൬. കാളുദായിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഛട്ഠാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ കാളുദായിത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും കുലപ്പസാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തജ്ജം അഭിനീഹാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സത്ഥാപി ബ്യാകാസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ കപിലവത്ഥുസ്മിംയേവ അമച്ചകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ബോധിസത്തേന സഹ ഏകദിവസേയേവ ജാതോ, തംദിവസംയേവ നം ദുകൂലചുമ്ബടകേന നിപജ്ജാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം നയിംസു. ബോധിസത്തേന ഹി സദ്ധിം ബോധിരുക്ഖോ, രാഹുലമാതാ, ചത്താരോ നിധീ, ആരോഹനിയഹത്ഥീ, കണ്ഡകോ, ഛന്നോ, കാളുദായീതി ഇമേ സത്ത ഏകദിവസേ ജാതത്താ സഹജാതാ നാമ അഹേസും. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ സകലനഗരസ്സ ഉദഗ്ഗചിത്തദിവസേ ജാതത്താ ഉദായീത്വേവ നാമം കരിംസു. ഥോകം കാളധാതുകത്താ പന കാളുദായീതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കുമാരകീളം കീളന്തോ വുദ്ധിം അഗമാസി.

അപരഭാഗേ ലോകനാഥേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരന്തേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ പുരിസസഹസ്സപരിവാരം ഏകം അമച്ചം ‘‘പുത്തം മേ ഇധാനേഹീ’’തി പേസേസി. സോ സത്ഥു ധമ്മദേസനാവേലായം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ സപരിവാരോ അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നേ സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. സബ്ബേ തംഖണംയേവ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും. അരഹത്തപ്പത്തതോ പട്ഠായ അരിയാ നാമ മജ്ഝത്താവ ഹോന്തി, തസ്മാ രഞ്ഞാ പേസിതസാസനം ദസബലസ്സ നാരോചേസി. രാജാ നേവ ഗതോ ആഗച്ഛതി, ന സാസനം സുയ്യതീതി അപരമ്പി അമച്ചം പുരിസസഹസ്സപരിവാരം പേസേസി. തസ്മിമ്പി തഥാ പടിപന്നേ അപരമ്പീതി ഏതേന നയേന നവപുരിസസഹസ്സപരിവാരേ നവ അമച്ചേ പേസേസി. സബ്ബേ ഗന്ത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തുണ്ഹീഭൂതാ അഹേസും.

അഥ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏത്തകാ ജനാ മയി സിനേഹാഭാവേന ദസബലസ്സ ഇധാഗമനത്ഥായ ന കിഞ്ചി കഥയിംസു, അയം ഖോ പന ഉദായീ ദസബലേന സമവയോ സഹപംസുകീളികോ, മയി ച സിനേഹവാ, ഇമം പേസേസ്സാമീ’’തി. അഥ തം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, ത്വം പുരിസസഹസ്സപരിവാരോ ഗന്ത്വാ ദസബലം ഇധാനേഹീ’’തി വത്വാ പേസേസി. സോ പന ഗച്ഛന്തോ ‘‘സചാഹം, ദേവ, പബ്ബജിതും ലഭിസ്സാമി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഇധാനേസ്സാമീ’’തി വത്വാ രഞ്ഞാ ‘‘പബ്ബജിതോപി മമ പുത്തം ദസ്സേഹീ’’തി വുത്തോ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനാവേലായ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ സപരിവാരോ അരഹത്തം പത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേ പതിട്ഠാസി. സോ അരഹത്തം പത്വാ – ‘‘ന താവായം ദസബലസ്സ കുലനഗരം ഗന്തും കാലോ, വസ്സന്തേ പന ഉപഗതേ പബ്ബതേസു വനസണ്ഡേസു ഹരിതതിണസഞ്ഛന്നായ ഭൂമിയാ ഗമനകാലോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഗമനകാലം ആഗമേന്തോ വസ്സന്തേ സമ്പത്തേ സത്ഥു കുലനഗരം ഗന്തും ഗമനവണ്ണം സംവണ്ണേസി. വുത്തഞ്ചേതം ഥേരഗാഥായ (ഥേരഗാ. ൫൨൭-൫൩൦) –

‘‘അങ്ഗാരിനോ ദാനി ദുമാ ഭദന്തേ, ഫലേസിനോ ഛദനം വിപ്പഹായ;

തേ അച്ചിമന്തോവ പഭാസയന്തി, സമയോ മഹാവീര ഭാഗീ രസാനം.

