അപദാന-അട്ഠകഥാ

(ദുതിയോ ഭാഗോ)

ഥേരാപദാനം

൨. സീഹാസനിയവഗ്ഗോ

൧. സീഹാസനദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ സീഹാസനദായകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിഭവസമ്പന്നേ സദ്ധാസമ്പന്നേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ, ധരമാനേ ഭഗവതി ദേവലോകേ വസിത്വാ നിബ്ബുതേ ഭഗവതി ഉപ്പന്നത്താ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതോ സാരീരികചേതിയം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ മേ അലാഭാ, ഭഗവതോ ധരമാനേ കാലേ അസമ്പത്തോ’’തി ചിന്തേത്വാ ചേതിയേ ചിത്തം പസാദേത്വാ സോമനസ്സജാതോ സബ്ബരതനമയം ദേവതാനിമ്മിതസദിസം ധമ്മാസനേ സീഹാസനം കാരേത്വാ ജീവമാനകബുദ്ധസ്സ വിയ പൂജേസി. തസ്സുപരി ഗേഹമ്പി ദിബ്ബവിമാനമിവ കാരേസി, പാദട്ഠപനപാദപീഠമ്പി കാരേസി. ഏവം യാവജീവം ദീപധൂപപുപ്ഫഗന്ധാദീഹി അനേകവിധം പൂജം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ ഛ കാമസഗ്ഗേ അപരാപരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ മനുസ്സേസു ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം അനേകക്ഖത്തും അനുഭവിത്വാ സങ്ഖ്യാതിക്കന്തം പദേസരജ്ജസമ്പത്തിഞ്ച അനുഭവിത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കത്വാ ഏത്ഥന്തരേ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം വിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി.

൧. ഏവം പത്തഅരഹത്തഫലോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ലോകസ്സ നാഥോ പധാനോതി ലോകനാഥോ, ലോകത്തയസാമീതി അത്ഥോ. ലോകനാഥേ സിദ്ധത്ഥമ്ഹി നിബ്ബുതേതി സമ്ബന്ധോ. വിത്ഥാരിതേ പാവചനേതി പാവചനേ പിടകത്തയേ വിത്ഥാരിതേ പത്ഥടേ പാകടേതി അത്ഥോ. ബാഹുജഞ്ഞമ്ഹി സാസനേതി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതേ ബുദ്ധസാസനേ അനേകസതസഹസ്സകോടിഖീണാസവസങ്ഖാതേഹി ബഹുജനേഹി ഞാതേ അധിഗതേതി അത്ഥോ.

൨-൩. പസന്നചിത്തോ സുമനോതി തദാ അഹം ബുദ്ധസ്സ ധരമാനകാലേ അസമ്പത്തോ നിബ്ബുതേ തസ്മിം ദേവലോകാ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകം ഉപപന്നോ തസ്സ ഭഗവതോ സാരീരികധാതുചേതിയം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ സദ്ധാസമ്പയുത്തമനോ സുന്ദരമനോ ‘‘അഹോ മമാഗമനം സ്വാഗമന’’ന്തി സഞ്ജാതപസാദബഹുമാനോ ‘‘മയാ നിബ്ബാനാധിഗമായ ഏകം പുഞ്ഞം കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭഗവതോ ചേതിയസമീപേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണരതനാദീഹി അലങ്കരിത്വാവ സീഹാസനം അകാസി. തത്ര നിസിന്നസ്സ പാദട്ഠപനത്ഥായ പാദപീഠഞ്ച കാരേസി. സീഹാസനസ്സ അതേമനത്ഥായ തസ്സുപരി ഘരഞ്ച കാരേസി. തേന വുത്തം – ‘‘സീഹാസനമകാസഹം…പേ… ഘരം തത്ഥ അകാസഹ’’ന്തി. തേന ചിത്തപ്പസാദേനാതി ധരമാനസ്സ വിയ ഭഗവതോ സീഹാസനം മയാ കതം, തേന ചിത്തപ്പസാദേന. തുസിതം ഉപപജ്ജഹന്തി തുസിതഭവനേ ഉപപജ്ജിന്തി അത്ഥോ.

൪. ആയാമേന ചതുബ്ബീസാതി തത്രുപപന്നസ്സ ദേവഭൂതസ്സ സതോ മയ്ഹം സുകതം പുഞ്ഞേന നിബ്ബത്തിതം പാതുഭൂതം ആയാമേന ഉച്ചതോ ചതുബ്ബീസയോജനം വിത്ഥാരേന തിരിയതോ ചതുദ്ദസയോജനം താവദേവ നിബ്ബത്തിക്ഖണേയേവ ആസി അഹോസീതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൯. ചതുന്നവുതേ ഇതോ കപ്പേതി ഇതോ കപ്പതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ യം കമ്മം അകരിം അകാസിം, തദാ തതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞബലേന കഞ്ചി ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ന അനുഭൂതപുബ്ബാ കാചി ദുഗ്ഗതീതി അത്ഥോ.

൧൦. തേസത്തതിമ്ഹിതോ കപ്പേതി ഇതോ കപ്പതോ തേസത്തതികപ്പേ. ഇന്ദനാമാ തയോ ജനാതി ഇന്ദനാമകാ തയോ ചക്കവത്തിരാജാനോ ഏകസ്മിം കപ്പേ തീസു ജാതീസു ഇന്ദോ നാമ ചക്കവത്തീ രാജാ അഹോസിന്തി അത്ഥോ. ദ്വേസത്തതിമ്ഹിതോ കപ്പേതി ഇതോ ദ്വേസത്തതികപ്പേ. സുമനനാമകാ തയോ ജനാ തിക്ഖത്തും ചക്കവത്തിരാജാനോ അഹേസും.

൧൧. സമസത്തതിതോ കപ്പേതി ഇതോ കപ്പതോ അനൂനാധികേ സത്തതിമേ കപ്പേ വരുണനാമകാ വരുണോ ചക്കവത്തീതി ഏവംനാമകാ തയോ ചക്കവത്തിരാജാനോ ചക്കരതനസമ്പന്നാ ചതുദീപമ്ഹി ഇസ്സരാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

സീഹാസനദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൨. ഏകത്ഥമ്ഭികത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ ഏകത്ഥമ്ഭദായകഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വനകമ്മികോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം വിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തോ. തസ്മിം സമയേ സബ്ബേ സദ്ധാ പസന്നാ ഉപാസകാ ഏകച്ഛന്ദാ ‘‘ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനസാലം കരോമാ’’തി ദബ്ബസമ്ഭാരത്ഥായ വനം പവിസിത്വാ തം ഉപാസകം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഏകം ഥമ്ഭം ദേഥാ’’തി യാചിംസു. സോ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി തേ സബ്ബേ ഉയ്യോജേത്വാ ഏകം സാരമയം ഥമ്ഭം ഗഹേത്വാ സത്ഥു ദസ്സേത്വാ തേസംയേവ അദാസി. സോ തേനേവ സോമനസ്സജാതോ തദേവ മൂലം കത്വാ അഞ്ഞാനി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം ഛസു കാമാവചരേസു ദിബ്ബസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ മനുസ്സേസു ച അഗ്ഗചക്കവത്തിസമ്പത്തിം അനേകവാരം അനുഭവിത്വാ അസങ്ഖ്യേയ്യം പദേസരജ്ജസമ്പത്തിഞ്ച അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സദ്ധാസമ്പന്നേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ മനസികരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹാ അഹോസി.

൧൩. സോ ഏവം പത്തഅരഹത്തോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ ഭഗ്യസമ്പന്നസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. മഹാപൂഗഗണോതി മഹാഉപാസകസമൂഹോ അഹു അഹോസീതി അത്ഥോ. സരണം ഗതാ ച തേ ബുദ്ധന്തി ‘‘ബുദ്ധം സരണ’’ന്തി ഗതാ ഭജിംസു ജാനിംസു വാ തേ ഉപാസകാ. തഥാഗതം സദ്ദഹന്തി ബുദ്ധഗുണം അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ ഠപേന്തീതി അത്ഥോ.

