദിതബ്ബാ അനുസാസിതബ്ബാതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സുഖസാമണേരവത്ഥു ഏകാദസമം.

ദണ്ഡവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസമോ വഗ്ഗോ.