‘‘ദുമാനി ഫുല്ലാനി മനോരമാനി, സമന്തതോ സബ്ബദിസാ പവന്തി;

പത്തം പഹായ ഫലമാസസാനാ, കാലോ ഇതോ പക്കമനായ വീര.

‘‘നേവാതിസീതം ന പനാതിഉണ്ഹം, സുഖാ ഉതു അദ്ധനിയാ ഭദന്തേ;

പസ്സന്തു തം സാകിയാ കോളിയാ ച, പച്ഛാമുഖം രോഹിനിയം തരന്തം.

‘‘ആസായ കസതേ ഖേത്തം, ബീജം ആസായ വപ്പതി;

ആസായ വാണിജാ യന്തി, സമുദ്ദം ധനഹാരകാ;

യായ ആസായ തിട്ഠാമി, സാ മേ ആസാ സമിജ്ഝതു.

‘‘നാതിസീതം നാതിഉണ്ഹം, നാതിദുബ്ഭിക്ഖഛാതകം;

സദ്ദലാ ഹരിതാ ഭൂമി, ഏസ കാലോ മഹാമുനി. (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൨൫);

‘‘പുനപ്പുനഞ്ചേവ വപന്തി ബീജം, പുനപ്പുനം വസ്സതി ദേവരാജാ;

പുനപ്പുനം ഖേത്തം കസന്തി കസ്സകാ, പുനപ്പുനം ധഞ്ഞമുപേതി രട്ഠം.

‘‘പുനപ്പുനം യാചനകാ ചരന്തി, പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദന്തി;

പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദിത്വാ, പുനപ്പുനം സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാനം.

‘‘വീരോ ഹവേ സത്തയുഗം പുനേതി; യസ്മിം കുലേ ജായതി ഭൂരിപഞ്ഞോ;

മഞ്ഞാമഹം സക്കതി ദേവദേവോ, തയാ ഹി ജാതോ മുനി സച്ചനാമോ.

‘‘സുദ്ധോദനോ നാമ പിതാ മഹേസിനോ, ബുദ്ധസ്സ മാതാ പന മായനാമാ;

യാ ബോധിസത്തം പരിഹരിയ കുച്ഛിനാ, കായസ്സ ഭേദാ തിദിവമ്ഹി മോദതി.

‘‘സാ ഗോതമീ കാലകതാ ഇതോ ചുതാ, ദിബ്ബേഹി കാമേഹി സമങ്ഗിഭൂതാ;

സാ മോദതി കാമഗുണേഹി പഞ്ചഹി, പരിവാരിതാ ദേവഗണേഹി തേഹി.

‘‘ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹി അസയ്ഹസാഹിനോ, അങ്ഗീരസസ്സപ്പടിമസ്സ താദിനോ;

പിതുപിതാ മയ്ഹം തുവംസി സക്ക, ധമ്മേന മേ ഗോതമ അയ്യകോസീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൩൧-൫൩൬);

‘‘അമ്ബാ പനസാ കപിട്ഠാ ച, പുപ്ഫപല്ലവലങ്കതാ;

ധുവപ്ഫലാനി സവന്തി, ഖുദ്ദാമധുകകൂപമാ;

സേവമാനോ ഉഭോ പസ്സേ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ്സ.