൧൪. സബ്ബേ സങ്ഗമ്മ മന്തേത്വാതി സബ്ബേ സമാഗമ്മ സന്നിപതിത്വാ മന്തേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപേത്വാ ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ മാളം ഉപട്ഠാനസാലം സത്ഥുനോ അത്ഥായ കുബ്ബന്തി കരോന്തീതി അത്ഥോ. ദബ്ബസമ്ഭാരേസു ഏകത്ഥമ്ഭം അലഭന്താ ബ്രഹാവനേ മഹാവനേ വിചിനന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൫. തേഹം അരഞ്ഞേ ദിസ്വാനാതി അഹം തേ ഉപാസകേ അരഞ്ഞേ ദിസ്വാന ഗണം സമൂഹം ഉപഗമ്മ സമീപം ഗന്ത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന ദസങ്ഗുലിസമോധാനം അഞ്ജലിം സിരസി കത്വാ അഹം ഗണം ഉപാസകസമൂഹം ‘‘തുമ്ഹേ ഇമം വനം കിമത്ഥം ആഗതത്ഥാ’’തി തദാ തസ്മിം കാലേ പരിപുച്ഛിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൬. തേ സീലവന്തോ ഉപാസകാ മേ മയാ പുട്ഠാ ‘‘മാളം മയം കത്തുകാമാ ഹുത്വാ ഏകത്ഥമ്ഭോ അമ്ഹേഹി ന ലബ്ഭതീ’’തി വിയാകംസു വിസേസേന കഥയിംസൂതി സമ്ബന്ധോ.

൧൭. മമം മയ്ഹം ഏകത്ഥമ്ഭം ദേഥ, അഹം തം ദസ്സാമി സത്ഥുനോ സന്തികം അഹം ഥമ്ഭം ആഹരിസ്സാമി, തേ ഭവന്തോ ഥമ്ഭഹരണേ അപ്പോസ്സുക്കാ ഉസ്സാഹരഹിതാ ഭവന്തൂതി സമ്ബന്ധോ.

൨൪. യം യം യോനുപപജ്ജാമീതി യം യം യോനിം ദേവത്തം അഥ മാനുസം ഉപഗച്ഛാമീതി അത്ഥോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഉപയോഗവചനം, യസ്മിം യസ്മിം ദേവലോകേ വാ മനുസ്സലോകേ വാതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഏകത്ഥമ്ഭികത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൩. നന്ദത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ നന്ദത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയം തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പൂജാസക്കാരബഹുലം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഏവരൂപോ സാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പണിധാനം അകാസി.

സോ തതോ പട്ഠായ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ധമ്മതായ നാമ നദിയാ മഹന്തോ കച്ഛപോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം നദിം തരിതും തീരേ ഠിതം ദിസ്വാ സയം ഭഗവന്തം താരേതുകാമോ സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ പിട്ഠിം അഭിരുഹി. സോ ഹട്ഠതുട്ഠോ വേഗേന സോതം ഛിന്ദന്തോ സീഘതരം പരതീരം പാപേസി. ഭഗവാ തസ്സ അനുമോദനം വദന്തോ ഭാവിനിം സമ്പത്തിം കഥേത്വാ പക്കാമി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ, തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ഞാതിസങ്ഘം നന്ദയന്തോ ജാതോതി ‘‘നന്ദോ’’ത്വേവ നാമം അകംസു. തസ്സ വയപ്പത്തകാലേ ഭഗവാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ അനുക്കമേന കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ ഞാതിസമാഗമേ പോക്ഖരവസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ വേസ്സന്തരജാതകം (ജാ. ൨.൨൨.൧൬൫൫ ആദയോ) കഥേത്വാ ദുതിയദിവസേ പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൮) ഗാഥായ പിതരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ ‘‘ധമ്മഞ്ചരേ സുചരിത’’ന്തി (ധ. പ. ൧൬൯) ഗാഥായ മഹാപജാപതിം സോതാപത്തിഫലേ രാജാനം സകദാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ തതിയദിവസേ നന്ദകുമാരസ്സ അഭിസേകഗേഹപവേസനആവാഹമങ്ഗലേസു വത്തമാനേസു പിണ്ഡായ പാവിസി. സത്ഥാ നന്ദകുമാരസ്സ ഹത്ഥേ പത്തം ദത്വാ മങ്ഗലം വത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം അഗ്ഗഹേത്വാവ വിഹാരം ഗതോ, തം പത്തഹത്ഥം വിഹാരം ആഗതം അനിച്ഛമാനംയേവ പബ്ബാജേത്വാ തഥാപബ്ബാജിതത്തായേവ അനഭിരതിയാ പീളിതം ഞത്വാ ഉപായേന തസ്സ തം അനഭിരതിം വിനോദേസി. സോ യോനിസോ പടിസങ്ഖായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. ഥേരോ പുന ദിവസേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘യം മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദാനം, മുഞ്ചാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി. ഭഗവാപി ‘‘യദേവ തേ, നന്ദ, അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, തദാഹം മുത്തോ ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി ആഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ സവിസേസം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതം ഞത്വാ തം ഗുണം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം യദിദം നന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯, ൨൩൦) ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരഭാവേന നം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. ഥേരോ ഹി ‘‘ഇന്ദ്രിയാസംവരം നിസ്സായ ഇമം വിപ്പകാരം പത്തോ, തമഹം സുട്ഠു നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ ബലവഹിരോത്തപ്പോ തത്ഥ ച കതാധികാരത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഉക്കംസപാരമിം അഗമാസി.

൨൭. ഏവം സോ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സപ്പത്തോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. വത്ഥം ഖോമം മയാ ദിന്നന്തി ഖോമരട്ഠേ ജാതം വത്ഥം ഭഗവതി ചിത്തപ്പസാദേന ഗാരവബഹുമാനേന മയാ പരമസുഖുമം ഖോമവത്ഥം ദിന്നന്തി അത്ഥോ. സയമ്ഭുസ്സാതി സയമേവ ഭൂതസ്സ ജാതസ്സ അരിയായ ജാതിയാ നിബ്ബത്തസ്സ. മഹേസിനോതി മഹന്തേ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ ഏസി ഗവേസീതി മഹേസി, തസ്സ മഹേസിനോ സയമ്ഭുസ്സ ചീവരത്ഥായ ഖോമവത്ഥം മയാ ദിന്നന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൮. തം മേ ബുദ്ധോ വിയാകാസീതി ഏത്ഥ തന്തി സാമ്യത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ വത്ഥദായകസ്സ മേ ദാനഫലം വിസേസേന അകാസി കഥേസി ബുദ്ധോതി അത്ഥോ. ജലജുത്തമനാമകോതി പദുമുത്തരനാമകോ. ‘‘ജലരുത്തമനായകോ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ ജലമാനാനം ദേവബ്രഹ്മാനം ഉത്തമനായകോ പധാനോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ വത്ഥദാനേനാതി ഇമിനാ വത്ഥദാനസ്സ നിസ്സന്ദേന ത്വം അനാഗതേ ഹേമവണ്ണോ സുവണ്ണവണ്ണോ ഭവിസ്സസി.

൨൯. ദ്വേ സമ്പത്തിം അനുഭോത്വാതി ദിബ്ബമനുസ്സസങ്ഖാതാ ദ്വേ സമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ. കുസലമൂലേഹി ചോദിതോതി കുസലാവയവേഹി കുസലകോട്ഠാസേഹി ചോദിതോ പേസിതോ, ‘‘ത്വം ഇമിനാ പുഞ്ഞേന സത്ഥു കുലം പസവാഹീ’’തി പേസിതോ വിയാതി അത്ഥോ. ‘‘ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ കനിട്ഠോ ത്വം ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകാസീതി സമ്ബന്ധോ.

൩൦. രാഗരത്തോ സുഖസീലോതി കിലേസകാമേഹി രത്തോ അല്ലീനോ കായസുഖചിത്തസുഖാനുഭവനസഭാവോ. കാമേസു ഗേധമായുതോതി വത്ഥുകാമേസു ഗേധസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ ആയുതോ യോജിതോതി അത്ഥോ. ബുദ്ധേന ചോദിതോ സന്തോ, തദാ ത്വന്തി യസ്മാ കാമേസു ഗേധിതോ, തദാ തസ്മാ ത്വം അത്തനോ ഭാതുകേന ഗോതമബുദ്ധേന ചോദിതോ പബ്ബജ്ജായ ഉയ്യോജിതോ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സസീതി സമ്ബന്ധോ.

൩൧. പബ്ബജിത്വാന ത്വം തത്ഥാതി തസ്മിം ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ത്വം പബ്ബജിത്വാ കുസലമൂലേന മൂലഭൂതേന പുഞ്ഞസമ്ഭാരേന ചോദിതോ ഭാവനായം നിയോജിതോ സബ്ബാസവേ സകലാസവേ പരിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ പജഹിത്വാ അനാമയോ നിദ്ദുക്ഖോ നിബ്ബായിസ്സസി അദസ്സനം പാപേസ്സസി, അപണ്ണത്തികഭാവം ഗമിസ്സസീതി അത്ഥോ.

൩൨. സതകപ്പസഹസ്സമ്ഹീതി ഇതോ കപ്പതോ പുബ്ബേ സതകപ്പാധികേ സഹസ്സമേ കപ്പമ്ഹി ചേളനാമകാ ചത്താരോ ചക്കവത്തിരാജാനോ അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സട്ഠി കപ്പസഹസ്സാനീതി കപ്പസഹസ്സാനി സട്ഠി ച അതിക്കമിത്വാ ഹേട്ഠാ ഏകസ്മിം കപ്പേ ചത്താരോ ജനാ ഉപചേളാ നാമ ചക്കവത്തിരാജാനോ ചതൂസു ജാതീസു അഹേസുന്തി അത്ഥോ.

൩൩. പഞ്ചകപ്പസഹസ്സമ്ഹീതി പഞ്ചകപ്പാധികേ സഹസ്സമേ കപ്പമ്ഹി ചേളാ നാമ ചത്താരോ ജനാ ചക്കവത്തിരാജാനോ സത്തഹി രതനേഹി സമ്പന്നാ സമങ്ഗീഭൂതാ ജമ്ബുദീപഅപരഗോയാനഉത്തരകുരുപുബ്ബവിദേഹദീപസങ്ഖാതേ ചതുദീപമ്ഹി ഇസ്സരാ പധാനാ വിസും അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

നന്ദത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൪. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ ചൂളപന്ഥകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യദേത്ഥ അട്ഠുപ്പത്തിവസേന വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകനിപാതേ മഹാപന്ഥകവത്ഥുസ്മിം (ഥേരഗാ. ൫൧൦ ആദയോ) വുത്തമേവ. അയം പന വിസേസോ – മഹാപന്ഥകത്ഥേരോ അരഹത്തം പത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘കഥം നു ഖോ സക്കാ ചൂളപന്ഥകമ്പി ഇമസ്മിം സുഖേ പതിട്ഠാപേതു’’ന്തി. സോ അത്തനോ അയ്യകം ധനസേട്ഠിം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘സചേ, മഹാസേട്ഠി, അനുജാനാഥ, അഹം ചൂളപന്ഥകം പബ്ബാജേയ്യ’’ന്തി. ‘‘പബ്ബാജേഥ, ഭന്തേ’’തി. ഥേരോ തം പബ്ബാജേസി. സോ ദസസു സീലേസു പതിട്ഠിതോ ഭാതു സന്തികേ –

‘‘പദുമം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം, പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം, തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൩; അ. നി. ൫.൧൯൫) –

ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ചതൂഹി മാസേഹി ഉഗ്ഗഹേതും നാസക്ഖി, ഗഹിതമ്പി ഹദയേ ന തിട്ഠതി. അഥ നം മഹാപന്ഥകോ, ‘‘ചൂളപന്ഥക, ത്വം ഇമസ്മിം സാസനേ അഭബ്ബോ, ചതൂഹി മാസേഹി ഏകം ഗാഥമ്പി ഗഹേതും ന സക്കോസി, പബ്ബജിതകിച്ചം പന ത്വം കഥം മത്ഥകം പാപേസ്സസി, നിക്ഖമ ഇതോ’’തി സോ ഥേരേന പണാമികോ ദ്വാരകോട്ഠകസമീപേ രോദമാനോ അട്ഠാസി.

തേന ച സമയേന സത്ഥാ ജീവകമ്ബവനേ വിഹരതി. അഥ ജീവകോ പുരിസം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സത്ഥാരം നിമന്തേഹീ’’തി. തേന ച സമയേന ആയസ്മാ മഹാപന്ഥകോ ഭത്തുദ്ദേസകോ ഹോതി. സോ ‘‘പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഭിക്ഖം പടിച്ഛഥാ’’തി വുത്തോ ‘‘ചൂളപന്ഥകം ഠപേത്വാ സേസാനം പടിച്ഛാമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ചൂളപന്ഥകോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ദോമനസ്സപ്പത്തോ അഹോസി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തക്ഖേദം ഞത്വാ ‘‘ചൂളപന്ഥകോ മയാ കതേന ഉപായേന ബുജ്ഝിസ്സതീ’’തി തസ്സ അവിദൂരട്ഠാനേ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘കിം, പന്ഥക, രോദസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭാതാ മം, ഭന്തേ, പണാമേതീ’’തി ആഹ. ‘‘പന്ഥക, മാ ചിന്തയി, മമ സാസനേ തുയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ, ഏഹി ഇമം ഗഹേത്വാ ‘രജോഹരണം, രജോഹരണ’ന്തി മനസി കരോഹീ’’തി ഇദ്ധിയാ സുദ്ധം ചോളക്ഖണ്ഡം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അദാസി. സോ സത്ഥാരാ ദിന്നം ചോളക്ഖണ്ഡം ‘‘രജോഹരണം, രജോഹരണ’’ന്തി ഹത്ഥേന പരിമജ്ജന്തോ നിസീദി. തസ്സ തം പരിമജ്ജന്തസ്സ കിലിട്ഠധാതുകം ജാതം, പുന പരിമജ്ജന്തസ്സ ഉക്ഖലിപരിപുഞ്ഛനസദിസം ജാതം. സോ ഞാണപരിപാകത്താ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം ചോളക്ഖണ്ഡം പകതിയാ പരിസുദ്ധം, ഇമം ഉപാദിണ്ണകസരീരം നിസ്സായ കിലിട്ഠം അഞ്ഞഥാ ജാതം, തസ്മാ അനിച്ചം യഥാപേതം, ഏവം ചിത്തമ്പീ’’തി ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ തസ്മിംയേവ നിമിത്തേ ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തപത്തസ്സേവസ്സ തേപിടകം പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ ച ആഗമിംസു.