‘‘ജമ്ബൂ സുമധുരാ നീപാ, മധുഗണ്ഡിദിവപ്ഫലാ;

താ ഉഭോസു പജ്ജോതന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘തിണ്ഡുകാനി പിയാലാനി, സോണ്ണവണ്ണാ മനോരമാ;

ഖുദ്ദകപ്പഫലാ നിച്ചം, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘കദലീ പഞ്ചമോച്ചി ച, സുപക്കഫലഭൂസിതാ;

ഉഭോപസ്സേസു ലമ്ബന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘മധുപ്ഫലധരാ നിച്ചം, മോരരുക്ഖാ മനോരമാ;

ഖുദ്ദകപ്പഫലാ നിച്ചം, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ഹിന്താലതാലപന്തീ ച, രജതക്ഖന്ധോവ ജോതരേ;

സുപക്കഫലസഞ്ഛന്നാ, ഖുദ്ദകപ്പാ മധുസ്സവാ;

ഫലാനി താനി ഖാദന്തേ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ഉദുമ്ബരാരുണാവണ്ണാ, സദാസുമധുരപ്ഫലാ;

ഉഭോപസ്സേസു ലമ്ബന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതാ അനേകാ തേ, നാനാഫലധരാ ദുമാ;

ഉഭോപസ്സേസു ലമ്ബന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ചമ്പകാ സലളാ നാഗാ, സുഗന്ധാ മാലുതേരിതാ;

സുപുപ്ഫിതഗ്ഗാ ജോതന്തി, സുഗന്ധേനാഭിപൂജയും;

സാദരാ വിനതാനേവ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘പുന്നാഗാ ഗിരിപുന്നാഗാ, പുപ്ഫിതാ ധരണീരുഹാ;

സുപുപ്ഫിതഗ്ഗാ ജോതന്തി, സുഗന്ധേനാഭിപൂജയും;

സാദരാ വിനതുഗ്ഗഗ്ഗാ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘അസോകാ കോവിളാരാ ച, സോമനസ്സകരാ വരാ;

സുഗന്ധാ കണ്ണികാ ബന്ധാ, രത്തവണ്ണേഹി ഭൂസിതാ;

സാദരാ വിനതുഗ്ഗഗ്ഗാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘കണ്ണികാരാ ഫുല്ലിതാ നിച്ചം, സോവണ്ണരംസിജോതകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ പവായന്തി, ദിസാ സബ്ബാനി സോഭയം;

സാദരാ വിനതാനേവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘സുപത്താ ഗന്ധസമ്പന്നാ, കേതകീ ധനുകേതകീ;

സുഗന്ധാ സമ്പവായന്തി, ദിസാ സബ്ബാഭിഗന്ധിനോ;

സാദരാ പൂജയന്താവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘മല്ലികാ ജാതിസുമനാ, സുഗന്ധാ ഖുദ്ദമല്ലികാ;

ദിസാ സബ്ബാ പവായന്തി, ഉഭോ മഗ്ഗേ പസോഭയം;

സാദരാ തേ പലമ്ബന്തി, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘സിന്ധുവാരാ സീതഗന്ധാ, സുഗന്ധാ മാലുതേരിതാ;

ദിസാ സബ്ബാഭിപൂജേന്താ, ഉഭോ മഗ്ഗേ പസോഭയം;

സാദരാ വിനതുഗ്ഗഗ്ഗാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘സീഹാ കേസരസീഹാ ച, ചതുപ്പദനിസേവിതാ;

അച്ഛമ്ഭീതാ സുരാപാനേ, മിഗരാജാ പതാപിനോ.

‘‘സീഹനാദേന പൂജേന്തി, സാദരാ തേ മിഗാഭിഭൂ;

മഗ്ഗമ്ഹി ഉഭതോ വൂള്ഹാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘ബ്യഗ്ഘാ സിന്ധവാ നകുലാ, സാധുരൂപാ ഭയാനകാ;

ആകാസേ സമ്പതന്താവ, നിബ്ഭീതാ യേന കേനചി;

തേഹി തേ സാദരാ നതാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘തിധാ പഭിന്നാ ഛദ്ദന്താ, സുരൂപാ സുസ്സരാ സുഭാ;