സത്ഥാ ഏകൂനേഹി പഞ്ചഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ജീവകസ്സ നിവേസനേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ചൂളപന്ഥകോ പന അത്തനോ ഭിക്ഖായ അപ്പടിച്ഛിതത്താ ഏവ ന ഗതോ. ജീവകോ യാഗും ദാതും ആരഭി. സത്ഥാ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ന ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘വിഹാരേ ഏകോ ഭിക്ഖു അത്ഥി, ജീവകാ’’തി. സോ പുരിസം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, വിഹാരേ നിസിന്നം അയ്യം ഗഹേത്വാ ഏഹീ’’തി. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോപി രൂപേന കിരിയായ ച ഏകമ്പി ഏകേന അസദിസം ഭിക്ഖുസഹസ്സം നിമ്മിനിത്വാ നിസീദി. സോ പുരിസോ വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം ബഹുഭാവം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ ജീവകസ്സ കഥേസി – ‘‘ഇമസ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘാ വിഹാരേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ബഹുതരോ, പക്കോസിതബ്ബം അയ്യം ന ജാനാമീ’’തി. ജീവകോ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘കോ നാമോ, ഭന്തേ, വിഹാരേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘ചൂളപന്ഥകോ നാമ, ജീവകാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, ‘ചൂളപന്ഥകോ നാമ കതരോ’തി പുച്ഛിത്വാ തം ആനേഹീ’’തി. സോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ചൂളപന്ഥകോ നാമ കതരോ, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ, അഹം ചൂളപന്ഥകോ’’തി ഏകപ്പഹാരേന ഭിക്ഖുസഹസ്സമ്പി കഥേസി. സോ പുനാഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ജീവകസ്സ ആരോചേസി ജീവകോ പടിവിദ്ധസച്ചത്താ ‘‘ഇദ്ധിമാ മഞ്ഞേ, അയ്യോ’’തി നയതോ ഞത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, പഠമം കഥേന്തം അയ്യമേവ ‘തുമ്ഹേ സത്ഥാ പക്കോസതീ’തി വത്വാ ചീവരകണ്ണേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തഥാ അകാസി. താവദേവ നിമ്മിതഭിക്ഖൂ അന്തരധായിംസു. സോ ഥേരം ഗഹേത്വാ അഗമാസി.

സത്ഥാ തസ്മിം ഖണേ യാഗുഞ്ച ഖജ്ജകാദിഭേദഞ്ച പടിഗ്ഗണ്ഹി. കതഭത്തകിച്ചോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ചൂളപന്ഥകം ആണാപേസി ‘‘അനുമോദനം കരോഹീ’’തി. സോ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദോ സിനേരും ഗഹേത്വാ മഹാസമുദ്ദം മന്ഥേന്തോ വിയ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സങ്ഖോഭേന്തോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹന്തോ അനുമോദനം അകാസി. ദസബലേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം ഗതേ ധമ്മസഭായം കഥാ ഉദപാദി ‘അഹോ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ചത്താരോ മാസേ ഏകഗാഥം ഗഹേതും അസക്കോന്തമ്പി ലഹുകേന ഖണേനേവ ഏവം മഹിദ്ധികം അകംസൂ’തി, തഥാ ഹി ജീവകസ്സ നിവേസനേ നിസിന്നോ ഭഗവാ ‘ഏവം ചൂളപന്ഥകസ്സ ചിത്തം സമാഹിതം, വീഥിപടിപന്നാ വിപസ്സനാ’തി ഞത്വാ യഥാനിസിന്നോയേവ അത്താനം ദസ്സേത്വാ, ‘പന്ഥക, നേവായം പിലോതികാ കിലിട്ഠാ രജാനുകിണ്ണാ, ഇതോ പന അഞ്ഞോപി അരിയസ്സ വിനയേ സംകിലേസോ രജോ’തി ദസ്സേന്തോ –

‘‘രാഗോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി, രാഗസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വാ ഭിക്ഖവോ, വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘ദോസോ രജോ…പേ… വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘മോഹോ രജോ…പേ… വിഗതരജസ്സ സാസനേ’’തി. (മഹാനി. ൨൦൯; ചൂളനി. ഉദയമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭൪) –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥായോ അഭാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ ചൂളപന്ഥകോ സഹപടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണീതി. സത്ഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം കഥാസല്ലാപം സുത്വാ ആഗന്ത്വാ ബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കിം വദേഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമം നാമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ചൂളപന്ഥകേന ഇദാനി മയ്ഹം ഓവാദേ ഠത്വാ ലോകുത്ഥരദായജ്ജം ലദ്ധം, പുബ്ബേ പന ലോകിയദായജ്ജം ലദ്ധ’’ന്തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ ചൂളസേട്ഠിജാതകം (ജാ. ൧.൧.൪) കഥേസി. അപരഭാഗേ നം സത്ഥാ അരിയഗണപരിവുതോ ധമ്മാസനേ നിസിന്നോ മനോമയം കായം അഭിനിമ്മിനന്താനം ഭിക്ഖൂനം ചേതോവിവട്ടകുസലാനഞ്ച അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി.

൩൫. ഏവം സോ പത്തഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ പീതിസോമനസ്സവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമപദദ്വയം വുത്തത്ഥമേവ. ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠോ സോതി സോ പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ഗണമ്ഹാ മഹതാ ഭിക്ഖുസമൂഹതോ വൂപകട്ഠോ വിസും ഭൂതോ വിവേകം ഉപഗതോ. തദാ മമ താപസകാലേ ഹിമവന്തേ ഹിമാലയപബ്ബതസമീപേ വസി വാസം കപ്പേസി, ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി വിഹാസീതി അത്ഥോ.

൩൬. അഹമ്പി…പേ… തദാതി യദാ സോ ഭഗവാ ഹിമവന്തം ഉപഗന്ത്വാ വസി, തദാ അഹമ്പി ഹിമവന്തസമീപേ കതഅസ്സമേ ആ സമന്തതോ കായചിത്തപീളാസങ്ഖാതാ പരിസ്സയാ സമന്തി ഏത്ഥാതി അസ്സമോതി ലദ്ധനാമേ അരഞ്ഞാവാസേ വസാമീതി സമ്ബന്ധോ. അചിരാഗതം മഹാവീരന്തി അചിരം ആഗതം മഹാവീരിയവന്തം ലോകനായകം പധാനം തം ഭഗവന്തം ഉപേസിന്തി സമ്ബന്ധോ, ആഗതക്ഖണേയേവ ഉപാഗമിന്തി അത്ഥോ.

൩൭. പുപ്ഫച്ഛത്തം ഗഹേത്വാനാതി ഏവം ഉപഗച്ഛന്തോ ച പദുമുപ്പലപുപ്ഫാദീഹി ഛാദിതം പുപ്ഫമയം ഛത്തം ഗഹേത്വാ നരാസഭം നരാനം സേട്ഠം ഭഗവന്തം ഛാദേന്തോ ഉപഗച്ഛിം സമീപം ഗതോസ്മീതി അത്ഥോ. സമാധിം സമാപജ്ജന്തന്തി രൂപാവചരസമാധിജ്ഝാനം സമാപജ്ജന്തം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ അന്തരായം അഹം അകാസിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൩൮. ഉഭോ ഹത്ഥേഹി പഗ്ഗയ്ഹാതി തം സുസജ്ജിതം പുപ്ഫച്ഛത്തം ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ഉക്ഖിപിത്വാ അഹം ഭഗവതോ അദാസിന്തി സമ്ബന്ധോ. പടിഗ്ഗഹേസീതി തം മയാ ദിന്നം പുപ്ഫച്ഛത്തം പദുമുത്തരോ ഭഗവാ സമ്പടിച്ഛി, സാദരം സാദിയീതി അത്ഥോ.

൪൧. സതപത്തഛത്തം പഗ്ഗയ്ഹാതി ഏകേകസ്മിം പദുമപുപ്ഫേ സതസതപത്താനം വസേന സതപത്തേഹി പദുമപുപ്ഫേഹി ഛാദിതം പുപ്ഫച്ഛത്തം പകാരേന ആദരേന ഗഹേത്വാ താപസോ മമ അദാസീതി അത്ഥോ. തമഹം കിത്തയിസ്സാമീതി തം താപസം അഹം കിത്തയിസ്സാമി പാകടം കരിസ്സാമീതി അത്ഥോ. മമ ഭാസതോ ഭാസമാനസ്സ വചനം സുണോഥ മനസി കരോഥ.