സത്തപ്പതിട്ഠിതങ്ഗാ തേ, ഉഭോ മഗ്ഗേസു കൂജിനോ;

സാദരാ ഹാസമാനാവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘മിഗാ വരാഹാ പസദാ, ചിത്രാസാവയവാ സുഭാ;

ആരോഹപരിണാഹേന, സുരൂപാ അങ്ഗസംയുതാ;

ഉഭോ മഗ്ഗേ ഗായമാനാവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘ഗോകണ്ണാ സരഭാ രുരൂ, ആരോഹപരിണാഹിനോ;

സുരൂപാ അങ്ഗസമ്പന്നാ, സേവമാനാവ അച്ഛരും;

സേവമാനാ തേഹി തദാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘ദീപീ അച്ഛാ തരച്ഛാ ച, തുദരാ വരുണാ സദാ;

തേ ദാനി സിക്ഖിതാ സബ്ബേ, മേത്തായ തവ താദിനോ;

തേ പച്ചസേവകാ അദ്ധാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘സസാ സിങ്ഗാലാ നകുലാ, കലന്ദകാളകാ ബഹൂ;

കസ്തുരാ സൂരാ ഗന്ധാ തേ, കേവലാ ഗായമാനാവ.

സമയോ തേ മഹായസ;

‘‘മയൂരാ നീലഗീവാ തേ, സുസിഖാ സുഭപക്ഖികാ;

സുപിഞ്ഛാ തേ സുനാദാ ച, വേളുരിയമണിസന്നിഭാ;

നാദം കരോന്താ പൂജേന്തി, കാലോ തേ പിതുദസ്സനേ.

‘‘സുവണ്ണചിത്രഹംസാ ച, ജവഹംസാ വിഹാചരാ;

തേ സബ്ബേ ആസയാ ഛുദ്ധാ, ജിനദസ്സനബ്യാവടാ;

മധുരസ്സരേന കൂജന്തി, കാലോ തേ പിതുദസ്സനേ.

‘‘ഹംസാ കോഞ്ചാ സുനദാ തേ, ചക്കവാകാ നദീചരാ;

ബകാ ബലാകാ രുചിരാ, ജലകാകാ സരകുക്കുടാ;

സാദരാഭിനാദിനോ ഏതേ, കാലോ തേ പിതുദസ്സനേ.

‘‘ചിത്രാ സുരൂപാ സുസ്സരാ, സാളികാ സുവതണ്ഡികാ;

രുക്ഖഗ്ഗാ സമ്പതന്താ തേ, ഉഭോ മഗ്ഗേസു കൂജിനോ;

തേസു തേസു നികൂജന്തി, കാലോ തേ പിതുദസ്സനേ.

‘‘കോകിലാ സകലാ ചിത്രാ, സദാ മഞ്ജുസ്സരാ വരാ;

വിമ്ഹാപിതാ തേ ജനതം, സദ്ധിമിത്താദികേ സുരാ;

സരേഹി പൂജയന്താവ, കാലോ തേ പിതുദസ്സനേ.

‘‘ഭിങ്കാ കുരരാ സാരാ, പൂരിതാ കാനനേ സദാ;

നിന്നാദയന്താ പവനം, അഞ്ഞമഞ്ഞസമങ്ഗിനോ;

ഗായമാനാ സരേനേവ, കാലോ തേ പിതുദസ്സനേ.

‘‘തിത്തിരാ സുസരാ സാരാ, സുസരാ വനകുക്കുടാ;

മഞ്ജുസ്സരാ രാമണേയ്യാ, കാലോ തേ പിതുദസ്സനേ.

‘‘സേതവാലുകസഞ്ഛന്നാ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ;

മധുരോദകസമ്പുണ്ണാ, സരാ ജോതന്തി തേ സദാ;

തത്ഥ ന്ഹത്വാ പിവിത്വാ ച, സമയോ തേ ഞാതിദസ്സനേ.