൪൨. പഞ്ചവീസതികപ്പാനീതി ഇമിനാ പുപ്ഫച്ഛത്തദാനേന പഞ്ചവീസതിവാരേ താവതിംസഭവനേ സക്കോ ഹുത്വാ ദേവരജ്ജം കരിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ചതുത്തിംസതിക്ഖത്തുഞ്ചാതി ചതുത്തിംസതിവാരേ മനുസ്സലോകേ ചക്കവത്തീ രാജാ ഭവിസ്സതി.

൪൩. യം യം യോനിന്തി മനുസ്സയോനിആദീസു യം യം ജാതിം സംസരതി ഗച്ഛതി ഉപപജ്ജതി. തത്ഥ തത്ഥ യോനിയം അബ്ഭോകാസേ സുഞ്ഞട്ഠാനേ പതിട്ഠന്തം നിസിന്നം ഠിതം വാ പദുമം ധാരയിസ്സതി ഉപരി ഛാദയിസ്സതീതി അത്ഥോ.

൪൫. പകാസിതേ പാവചനേതി തേന ഭഗവതോ സകലപിടകത്തയേ പകാസിതേ ദീപിതേ മനുസ്സത്തം മനുസ്സജാതിം ലഭിസ്സതി ഉപപജ്ജിസ്സതി. മനോമയമ്ഹി കായമ്ഹീതി മനേന ഝാനചിത്തേന നിബ്ബത്തോതി മനോമയോ, യഥാ ചിത്തം പവത്തതി, തഥാ കായം പവത്തേതി ചിത്തഗതികം കരോതീതി അത്ഥോ. തമ്ഹി മനോമയേ കായമ്ഹി സോ താപസോ ചൂളപന്ഥകോ നാമ ഹുത്വാ ഉത്തമോ അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ ഉത്താനത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൫൨. സരിം കോകനദം അഹന്തി അഹം ഭഗവതോ നിമ്മിതചോളകം പരിമജ്ജന്തോ കോകനദം പദുമം സരിന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ചിത്തം വിമുച്ചി മേതി തസ്മിം കോകനദേ പദുമേ മയ്ഹം ചിത്തം അധിമുച്ചി അല്ലീനോ, തതോ അഹം അരഹത്തം പാപുണിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൫൩. അഹം മനോമയേസു ചിത്തഗതികേസു കായേസു സബ്ബത്ഥ സബ്ബേസു പാരമിം പരിയോസാനം ഗതോ പത്തോതി സമ്ബന്ധോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ചൂളപന്ഥകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൫. പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ദേവതാനം പിയമനാപഭാവേന അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ. പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി തസ്സ ഥൂപം പൂജേത്വാ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തേത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ചക്കവത്തീ രാജാ ഹുത്വാ മഹാജനം പഞ്ചസീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ സഗ്ഗപരായനം അകാസി. സോ അനുപ്പന്നേയേവ അമ്ഹാകം ഭഗവതി സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, പിലിന്ദോതിസ്സ നാമം അകംസു. വച്ഛോതി ഗോത്തം. സോ അപരഭാഗേ പിലിന്ദവച്ഛോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സംസാരേ പന സംവേഗബഹുലതായ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ചൂളഗന്ധാരം നാമ വിജ്ജം സാധേത്വാ തായ വിജ്ജായ ആകാസചാരീ പരചിത്തവിദൂ ച ഹുത്വാ രാജഗഹേ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തോ പടിവസതി.

അഥ അമ്ഹാകം ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ അനുക്കമേന രാജഗഹം ഉപഗതോ. തതോ പട്ഠായ ബുദ്ധാനുഭാവേന തസ്സ സാ വിജ്ജാ ന സമ്പജ്ജതി, അത്തനോ കിച്ചം ന സാധേതി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സുതം ഖോ പനേതം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം ‘യത്ഥ മഹാഗന്ധാരവിജ്ജാ ധരതി, തത്ഥ ചൂളഗന്ധാരവിജ്ജാ ന സമ്പജ്ജതീ’തി സമണസ്സ പന ഗോതമസ്സ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ നായം മമ വിജ്ജാ സമ്പജ്ജതി, നിസ്സംസയം സമണോ ഗോതമോ മഹാഗന്ധാരവിജ്ജം ജാനാതി, യംനൂനാഹം തം പയിരുപാസിത്വാ തസ്സ സന്തികേ തം വിജ്ജം പരിയാപുണേയ്യ’’ന്തി. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച – ‘‘അഹം, മഹാസമണ, തവ സന്തികേ ഏകം വിജ്ജം പരിയാപുണിതുകാമോ, ഓകാസം മേ കരോഹീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മമ സന്തികേ പബ്ബജാഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘വിജ്ജായ പരികമ്മം പബ്ബജ്ജാ’’തി മഞ്ഞമാനോ പബ്ബജി. തസ്സ ഭഗവാ ധമ്മം കഥേത്വാ ചരിതാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

൫൫. യാ പന പുരിമജാതിയം തസ്സോവാദേ ഠത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താ ദേവതാ, താ കതഞ്ഞുതം നിസ്സായ തസ്മിം സഞ്ജാതബഹുമാനാ സായം പാതം ഥേരം പയിരുപാസിത്വാ ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ നം ഭഗവാ ദേവതാനം അതിവിയ പിയമനാപഭാവേന അഗ്ഗഭാവേ ഠപേസി ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ദേവതാനം പിയമനാപാനം യദിദം പിലിന്ദവച്ഛോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൫). ഏവം സോ പത്തഅഗ്ഗട്ഠാനോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം അനുസ്സരിത്വാ പീതിസോമനസ്സവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹീതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കാമരൂപാരൂപലോകസ്സ നാഥോ പധാനോതി ലോകനാഥോ. മേധാ വുച്ചന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഅനാവരണഞാണാദയോ, സുന്ദരാ, പസട്ഠാ വാ മേധാ യസ്സ സോ സുമേധോ, അഗ്ഗോ ച സോ പുഗ്ഗലോ ചാതി അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, തസ്മിം സുമേധേ ലോകനായകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതേ സതീതി സമ്ബന്ധോ. പസന്നചിത്തോ സുമനോതി സദ്ധായ പസാദിതചിത്തോ സോമനസ്സേന സുന്ദരമനോ അഹം തസ്സ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ ഥൂപപൂജം ചേതിയപൂജം അകാസിന്തി അത്ഥോ.

൫൬. യേ ച ഖീണാസവാ തത്ഥാതി തസ്മിം സമാഗമേ യേ ച ഖീണാസവാ പഹീനകിലേസാ ഛളഭിഞ്ഞാ ഛഹി അഭിഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതാ മഹിദ്ധികാ മഹന്തേഹി ഇദ്ധീഹി സമന്നാഗതാ സന്തി, തേ സബ്ബേ ഖീണാസവേ അഹം തത്ഥ സമാനേത്വാ സുട്ഠു ആദരേന ആനേത്വാ സങ്ഘഭത്തം സകലസങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബഭത്തം അകാസിം തേസം ഭോജേസിന്തി അത്ഥോ.

൫൭. ഉപട്ഠാകോ തദാ അഹൂതി തദാ മമ സങ്ഘഭത്തദാനകാലേ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ നാമേന സുമേധോ നാമ ഉപട്ഠാകസാവകോ അഹു അഹോസീതി അത്ഥോ. സോ സാവകോ മയ്ഹം പൂജാസക്കാരം അനുമോദിത്ഥ അനുമോദിതോ ആനിസംസം കഥേസീതി അത്ഥോ.

൫൮. തേന ചിത്തപ്പസാദേനാതി തേന ഥൂപപൂജാകരണവസേന ഉപ്പന്നേന ചിത്തപ്പസാദേന ദേവലോകേ ദിബ്ബവിമാനം ഉപപജ്ജിം ഉപഗതോ അസ്മീതി അത്ഥോ, തത്ഥ നിബ്ബത്തോമ്ഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഛളാസീതിസഹസ്സാനീതി തസ്മിം വിമാനേ ഛ അസീതിസഹസ്സാനി ദേവച്ഛരായോ മേ മയ്ഹം ചിത്തം രമിംസു രമാപേസുന്തി സമ്ബന്ധോ.