‘‘കുമ്ഭീരാമകരാകിണ്ണാ, വലയാ മുഞ്ജരോഹിതാ;

മച്ഛകച്ഛപബ്യാവിദ്ധാ, സരാ സീതോദകാ സുഭാ;

തത്ഥ ന്ഹത്വാ പിവിത്വാ ച, സമയോ തേ ഞാതിദസ്സനേ.

‘‘നീലുപ്പലസമാകിണ്ണാ, തഥാ രത്തുപ്പലേഹി ച;

കുമുദുപ്പലസംകിണ്ണാ, സരാ സോഭന്തിനേകധാ;

തത്ഥ സീതലകാ തോയാ, സമയോ തേ ഞാതിദസ്സനേ.

‘‘പുണ്ഡരീകേഹി സഞ്ഛന്നാ, പദുമേഹി സമോഹതാ;

ഉഭോ മഗ്ഗേസു സോഭന്തി, പോക്ഖരഞ്ഞോ തഹിം തഹിം;

തത്ഥോദകാനി ന്ഹായന്തി, സമയോ തേ ഞാതിദസ്സനേ.

‘‘സേതപുലിനസംകിണ്ണാ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ;

സീതോദകമഹോഘേഹി, സമ്പുണ്ണാ താ നദീ സുഭാ;

ഉഭോ മഗ്ഗേഹി സന്ദന്തി, സമയോ തേ ഞാതിദസ്സനേ.

‘‘മഗ്ഗസ്സ ഉഭതോപസ്സേ, ഗാമനിഗമസമാകുലാ;

സദ്ധാ പസന്നാ ജനതാ, രതനത്തയമാമകാ;

തേസം സമ്പുണ്ണസങ്കപ്പോ, സമയോ തേ ഞാതിദസ്സനേ.

‘‘തേസു തേസു പദേസേസു, ദേവാ മാനുസ്സകാ ഉഭോ;

ഗന്ധമാലാഭിപൂജേന്തി, സമയോ തേ ഞാതിദസ്സനേ’’തി.

ഏവം ഥേരോ സട്ഠിമത്താഹി ഗാഥാഹി സത്ഥു ഗമനവണ്ണം സംവണ്ണേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘‘കാളുദായീ മമ ഗമനം പത്ഥേതി, പൂരേസ്സാമിസ്സ സങ്കപ്പ’’ന്തി തത്ഥ ഗമനേ ബഹൂനം വിസേസാധിഗമം ദിസ്വാ വീസതിസഹസ്സഖീണാസവപരിവുതോ രാജഗഹതോ അതുരിതചാരികാവസേന വുത്തപ്പകാരഫലാഫലേ അനുഭവന്തോ ദ്വിപദചതുപ്പദാദിസമൂഹാനം സേവനപൂജായ പൂജിയമാനോ വുത്തപ്പകാരസുഗന്ധപുപ്ഫഗന്ധേഹി ഗന്ധിയമാനോ ഗാമനിഗമവാസീനം സങ്ഗഹം കുരുമാനോ കപിലവത്ഥുഗാമിമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ഥേരോ ഇദ്ധിയാ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ ആകാസേ ഠിതോ അദിട്ഠപുബ്ബം വേസം ദിസ്വാ, രഞ്ഞാ – ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛിതോ ‘‘സചേ അമച്ചപുത്തം തയാ ഭഗവതോ സന്തികേ പേസിതം ന ജാനാസി, ഏവം ജാനാഹീ’’തി വദന്തോ –

‘‘ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹി അസയ്ഹസാഹിനോ, അങ്ഗീരസസ്സപ്പടിമസ്സ താദിനോ;

പിതുപിതാ മയ്ഹം തുവംസി സക്ക, ധമ്മേന മേ ഗോതമ അയ്യകോസീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൩൬) – ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹീതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ ഉരേ വായാമജനിതാഹി ധമ്മദേസനാഹി ജാതതായ ഓരസപുത്തോ അമ്ഹി. അസയ്ഹസാഹിനോതി അഭിസമ്ബോധിതോ പുബ്ബേ ഠപേത്വാ മഹാബോധിസത്തം അഞ്ഞേഹി സഹിതും അസക്കുണേയ്യത്താ അസയ്ഹസ്സ സകലബോധിസമ്ഭാരസ്സ, മഹാകരുണാകരസ്സ ച സഹനതോ തതോ പരമ്പി അഞ്ഞേഹി സഹിതും അഭിഭവിതും അസക്കുണേയ്യത്താ അസയ്ഹാനം പഞ്ചന്നം മാരാനം സഹനതോ അഭിഭവനതോ ആസയാനുസയചരിതാധിമുത്തിആദിവിഭാഗാവബോധേന യഥാരഹം വേനേയ്യാനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി അനുസാസനീസങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞേഹി അസയ്ഹസ്സ ബുദ്ധകിച്ചസ്സ സഹനതോ തത്ഥ വാ സാധുകാരീഭാവതോ അസയ്ഹസാഹിനോ. അങ്ഗീരസസ്സാതി അങ്ഗീകതസീലാദിസമ്പത്തികസ്സ. ‘‘അങ്ഗമങ്ഗേഹി നിച്ഛരണകഓഭാസസ്സാ’’തി അപരേ. കേചി പന ‘‘അങ്ഗീരസോ സിദ്ധത്ഥോതി ഇമാനി ദ്വേ നാമാനി പിതരായേവ ഗഹിതാനീ’’തി വദന്തി. അപ്പടിമസ്സാതി അനുപമസ്സ ഇട്ഠാദീസു താദിലഖണസമ്പത്തിയാ താദിനോ. പിതുപിതാ മയ്ഹം തുവംസീതി അരിയജാതിവസേന മയ്ഹം പിതു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ലോകവോഹാരവസേന ത്വം പിതാ അസി. സക്കാതി വംസേന രാജാനം ആലപതി. ധമ്മേനാതി സഭാവേന അരിയജാതിലോകിയജാതീഹി ദ്വിന്നം ജാതീനം സഭാവസമോധാനേന. ഗോതമാതി ഗോത്തേന രാജാനം ആലപതി. അയ്യകോസീതി പിതാമഹോ അഹോസി. ഏത്ഥ ച ‘‘ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹീ’’തിആദിം വദന്തോ ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

ഏവം പന അത്താനം ജാനാപേത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠേന രഞ്ഞാ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ അത്തനോ പടിയാദിതസ്സ നാനഗ്ഗരസഭോജനസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ പത്തേ ദിന്നേ ഗമനാകാരം ദസ്സേസി. ‘‘കസ്മാ ഗന്തുകാമത്ഥ, ഭുഞ്ജഥാ’’തി വുത്തേ, സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമീതി. കഹം പന സത്ഥാതി? വീസതിസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ തുമ്ഹാകം ദസ്സനത്ഥായ മഗ്ഗം പടിപന്നോതി. തുമ്ഹേ ഇമം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജഥ, അഞ്ഞം ഭഗവതോ ഹരഥ. യാവ ച മമ പുത്തോ ഇമം നഗരം പാപുണാതി, താവസ്സ ഇതോയേവ പിണ്ഡപാതം ഹരഥാതി. ഥേരോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ രഞ്ഞോ ച പരിസായ ച ധമ്മം ദേസേത്വാ സത്ഥു ആഗമനതോ പുരേതരമേവ രാജനിവേസനം രതനത്തയഗുണേസു അഭിപ്പസന്നം കരോന്തോ സബ്ബേസം പസ്സന്താനംയേവ സത്ഥു ആഹരിതബ്ബഭത്തപുണ്ണം പത്തം ആകാസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ സയമ്പി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പിണ്ഡപാതം ഉപനേത്വാ സത്ഥു ഹത്ഥേ ഠപേസി. സത്ഥാപി തം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജി. ഏവം സട്ഠിയോജനം മഗ്ഗം ദിവസേ ദിവസേ യോജനം ഗച്ഛന്തസ്സ ഭഗവതോ രാജഗേഹതോ ഭത്തം ആഹരിത്വാ അദാസി. ഭഗവാ കമേന കപിലവത്ഥുനഗരം പത്വാ പുനദിവസേ രാജവീഥിയം പിണ്ഡായ ചരതി. തം സുത്വാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ, ‘‘മാ ഏവം കത്തബ്ബം മഞ്ഞി, നയിദം രാജവംസപ്പവേണീ’’തി. ‘‘അയം തുമ്ഹാകം, മഹാരാജ, വംസോ, ഈദിസോ അമ്ഹാകം പന ബുദ്ധവംസോ’’തി വത്വാ –

‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ധമ്മം സുചരിതം ചരേ;

ധമ്മചാരീ സുഖം സേതി, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച.

‘‘ധമ്മം ചരേ സുചരിതം, ന നം ദുച്ചരിതം ചരേ;

ധമ്മചാരീ സുഖം സേതി, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ചാ’’തി. (ധ. പ. ൧൬൮-൧൬൯) –

ധമ്മം ദേസേസി. രാജാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തതോ രാജാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ സകമന്ദിരേ ഭോജേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭോജനാവസാനേ ധമ്മപാലജാതകം (ജാ. ൧.൧൦.൯൨ ആദയോ) സുത്വാ സപരിസോ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. അപരഭാഗേ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ നിപന്നോവ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായി.

തതോ ഭഗവാ രാഹുലമാതുയാ ബിമ്ബാദേവിയാ പാസാദം ഗന്ത്വാ തസ്സാ ധമ്മം ദേസേത്വാ സോകം വിനോദേത്വാ ചന്ദകിന്നരീജാതകദേസനായ (ജാ. ൧.൧൪.൧൮ ആദയോ) പസാദം ജനേത്വാ നിഗ്രോധാരാമം അഗമാസി. അഥ ബിമ്ബാദേവീ പുത്തം രാഹുലകുമാരം ആഹ – ‘‘ഗച്ഛ, തവ പിതു സന്തകം ധനം യാചാഹീ’’തി. കുമാരോ ‘‘ദായജ്ജം, മേ സമണ, ദേഹീ’’തി വത്വാ ഭഗവന്തം അനുബന്ധിത്വാ, ‘‘സുഖാ, തേ സമണ, ഛായാ’’തി വദന്തോ ഗച്ഛതി. തം ഭഗവാ നിഗ്രോധാരാമം നേത്വാ ‘‘ലോകുതരദായജ്ജം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വത്വാ പബ്ബാജേസി. അഥ ഭഗവാ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം കുലപ്പസാദകാനം യദിദം കാളുദായീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯, ൨൨൫) ഥേരം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

൧൬൫. ഥേരോ പത്തഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ അനുത്താനപദമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൧൬൬. ഗുണാഗുണവിദൂതി ഗുണഞ്ച അഗുണഞ്ച ഗുണാഗുണം, വണ്ണാവണ്ണം, കുസലാകുസലം വാ തം ജാനാതീതി ഗുണാഗുണവിദൂ. കതഞ്ഞൂതി അഞ്ഞേഹി കതഗുണം ജാനാതീതി കതഞ്ഞൂ, ഏകദിവസമ്പി ഭത്തദാനാദിനാ കതൂപകാരസ്സ രജ്ജമ്പി ദാതും സമത്ഥത്താ കതഞ്ഞൂ. കതവേദീതി കതം വിന്ദതി അനുഭവതി സമ്പടിച്ഛതീതി കതവേദീ. തിത്ഥേ യോജേതി പാണിനേതി സബ്ബസത്തേ നിബ്ബാനപവേസനുപായേ കുസലപഥേ മഗ്ഗേ ധമ്മദേസനായ യോജേതി സമ്പയോജേതി പതിട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഗമനവണ്ണനഗാഥാനമത്ഥോ ഥേരഗാഥായം വുത്തോയേവാതി.

കാളുദായിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.