൫൯. മമേവ അനുവത്തന്തീതി താ അച്ഛരായോ സബ്ബകാമേഹി ദിബ്ബേഹി രൂപാദിവത്ഥുകാമേഹി ഉപട്ഠഹന്തിയോ മമം ഏവ അനുവത്തന്തി മമ വചനം അനുകരോന്തി സദാ നിച്ചകാലന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൬. രാഹുലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ രാഹുലത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി ആയസ്മാ പുരിമജിനവരേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും സിക്ഖാകാമാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ സേനാസനവിസോധനവിജ്ജോതനാദികം ഉളാരം പുഞ്ഞം കത്വാ പണിധാനം അകാസി. സോ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തം പടിച്ച യസോധരായ ദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ രാഹുലോതി ലദ്ധനാമോ മഹതാ ഖത്തിയപരിവാരേന വഡ്ഢി. തസ്സ പബ്ബജ്ജാവിധാനം ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൦൫) ആഗതമേവ. സോ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ അനേകേഹി സുത്തപദേഹി സുലദ്ധോവാദോ പരിപക്കഞാണോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹാ പന ഹുത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

‘‘ഉഭയേനേവ സമ്പന്നോ, രാഹുലഭദ്ദോതി മം വിദൂ;

യഞ്ചമ്ഹി പുത്തോ ബുദ്ധസ്സ, യഞ്ച ധമ്മേസു ചക്ഖുമാ.

‘‘യഞ്ച മേ ആസവാ ഖീണാ, യഞ്ച നത്ഥി പുനബ്ഭവോ;

അരഹാ ദക്ഖിണേയ്യോമ്ഹി, തേവിജ്ജോ അമതദ്ദസോ.

‘‘കാമന്ധാ ജാലപച്ഛന്നാ, തണ്ഹാഛദനഛാദിതാ;

പമത്തബന്ധുനാ ബന്ധാ, മച്ഛാവ കുമിനാ മുഖേ.

‘‘തം കാമം അഹമുജ്ഝിത്വാ, ഛേത്വാ മാരസ്സ ബന്ധനം;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, സീതിഭൂതോസ്മി നിബ്ബുതോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൨൯൫-൨൯൮);

ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി. തത്ഥ ഉഭയേനേവ സമ്പന്നോതി ജാതിസമ്പദാ പടിപത്തിസമ്പദാതി ഉഭയസമ്പത്തിയാപി സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. രാഹുലഭദ്ദോതി മം വിദൂതി ‘‘രാഹുലഭദ്ദോ’’തി മം സബ്രഹ്മചാരിനോ സഞ്ജാനന്തി. തസ്സ ഹി ജാതസാസനം സുത്വാ ബോധിസത്തേന, ‘‘രാഹു, ജാതോ, ബന്ധനം ജാത’’ന്തി വുത്തവചനം ഉപാദായ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ ‘‘രാഹുലോ’’തി നാമം ഗണ്ഹി. തത്ഥ ആദിതോ പിതരാ വുത്തപരിയായമേവ ഗഹേത്വാ ആഹ – ‘‘രാഹുലഭദ്ദോതി മം വിദൂ’’തി. ഭദ്ദോതി പസംസാവചനമേവ. അപരഭാഗേ സത്ഥാ തം സിക്ഖാകാമഭാവേന അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാകാമാനം യദിദം രാഹുലോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯).

൬൮. ഏവം സോ പത്തഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. സത്തഭൂമിമ്ഹി പാസാദേതി പസാദം സോമനസ്സം ജനേതീതി പാസാദോ. ഉപരൂപരി ഠിതാ സത്ത ഭൂമിയോ യസ്മിം പാസാദേ സോയം സത്തഭൂമി, തസ്മിം സത്തഭൂമിമ്ഹി പാസാദേ. ആദാസം സന്ഥരിം അഹന്തി ആദാസതലം നിപ്ഫാദേത്വാ ലോകജേട്ഠസ്സ ഭഗവതോ താദിനോ അഹം സന്ഥരം അദാസിം, സന്ഥരിത്വാ പൂജേസിന്തി അത്ഥോ.

൬൯. ഖീണാസവസഹസ്സേഹീതി അരഹന്തസഹസ്സേഹി പരികിണ്ണോ പരിവുതോ. ദ്വിപദിന്ദോ ദ്വിപദാനം ഇന്ദോ സാമി നരാസഭോ മഹാമുനി ഗന്ധകുടിം തേഹി സഹ ഉപാഗമി പാവിസീതി അത്ഥോ.

൭൦. വിരോചേന്തോ ഗന്ധകുടിന്തി തം ഗന്ധകുടിം സോഭയമാനോ ദേവാനം ദേവോ ദേവദേവോ നരാനം ആസഭോ നരാസഭോ ജേട്ഠോ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഇമാ ബ്യാകരണഗാഥായോ അഭാസഥ കഥേസീതി സമ്ബന്ധോ.

൭൧. യേനായം ജോതിതാ സേയ്യാതി യേന ഉപാസകേന അയം പാസാദസങ്ഖാതാ സേയ്യാ ജോതിതാ പഭാസിതാ പജ്ജലിതാ. ആദാസോവ കംസലോഹമയം ആദാസതലം ഇവ സുട്ഠു സമം കത്വാ സന്ഥതാ. തം ഉപാസകം കിത്തയിസ്സാമി പാകടം കരിസ്സാമീതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൮൧. അട്ഠാനമേതം യം താദീതി യം യേന കാരണേന താദീ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു അകമ്പിയസഭാവത്താ താദീ അഗാരേ ഘരാവാസേ രതിം അല്ലീനഭാവം അജ്ഝഗാ പാപുണി, ഏതം കാരണം അട്ഠാനം അകാരണന്തി അത്ഥോ.

൮൨. നിക്ഖമിത്വാ അഗാരസ്മാതി ഘരാവാസതോ നിക്ഖമിത്വാ തം തിണദലമിവ പരിച്ചജിത്വാ സുബ്ബതോ സുസിക്ഖിതോ പബ്ബജിസ്സതി. രാഹുലോ നാമ നാമേനാതി സുദ്ധോദനമഹാരാജേന പേസിതം കുമാരസ്സ ജാതസാസനം സുത്വാ പിതരാ സിദ്ധത്ഥേന, ‘‘രാഹു ജാതോ, ബന്ധനം ജാത’’ന്തി വുത്തനാമത്താ രാഹുലോ നാമാതി അത്ഥോ. ‘‘യഥാ ചന്ദസൂരിയാനം വിമാനപഭായ കിലിട്ഠകരണേന രാഹു അസുരിന്ദോ ഉപേതി ഗച്ഛതി, ഏവമേവായം മമ അഭിനിക്ഖമനപബ്ബജ്ജാദീനം അന്തരായം കരോന്തോരിവ ജാതോ’’തി അധിപ്പായേന, ‘‘രാഹു ജാതോതി ആഹാ’’തി ദട്ഠബ്ബം. അരഹാ സോ ഭവിസ്സതീതി സോ താദിസോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ വിപസ്സനായം യുത്തപ്പയുത്തോ അരഹാ ഖീണാസവോ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ.

൮൩. കികീവ അണ്ഡം രക്ഖേയ്യാതി അണ്ഡം ബീജം രക്ഖമാനാ കികീ സകുണീ ഇവ അപ്പമത്തോ സീലം രക്ഖേയ്യ, ചാമരീ വിയ വാലധിന്തി വാലം രക്ഖമാനാ കണ്ഡകേസു വാലേ ലഗ്ഗന്തേ ഭിന്ദനഭയേന അനാകഡ്ഢിത്വാ മരമാനാ ചാമരീ വിയ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ സീലം അഭിന്ദിത്വാ രക്ഖേയ്യ. നിപകോ സീലസമ്പന്നോതി നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തേന നേപക്കേന സമന്നാഗതോ നിപകോ ഖണ്ഡഛിദ്ദാദിഭാവം അപാപേത്വാ രക്ഖണതോ സീലസമ്പന്നോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം സോ ഭഗവാ ബ്യാകരണമകാസി. സോ ഏവം പത്തഅരഹത്തഫലോ ഏകദിവസം വിവേകട്ഠാനേ നിസിന്നോ സോമനസ്സവസേന ഏവം രക്ഖിം മഹാമുനീതിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

രാഹുലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൭. ഉപസേനവങ്ഗന്തപുത്തത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരം ഭഗവന്തന്തിആദികം ആയസ്മതോ ഉപസേനവങ്ഗന്തപുത്തത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും സമന്തപാസാദികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്ഥു അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ നാലകഗാമേ രൂപസാരീ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, ഉപസേനോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പദായ ഏകവസ്സികോ ‘‘അരിയഗബ്ഭം വഡ്ഢേമീ’’തി ഏകം കുലപുത്തം അത്തനോ സന്തികേ ഉപസമ്പാദേത്വാ തേന സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗതോ. സത്ഥാരാ ചസ്സ തസ്സ അവസ്സികസ്സ ഭിക്ഖുനോ സദ്ധിവിഹാരികഭാവം സുത്വാ ‘‘അതിലഹും ഖോ ത്വം, മോഘപുരിസ, ബാഹുല്ലായ ആവത്തോ’’തി (മഹാവ. ൭൫) ഗരഹിതോ ‘‘ഇദാനാഹം യദി പരിസം നിസ്സായ സത്ഥാരാ ഗരഹിതോ, പരിസംയേവ പന നിസ്സായ സത്ഥു പസാദം കരിസ്സാമീ’’തി വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹാ പന ഹുത്വാ സയമ്പി സബ്ബേ ധുതങ്ഗധമ്മേ സമാദായ വത്തതി, അഞ്ഞേപി തദത്ഥായ സമാദപേസി, തേന നം ഭഗവാ സമന്തപാസാദികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ അപരേന സമയേന കോസമ്ബിയം കലഹേ ഉപ്പന്നേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ദ്വിധാഭൂതേ ഏകേന ഭിക്ഖുനാ തം കലഹം പരിവജ്ജിതുകാമേന ‘‘ഏതരഹി ഖോ കലഹോ ഉപ്പന്നോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച ദ്വിധാഭൂതോ, കഥം നു ഖോ മയാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി പുട്ഠോ വിവേകവാസതോ പട്ഠായ തസ്സ പടിപത്തിം കഥേസി. ഏവം ഥേരോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഓവാദദാനാപദേസേന അത്തനോ തഥാ പടിപന്നഭാവം ദീപേന്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

൮൬. സോ ഏവം പത്തഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരം ഭഗവന്തന്തിആദിമാഹ. പബ്ഭാരമ്ഹി നിസീദന്തന്തി പുരതോ ഭാരം നമിതം ഓനമിതന്തി പബ്ഭാരം വിവേകകാമം വനമജ്ഝേ സയംജാതപബ്ബതപബ്ഭാരേ നിസിന്നം നരുത്തമം ഭഗവന്തം അഹം ഉപഗച്ഛിം സമീപം ഗതോതി അത്ഥോ.

൮൭. കണികാരപുപ്ഫ ദിസ്വാതി തഥാ ഉപഗച്ഛന്തോ തസ്മിം പദേസേ സുപുപ്ഫിതം കണികാരം ദിസ്വാ. വണ്ടേ ഛേത്വാനഹം തദാതി തസ്മിം തഥാഗതസ്സ ദിട്ഠകാലേ തം പുപ്ഫം വണ്ടേ വണ്ടസ്മിം ഛേത്വാന ഛിന്ദിത്വാന. അലങ്കരിത്വാ ഛത്തമ്ഹീതി തേന പുപ്ഫേന ഛത്തം ഛാദേത്വാ. ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിന്തി പബ്ഭാരേ നിസിന്നസ്സ ബുദ്ധസ്സ മുദ്ധനി അകാസിന്തി അത്ഥോ.

൮൮. പിണ്ഡപാതഞ്ച പാദാസിന്തി തസ്മിംയേവ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ പിണ്ഡപാതം പകാരേന അദാസിം ഭോജേസിന്തി അത്ഥോ. പരമന്നം സുഭോജനന്തി സുന്ദരഭോജനസങ്ഖാതം പരമന്നം ഉത്തമാഹാരം. ബുദ്ധേന നവമേ തത്ഥാതി തസ്മിം വിവേകട്ഠാനേ ബുദ്ധേന സഹ നവമേ അട്ഠ സമണേ സമിതപാപേ ഖീണാസവഭിക്ഖൂ ഭോജേസിന്തി അത്ഥോ.

യം വദന്തി സുമേധോതി യം ഗോതമസമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഭൂരിപഞ്ഞം പഥവിസമാനം പഞ്ഞം സുമേധം സുന്ദരം സബ്ബഞ്ഞുതാദിപഞ്ഞവന്തം. സുമേധോ ഇതി സുന്ദരപഞ്ഞോ ഇതി വദന്തി പണ്ഡിതാ ഇതോ കപ്പതോ സതസഹസ്സേ കപ്പേ ഏസോ ഗോതമോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉപസേനവങ്ഗന്തപുത്തത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൮. രട്ഠപാലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ രട്ഠപാലത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പായസ്മാ പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ഹംസവതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന ഘരാവാസേ പതിട്ഠിതോ രതനകോട്ഠാഗാരകമ്മികേന ദസ്സിതം അപരിമാണം വംസാനുഗതം ധനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഏത്തകം ധനരാസിം മയ്ഹം പിതുഅയ്യകപയ്യകാദയോ അത്തനാ സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഗന്തും നാസക്ഖിംസു, മയാ പന ഗഹേത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം അദാസി. സോ അഭിഞ്ഞാലാഭിം ഏകം താപസം ഉപസങ്കമിത്വാ തേന ദേവലോകാധിപച്ചേ നിയോജിതോ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥസ്സ കുലസ്സ ഏകപുത്തകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേന സമയേന പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ വേനേയ്യസത്തേ നിബ്ബാനമഹാനഗരസങ്ഖാതം ഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേസി. അഥ സോ കുലപുത്തോ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പരിസപരിയന്തേ നിസീദി.

തേന ഖോ പന സമയേന സത്ഥാ ഏകം ഭിക്ഖും സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവുതസ്സ ഭഗവതോ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ തം ഠാനം പത്ഥേസി. സത്ഥാ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അയം അനാഗതേ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. സോ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വേനവുതേ കപ്പേ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സത്ഥു വേമാതികേസു തീസു രാജപുത്തേസു സത്ഥാരം ഉപട്ഠഹന്തേസു തേസം പുഞ്ഞകിരിയാസു സഹായകിച്ചം അകാസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ ബഹും കുസലം ഉപചിനിത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുരുരട്ഠേ ഥുല്ലകോട്ഠികനിഗമേ രട്ഠപാലസേട്ഠിനോ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥകുലേ നിബ്ബത്തത്താ രട്ഠപാലോതി വംസാനുഗതമേവ നാമം അഹോസി. സോ മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢന്തോ അനുക്കമേന യോബ്ബനപ്പത്തോ മാതാപിതൂഹി പതിരൂപേന ദാരേന സംയോജിതോ മഹന്തേ ച യസേ പതിട്ഠാപിതോ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസസമ്പത്തിം പച്ചനുഭോതി.

അഥ ഭഗവാ കുരുരട്ഠേ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഥുല്ലകോട്ഠികം അനുപാപുണി. തം സുത്വാ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിതുകാമോ സത്താഹം ഭത്തച്ഛേദം കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ സത്ഥു ആണത്തിയാ അഞ്ഞതരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥാരം അനുജാനാപേത്വാ മാതാപിതരോ പസ്സിതും ഥുല്ലകോട്ഠികം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരന്തോ പിതു നിവേസനേ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ലഭിത്വാ തം അമതം വിയ പരിഭുഞ്ജന്തോ പിതരാ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ അധിവാസേത്വാ ദുതിയദിവസേ പിതു നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അലങ്കതപടിയത്തേ ഇത്ഥാഗാരജനേ ഉപഗന്ത്വാ ‘‘കീദിസാ നാമ താ, അയ്യപുത്ത, അച്ഛരായോ, യാസം ത്വം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരസീ’’തിആദീനി (മ. നി. ൨.൩൦൧) വത്വാ പലോഭനകമ്മം കാതും ആരദ്ധേ തസ്സാധിപ്പായം വിപരിവത്തേത്വാ അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തം ധമ്മം കഥേന്തോ –

‘‘പസ്സ ചിത്തകതം ബിമ്ബം, അരുകായം സമുസ്സിതം;

ആതുരം ബഹുസങ്കപ്പം, യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതി.

‘‘പസ്സ ചിത്തകതം രൂപം, മണിനാ കുണ്ഡലേന ച;

അട്ഠിം തചേന ഓനദ്ധം, സഹ വത്ഥേഹി സോഭതി.

‘‘അലത്തകകതാ പാദാ, മുഖം ചുണ്ണകമക്ഖിതം;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അട്ഠാപദകതാ കേസാ, നേത്താ അഞ്ജനമക്ഖിതാ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അഞ്ജനീവ നവാ ചിത്താ, പൂതികായോ അലങ്കതോ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘ഓദഹി മിഗവോ പാസം, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, കന്ദന്തേ മിഗബന്ധകേ.

‘‘ഛിന്നോ പാസോ മിഗവസ്സ, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, സോചന്തേ മിഗലുദ്ദകേ’’തി. (മ. നി. ൨.൩൦൨; ഥേരഗാ. ൭൬൯-൭൭൫);

ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി. ഇമാ ഗാഥാ വത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗാജിനവനുയ്യാനേ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിസീദി. ഥേരസ്സ കിര പിതാ സത്തസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു അഗ്ഗളം ദാപേത്വാ മല്ലേ ആണാപേസി ‘‘നിക്ഖമിതും മാ ദേഥ, കാസായാനി അപനേത്വാ സേതകാനി നിവാസാപേഥാ’’തി. തസ്മാ ഥേരോ ആകാസേന അഗമാസി. അഥ രാജാ കോരബ്യോ ഥേരസ്സ തത്ഥ നിസിന്നഭാവം സുത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ‘‘ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, പബ്ബജന്തോ ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം വാ ജരാഭോഗഞാതിപാരിജുഞ്ഞം വാ പത്തോ പബ്ബജതി, ത്വം പന കിഞ്ചിപി പാരിജുഞ്ഞം അനുപഗതോ ഏവ കസ്മാ പബ്ബജസീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഥേരോ ‘‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ, അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ, അസരണോ ലോകോ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ഇമേസം ചതുന്നം ധമ്മുദ്ദേസാനം അത്തനാ വിദിതഭാവം കഥേത്വാ തസ്സാ ദേസനായ അനുഗീതിം കഥേന്തോ –

‘‘പസ്സാമി ലോകേ സധനേ മനുസ്സേ, ലദ്ധാന വിത്തം ന ദദന്തി മോഹാ;

ലുദ്ധാ ധനം സന്നിചയം കരോന്തി, ഭിയ്യോവ കാമേ അഭിപത്ഥയന്തി.

‘‘രാജാ പസയ്ഹപ്പഥവിം വിജേത്വാ, സസാഗരന്തം മഹിമാവസന്തോ;

ഓരം സമുദ്ദസ്സ അതിത്തരൂപോ, പാരം സമുദ്ദസ്സപി പത്ഥയേഥ.

‘‘രാജാ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ മനുസ്സാ, അവീതതണ്ഹാ മരണം ഉപേന്തി;

ഊനാവ ഹുത്വാന ജഹന്തി ദേഹം, കാമേഹി ലോകമ്ഹി ന ഹത്ഥി തിത്തി.

‘‘കന്ദന്തി നം ഞാതീ പകിരിയ കേസേ, ‘അഹോ വതാ നോ അമരാ’തി ചാഹു;

വത്ഥേന നം പാരുതം നീഹരിത്വാ, ചിതം സമോധായ തതോ ഡഹന്തി.

‘‘സോ ഡയ്ഹതി സൂലേഹി തുജ്ജമാനോ, ഏകേന വത്ഥേന പഹായ ഭോഗേ;

ന മീയമാനസ്സ ഭവന്തി താണാ, ഞാതീ ച മിത്താ അഥ വാ സഹായാ.

‘‘ദായാദകാ തസ്സ ധനം ഹരന്തി, സത്തോ പന ഗച്ഛതി യേന കമ്മം;

ന മീയമാനം ധനമന്വേതി കിഞ്ചി, പുത്താ ച ദാരാ ച ധനഞ്ച രട്ഠം.

‘‘ന ദീഘമായും ലഭതേ ധനേന, ന ചാപി വിത്തേന ജരം വിഹന്തി;

അപ്പം ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ, അസസ്സതം വിപ്പരിണാമധമ്മം.

‘‘അഡ്ഢാ ദലിദ്ദാ ച ഫുസന്തി ഫസ്സം, ബാലോ ച ധീരോ ച തഥേവ ഫുട്ഠോ;

ബാലോ ഹി ബാല്യാ വധിതോവ സേതി, ധീരോ ച നോ വേധതി ഫസ്സഫുട്ഠോ.

‘‘തസ്മാ ഹി പഞ്ഞാവ ധനേന സേയ്യാ, യായ വോസാനമിധാധിഗച്ഛതി;

അബ്യോസിതത്താ ഹി ഭവാഭവേസു, പാപാനി കമ്മാനി കരോതി മോഹാ.

‘‘ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം, സംസാരമാപജ്ജപരമ്പരായ;

തസ്സപ്പപഞ്ഞോ അഭിസദ്ദഹന്തോ, ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം.

‘‘ചോരോ യഥാ സന്ധിമുഖേ ഗഹീതോ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ;

ഏവം പജാ പേച്ച പരമ്ഹി ലോകേ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ.

‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്തം;

ആദീനവം കാമഗുണേസു ദിസ്വാ, തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ.

‘‘ദുമപ്ഫലാനീവ പതന്തി മാണവാ, ദഹരാ ച വുഡ്ഢാ ച സരീരഭേദാ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാന പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ, അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോ.

‘‘സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോ, ഉപേതോ ജിനസാസനേ;

അവഞ്ഝാ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ, അനണോ ഭുഞ്ജാമി ഭോജനം.

‘‘കാമേ ആദിത്തതോ ദിസ്വാ, ജാതരൂപാനി സത്ഥതോ;

ഗബ്ഭാവോക്കന്തിതോ ദുക്ഖം, നിരയേസു മഹബ്ഭയം.

‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, സംവേഗം അലഭിം തദാ;

സോഹം വിദ്ധോ തദാ സന്തോ, സമ്പത്തോ ആസവക്ഖയം.

‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

ഓഹിതോ ഗരുകോ ഭാരോ, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

‘‘യസ്സത്ഥായ പബ്ബജിതോ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൭൭൬-൭൯൩) –

ഇമാ ഗാഥാ അവോച. ഏവം ഥേരോ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ സത്ഥു സന്തികമേവ ഗതോ. സത്ഥാ ച അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി.