നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

ബുദ്ധവംസ-അട്ഠകഥാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

അനന്തഞാണം കരുണാലയം ലയം, മലസ്സ ബുദ്ധം സുസമാഹിതം ഹിതം;

നമാമി ധമ്മം ഭവസംവരം വരം, ഗുണാകരഞ്ചേവ നിരങ്ഗണം ഗണം.

പഞ്ഞായ സേട്ഠോ ജിനസാവകാനം, യം ധമ്മസേനാപതി ധമ്മരാജം;

അപുച്ഛി സത്ഥാരമപാരപാരഗും, നിരങ്ഗണം ഞാതിഗണസ്സ മജ്ഝേ.

സുബുദ്ധവംസേനിധ ബുദ്ധവംസോ, വിസുദ്ധവംസേന വിനായകേന;

ഹതാവകാസേന പകാസിതോ യോ, സമാധിവാസേന തഥാഗതേന.

യാവജ്ജകാലാ അവിനാസയന്താ, പാളിക്കമഞ്ചേവ ച പാളിയത്ഥം;

കഥാനുസന്ധിം സുഗതസ്സ പുത്താ, യഥാസുതംയേവ സമാഹരിംസു.

തസ്സേവ സമ്ബുദ്ധവരന്വയസ്സ, സദാ ജനാനം സവനാമതസ്സ;

പസാദപഞ്ഞാജനനസ്സ യസ്മാ, സംവണ്ണനാനുക്കമതോ പവത്താ.

സക്കച്ചസദ്ധമ്മരതേന ബുദ്ധസീഹേന സീലാദിഗുണോദിതേന;

ആയാചിതോഹം സുചിരമ്പി കാലം, തസ്മാസ്സ സംവണ്ണനമാരഭിസ്സം.

സദാ ജനാനം കലിനാസനസ്സ, ചിരട്ഠിതത്ഥം ജിനസാസനസ്സ;

മമാപി പുഞ്ഞോദയവുദ്ധിയത്ഥം, പസാദനത്ഥഞ്ച മഹാജനസ്സ.

മഹാവിഹാരാഗതപാളിമഗ്ഗസന്നിസ്സിതാ സങ്കരദോസഹീനാ;

സമാസതോയം പന ബുദ്ധവംസസംവണ്ണനാ ഹേസ്സതി സാരഭൂതാ.

സോതബ്ബരൂപം പന ബുദ്ധവംസകഥായ അഞ്ഞം ഇധ നത്ഥി യസ്മാ;

പസാദനം ബുദ്ധഗുണേ രതാനം, പവാഹനം പാപമഹാമലസ്സ.

തസ്മാ ഹി സക്കച്ചസമാധിയുത്താ, വിഹായ വിക്ഖേപമനഞ്ഞചിത്താ;

സംവണ്ണനം വണ്ണയതോ സുവണ്ണം, നിധായ കണ്ണം മധുരം സുണാഥ.

സബ്ബമ്പി ഹിത്വാ പന കിച്ചമഞ്ഞം, സക്കച്ച മച്ചേനിധ നിച്ചകാലം;

സോതും കഥേതുമ്പി ബുധേന യുത്താ, കഥാ പനായം അതിദുല്ലഭാതി.

തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധവംസസംവണ്ണനാ ഹേസ്സതി സാരഭൂതാ’’തി വുത്തത്താ ബുദ്ധവംസോ താവ വവത്ഥപേതബ്ബോ. തത്രിദം വവത്ഥാനം – ഇതോ ഹേട്ഠാ കപ്പസതസഹസ്സാധികേസു ചതൂസു അസങ്ഖ്യേയ്യേസു ഉപ്പന്നാനം പഞ്ചവീസതിയാ ബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നകപ്പാദിപരിച്ഛേദവസേന പവേണിവിത്ഥാരകഥാ ‘‘ബുദ്ധവംസോ നാമാ’’തി വേദിതബ്ബോ.

സ്വായം കപ്പപരിച്ഛേദോ നാമപരിച്ഛേദോ ഗോത്തപരിച്ഛേദോ ജാതിപരിച്ഛേദോ നഗരപരിച്ഛേദോ പിതുപരിച്ഛേദോ മാതുപരിച്ഛേദോ ബോധിരുക്ഖപരിച്ഛേദോ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനപരിച്ഛേദോ അഭിസമയപരിച്ഛേദോ സാവകസന്നിപാതപരിച്ഛേദോ അഗ്ഗസാവകപരിച്ഛേദോ ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദോ അഗ്ഗസാവികാപരിച്ഛേദോ പരിവാരഭിക്ഖുപരിച്ഛേദോ രംസിപരിച്ഛേദോ സരീരപ്പമാണപരിച്ഛേദോ ബോധിസത്താധികാരപരിച്ഛേദോ ബ്യാകരണപരിച്ഛേദോ ബോധിസത്തപധാനപരിച്ഛേദോ ആയുപരിച്ഛേദോ പരിനിബ്ബാനപരിച്ഛേദോതി ഇമേഹി പാളിയാ ആഗതേഹി ബാവീസതിയാ പരിച്ഛേദേഹി പരിച്ഛിന്നോ വവത്ഥിതോ.

പാളിഅനാരുള്ഹോ പന സമ്ബഹുലവാരോപേത്ഥ ആനേതബ്ബോ. സോ അഗാരവാസപരിച്ഛേദോ പാസാദത്തയപരിച്ഛേദോ നാടകിത്ഥിപരിച്ഛേദോ അഗ്ഗമഹേസിപരിച്ഛേദോ പുത്തപരിച്ഛേദോ യാനപരിച്ഛേദോ അഭിനിക്ഖമനപരിച്ഛേദോ പധാനപരിച്ഛേദോ ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദോ വിഹാരപരിച്ഛേദോതി ദസധാ വവത്ഥിതോ ഹോതി.

തം സമ്ബഹുലവാരമ്പി, യഥാട്ഠാനേ മയം പന;

ദസ്സേത്വാവ ഗമിസ്സാമ, തത്ഥ തത്ഥ സമാസതോ.

സോ ഏവം വവത്ഥിതോ പന –

കേനായം ദേസിതോ കത്ഥ, കസ്സത്ഥായ ച ദേസിതോ;

കിമത്ഥായ കദാ കസ്സ, വചനം കേന ചാഭതോ.

സബ്ബമേതം വിധിം വത്വാ, പുബ്ബമേവ സമാസതോ;

പച്ഛാഹം ബുദ്ധവംസസ്സ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനന്തി.

തത്ഥ കേനായം ദേസിതോതി അയം ബുദ്ധവംസോ കേന ദേസിതോ? സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണചാരേന ദസബലേന ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദേന ധമ്മരാജേന ധമ്മസ്സാമിനാ തഥാഗതേന സബ്ബഞ്ഞുനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദേസിതോ.

കത്ഥ ദേസിതോതി? കപിലവത്ഥുമഹാനഗരേ നിഗ്രോധാരാമമഹാവിഹാരേ പരമരുചിരസന്ദസ്സനേ ദേവമനുസ്സനയനനിപാതഭൂതേ രതനചങ്കമേ ചങ്കമന്തേന ദേസിതോ.

കസ്സത്ഥായ ച ദേസിതോതി? ദ്വാസീതിയാ ഞാതിസഹസ്സാനം അനേകകോടീനഞ്ച ദേവമനുസ്സാനം അത്ഥായ ദേസിതോ.

കിമത്ഥായ ദേസിതോതി? ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥായ ദേസിതോ.

കദാ ദേസിതോതി ഭഗവാ ഹി പഠമബോധിയം വീസതിവസ്സാനി അനിബദ്ധവാസോ ഹുത്വാ യത്ഥ യത്ഥ ഫാസുകം ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ വസി. കഥം? പഠമം വസ്സം ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കം (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩ ആദയോ; പടി. മ. ൨.൩൦) പവത്തേത്വാ അട്ഠാരസ ബ്രഹ്മകോടിയോ അമതപാനം പായേത്വാ ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ ഇസിപതനേ മിഗദായേ വസി. ദുതിയം വസ്സം രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ മഹാവിഹാരേ. തതിയചതുത്ഥാനിപി തത്ഥേവ. പഞ്ചമം വേസാലിം ഉപനിസ്സായ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. ഛട്ഠം മകുലപബ്ബതേ. സത്തമം താവതിംസഭവനേ. അട്ഠമം ഭഗ്ഗേസു സംസുമാരഗിരിം ഉപനിസ്സായ ഭേസകളാവനേ. നവമം കോസമ്ബിയം. ദസമം പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡേ. ഏകാദസമം നാളായം ബ്രാഹ്മണഗാമേ. ദ്വാദസമം വേരഞ്ജായം. തേരസമം ചാലിയപബ്ബതേ. ചുദ്ദസമം ജേതവനമഹാവിഹാരേ. പഞ്ചദസമം കപിലവത്ഥുമഹാനഗരേ. സോളസമം ആളവകം ദമേത്വാ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പായേത്വാ ആളവിയം. സത്തരസമം രാജഗഹേയേവ. അട്ഠാരസമം ചാലിയപബ്ബതേയേവ. തഥാ ഏകൂനവീസതിമം വീസതിമം പന വസ്സം രാജഗഹേയേവ വസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഭഗവാ ഹി പഠമബോധിയം വീസതിവസ്സാനി അനിബദ്ധവാസോ ഹുത്വാ യത്ഥ യത്ഥ ഫാസുകം ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ വസീ’’തി. തതോ പട്ഠായ പന സാവത്ഥിംയേവ ഉപനിസ്സായ ജേതവനമഹാവിഹാരേ ച പുബ്ബാരാമേ ച ധുവപരിഭോഗവസേന വസി.

യദാ പന സത്ഥാ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ പഠമം വസ്സം വസിത്വാ വുട്ഠവസ്സോ പവാരേത്വാ ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തയോ മാസേ വസന്തോ തേഭാതികജടിലേ ദമേത്വാ ഭിക്ഖുസഹസ്സേഹി കതപരിവാരോ ഫുസ്സമാസപുണ്ണമായം രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ദ്വേ മാസേ തത്ഥേവ വസി, തദാ ബാരാണസിതോ നിക്ഖന്തസ്സ പനസ്സ പഞ്ച മാസാ ജാതാ. സകലോ ഹേമന്തോ അതിക്കന്തോ. ഉദായിത്ഥേരസ്സ ആഗതദിവസതോ സത്തട്ഠദിവസാ വീതിവത്താ. സോ പന ഫഗ്ഗുനീപുണ്ണമാസിയം ചിന്തേസി – ‘‘അതിക്കന്തോ ഹേമന്തോ, വസന്തകാലോ അനുപ്പത്തോ, സമയോ തഥാഗതസ്സ കപിലപുരം ഗന്തു’’ന്തി. സോ ഏവം ചിന്തേത്വാ കുലനഗരഗമനത്ഥായ സട്ഠിമത്താഹി ഗാഥാഹി ഗമനവണ്ണം വണ്ണേസി. അഥ സത്ഥാ ചസ്സ വചനം സുത്വാ ഞാതിസങ്ഗഹം കാതുകാമോ ഹുത്വാ അങ്ഗമഗധവാസീനം കുലപുത്താനം ദസഹി സഹസ്സേഹി കപിലവത്ഥുവാസീനം ദസഹി സഹസ്സേഹീതി സബ്ബേഹേവ വീസതിയാ ഖീണാസവസഹസ്സേഹി പരിവുതോ രാജഗഹതോ നിക്ഖമിത്വാ ദിവസേ ദിവസേ യോജനം ഗച്ഛന്തോ രാജഗഹതോ സട്ഠിയോജനം കപിലവത്ഥുപുരം ദ്വീഹി മാസേഹി സമ്പാപുണിത്വാ തത്ഥ ഞാതീനം വന്ദാപനത്ഥം യമകപാടിഹാരിയം അകാസി. തദായം ബുദ്ധവംസോ ദേസിതോ.

കസ്സ വചനന്തി? സാവകപച്ചേകബുദ്ധാനം അസാധാരണം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ വചനം.

കേനാഭതോതി? ആചരിയപരമ്പരായ ആഭതോ. അയഞ്ഹി സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഭദ്ദജീ തിസ്സോ കോസിയപുത്തോ സിഗ്ഗവോ മോഗ്ഗലിപുത്തോ സുദത്തോ ധമ്മികോ ദാസകോ സോണകോ രേവതോതി ഏവമാദീഹി യാവ തതിയസങ്ഗീതികാലാ ആഭതോ, തതോ ഉദ്ധമ്പി തേസംയേവ സിസ്സാനുസിസ്സേഹീതി ഏവം താവ ആചരിയപരമ്പരായ യാവജ്ജകാലാ ആഭതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏത്താവതാ –

‘‘കേനായം ദേസിതോ കത്ഥ, കസ്സത്ഥായ ച ദേസിതോ;

കിമത്ഥായ കദാ കസ്സ, വചനം കേന ചാഭതോ’’തി. –

അയം ഗാഥാ വുത്തത്ഥാ ഹോതി.

നിദാനകഥാ

ബാഹിരനിദാനം

ഏവം ആഭതസ്സ പനസ്സ ഇദാനി അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി, സാ പനായം അത്ഥവണ്ണനാ യസ്മാ ദൂരേനിദാനം അവിദൂരേനിദാനം സന്തികേനിദാനന്തി, ഇമാനി തീണി നിദാനാനി ദസ്സേത്വാവ വണ്ണിതാ സുവണ്ണിതാ നാമ ഹോതി. യേ ച നം സുണന്തി, തേഹി സമുദാഗമതോ പട്ഠായ വിഞ്ഞാതത്താ സുവിഞ്ഞാതാവ ഹോതി, തസ്മാ താനി നിദാനാനി ദസ്സേത്വാവ വണ്ണയിസ്സാമ.

തത്ഥ ആദിതോ പട്ഠായ താവ തേസം നിദാനാനം പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. തത്രായം സങ്ഖേപതോ അത്ഥദീപനാ – ദീപങ്കരദസബലസ്സ പാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരസ്സ മഹാസത്തസ്സ യാവ വേസ്സന്തരത്തഭാവാ ചവിത്വാ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തി, താവ പവത്താ കഥാ ദൂരേനിദാനം നാമ. തുസിതഭവനതോ ചവിത്വാ യാവ ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പത്തി, താവ പവത്താ കഥാ അവിദൂരേനിദാനം നാമ. ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി ച, ‘‘രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ’’തി ച, ‘‘വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായ’’ന്തി ച ഏവം മഹാബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പത്തിതോ യാവ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചാ ഏതസ്മിം അന്തരേ ഭഗവാ യത്ഥ യത്ഥ വിഹാസി, തം തം സന്തികേനിദാനം നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ സങ്ഖേപേനേവ തിണ്ണം ദൂരാവിദൂരസന്തികേനിദാനാനം വസേന ബാഹിരനിദാനവണ്ണനാ സമത്താ ഹോതീതി.

അബ്ഭന്തരനിദാനം

൧. രതനചങ്കമനകണ്ഡവണ്ണനാ

ഇദാനി പന –

൧. ‘‘ബ്രഹ്മാ ച ലോകാധിപതീ സഹമ്പതീ, കതഞ്ജലീ അനധിവരം അയാചഥ;

സന്തീധ സത്താപ്പരജക്ഖജാതികാ, ദേസേഹി ധമ്മം അനുകമ്പിമം പജ’’ന്തി. –

ആദിനയപ്പവത്തസ്സ അബ്ഭന്തരനിദാനസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി.

ഏത്ഥ ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ’’തിആദിസുത്തന്തേസു വിയ – ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ബുദ്ധവംസം അപുച്ഛീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന നിദാനം അവത്വാ കസ്മാ ‘‘ബ്രഹ്മാ ച ലോകാധിപതീ സഹമ്പതീ, കതഞ്ജലീ അനധിവരം അയാചഥാ’’തിആദിനാ നയേന നിദാനം വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – ഭഗവതോ സബ്ബധമ്മദേസനാകാരണഭൂതായ ബ്രഹ്മുനോ ധമ്മദേസനായാചനായ സന്ദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി.

‘‘കദായം ധമ്മദേസനത്ഥം, അജ്ഝിട്ഠോ ബ്രഹ്മുനാ ജിനോ;

കദാ കത്ഥ ച കേനായം, ഗാഥാ ഹി സമുദീരിതാ’’തി.

വുച്ചതേ – ബുദ്ധഭൂതസ്സ പന ഭഗവതോ അട്ഠമേ സത്താഹേ സത്ഥാ ധമ്മദേസനത്ഥായ ബ്രഹ്മുനാ അജ്ഝിട്ഠോ ആയാചിതോ. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – മഹാപുരിസോ കിര കതാഭിനീഹാരോ മഹാഭിനിക്ഖമനദിവസേ വിവടപാകടബീഭച്ഛസയനാസനചേടികാ നാടകിത്ഥിയോ ദിസ്വാ അതീവ സംവിഗ്ഗഹദയോ പടേകദേസാവച്ഛന്നം ഛന്നം ആമന്തേത്വാ – ‘‘അരിനരവരമന്ഥകം കണ്ഡകം നാമ തുരങ്ഗവരമാഹരാ’’തി കണ്ഡകം ആഹരാപേത്വാ ഛന്നസഹായോ വരതുരങ്ഗമാരുയ്ഹ നഗരദ്വാരേ അധിവത്ഥായ ദേവതായ നഗരദ്വാരേ വിവടേ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ തീണി രജ്ജാനി തേന രത്താവസേസേന അതിക്കമിത്വാ അനോമസത്തോ അനോമായ നാമ നദിയാ തീരേ ഠത്വാ ഛന്നമേവമാഹ – ‘‘ഛന്ന, ത്വം മമ ഇമാനി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി ആഭരണാനി കണ്ഡകഞ്ച വരതുരങ്ഗമാദായ കപിലപുരം ഗച്ഛാഹീ’’തി ഛന്നം വിസ്സജ്ജേത്വാ അസിതോരഗനീലുപ്പലസദിസേനാസിനാ സകേസമകുടം ഛിന്ദിത്വാ ആകാസേ ഉക്ഖിപിത്വാ ദേവദത്തിയം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ സയമേവ പബ്ബജിത്വാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ അനിലബലസമുദ്ധുതതരങ്ഗഭങ്ഗം അസങ്ഗം ഗങ്ഗം നദിം ഉത്തരിത്വാ മണിഗണരംസിജാലവിജ്ജോതിതരാജഗഹം രാജഗഹം നാമ നഗരം പവിസിത്വാ തത്ഥ ഇസ്സരിയമദമത്തം ജനം പരിഹാസേന്തോ വിയ ച ഉദ്ധതവേസസ്സ ജനസ്സ ലജ്ജമുപ്പാദയമാനോ വിയ ച വയകന്തീഹി നാഗരജനഹദയാനി അത്തനി ബന്ധന്തോ വിയ ച ദ്വതിംസവരമഹാപുരിസലക്ഖണവിരാജിതായ രൂപസിരിയാ സബ്ബജനനയനാനി വിലുമ്പമാനോ വിയ ച രൂപീപാദസഞ്ചരോ പുഞ്ഞസഞ്ചയോ വിയ ച പബ്ബതോ വിയ ച ഗമനേന നിസ്സങ്ഗോ സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ യുഗമത്തം പേക്ഖമാനോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യാപനമത്തം ഭത്തം ഗഹേത്വാ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ പണ്ഡവപബ്ബതപസ്സേ ഛായൂദകസമ്പന്നേ സുചിഭൂമിഭാഗേ പരമരമണീയേ പവിവിത്തേ ഓകാസേ നിസീദിത്വാ പടിസങ്ഖാനബലേന മിസ്സകഭത്തം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പണ്ഡവഗിരാനുസാരേന ബിമ്ബിസാരേന മഗധമഹാരാജേന മഹാപുരിസസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ നാമഗോത്തം പുച്ഛിത്വാ തേന പമുദിതഹദയേന ‘‘മമ രജ്ജഭാഗം ഗണ്ഹാഹീ’’തി രജ്ജേന നിമന്തിയമാനോ – ‘‘അലം, മഹാരാജ, ന മയ്ഹം രജ്ജേനത്ഥോ അഹം രജ്ജം പഹായ ലോകഹിതത്ഥായ പധാനമനുയുഞ്ജിത്വാ ലോകേ വിവടച്ഛദോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീതി നിക്ഖന്തോ’’തി വത്വാ തേന ച ‘‘ബുദ്ധോ ഹുത്വാ സബ്ബപഠമം മമ വിജിതം ഓസരേയ്യാഥാ’’തി വുത്തോ ‘സാധൂ’തി തസ്സ പടിഞ്ഞം ദത്വാ ആളാരഞ്ച ഉദകഞ്ച ഉപസങ്കമിത്വാ തേസം ധമ്മദേസനായ സാരം അവിന്ദന്തോ തതോ പക്കമിത്വാ ഉരുവേലായം ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരകാരികം കരോന്തോപി അമതം അധിഗന്തും അസക്കോന്തോ ഓളാരികാഹാരപടിസേവനേന സരീരം സന്തപ്പേസി.

തദാ പന ഉരുവേലായം സേനാനിഗമേ സേനാനിഗമകുടുമ്ബികസ്സ ധീതാ സുജാതാ നാമ ദാരികാ വയപ്പത്താ ഏകസ്മിം നിഗ്രോധരുക്ഖേ പത്ഥനമകാസി – ‘‘സചാഹം സമജാതികം കുലഘരം ഗന്ത്വാ പഠമഗബ്ഭേ പുത്തം ലഭിസ്സാമി, ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്സാ സാ പത്ഥനാ സമിജ്ഝി. സാ വേസാഖപുണ്ണമദിവസേ ‘‘അജ്ജ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി പാതോവ പായാസം അനായാസം പരമമധുരം സമ്പടിപാദേസി. ബോധിസത്തോപി തദഹേവ കതസരീരപടിജഗ്ഗനോ ഭിക്ഖാചാരകാലം ആഗമയമാനോ പാതോവ ഗന്ത്വാ തസ്മിം നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥ ഖോ പുണ്ണാ നാമ ദാസീ തസ്സാ ധാതീ രുക്ഖമൂലസോധനത്ഥായ ഗതാ ബോധിസത്തം പാചീനലോകധാതും ഓലോകയമാനം നിസിന്നം സഞ്ഝാപ്പഭാനുരഞ്ജിതവരകനകഗിരിസിഖരസദിസസരീരസോഭം തിമിരനികരനിധാനകരം കമലവനവികസനകരം ഘനവിവരമുപഗതം ദിവസകരമിവ തരുവരമുപഗതം മുനിദിവസകരമദ്ദസ. സരീരതോ ചസ്സ നിക്ഖന്താഹി പഭാഹി സകലഞ്ച തം രുക്ഖം സുവണ്ണവണ്ണം ദിസ്വാ തസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം ദേവതാ രുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ സഹത്ഥേനേവ ബലിം പടിഗ്ഗഹേതുകാമാ ഹുത്വാ നിസിന്നാ’’തി. സാ വേഗേന ഗന്ത്വാ സുജാതായ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി.

തതോ സുജാതാ സഞ്ജാതസദ്ധാ ഹുത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണപാതിം പരമമധുരസ്സ മധുപായാസസ്സ പൂരേത്വാ അപരായ സുവണ്ണപാതിയാ പിദഹിത്വാ സീസേനാദായ നിഗ്രോധരുക്ഖാഭിമുഖീ അഗമാസി. സാ ഗച്ഛന്തീ ദൂരതോവ തം ബോധിസത്തം രുക്ഖദേവതമിവ സകലം തം രുക്ഖം സരീരപ്പഭായ സുവണ്ണവണ്ണം കത്വാ പുഞ്ഞസഞ്ചയമിവ രൂപവന്തം നിസിന്നം ദിസ്വാ പീതിസോമനസ്സജാതാ സുജാതാ ‘‘രുക്ഖദേവതാ’’തി സഞ്ഞായ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനതോനതാ ഗന്ത്വാ സീസതോ തം സുവണ്ണപാതിം ഓതാരേത്വാ മഹാസത്തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ – ‘‘യഥാ മമ മനോരഥോ നിപ്ഫന്നോ, ഏവം തുമ്ഹാകമ്പി നിപ്ഫജ്ജതൂ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ബോധിസത്തോപി സുവണ്ണപാതിം ഗഹേത്വാ നേരഞ്ജരായ നദിയാ തീരം ഗന്ത്വാ സുപ്പതിട്ഠിതസ്സ നാമ തിത്ഥസ്സ തീരേ സുവണ്ണപാതിം ഠപേത്വാ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകൂനപഞ്ഞാസപിണ്ഡേ കരോന്തോ തം പായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ – ‘‘സചാഹം അജ്ജ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, അയം സുവണ്ണപാതി പടിസോതം ഗച്ഛതൂ’’തി ഖിപി. സാ പാതി പടിസോതം ഗന്ത്വാ കാളസ്സ നാമ നാഗരാജസ്സ ഭവനം പവിസിത്വാ തിണ്ണം ബുദ്ധാനം ഥാലകാനി ഉക്ഖിപിത്വാ തേസം ഹേട്ഠാ അട്ഠാസി.

മഹാസത്തോ തത്ഥേവ വനസണ്ഡേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ സോത്ഥിയേന നാമ തിണഹാരകേന മഹാപുരിസസ്സ ആകാരം ഞത്വാ ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ബോധിമണ്ഡമാരുയ്ഹ ദക്ഖിണദിസാഭാഗേ അട്ഠാസി. സോ പന പദേസോ പദുമിനിപത്തേ ഉദകബിന്ദു വിയ അകമ്പിത്ഥ. മഹാപുരിസോ – ‘‘അയം പദേസോ മമ ഗുണം ധാരേതും അസമത്ഥോ’’തി പച്ഛിമദിസാഭാഗമഗമാസി. സോപി തഥേവ കമ്പിത്ഥ. പുന ഉത്തരദിസാഭാഗമഗമാസി. സോപി തഥേവ കമ്പിത്ഥ. പുന പുരത്ഥിമദിസാഭാഗമഗമാസി. തത്ഥ പല്ലങ്കപ്പമാണട്ഠാനം നിച്ചലം അഹോസി. മഹാപുരിസോ – ‘‘ഇദം ഠാനം കിലേസവിദ്ധംസനട്ഠാന’’ന്തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ താനി തിണാനി അഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ ചാലേസി. താനി തൂലികഗ്ഗേന പരിച്ഛിന്നാനി വിയ അഹേസും. ബോധിസത്തോ – ‘‘ബോധിം അപത്വാവ ഇമം പല്ലങ്കം ന ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ബോധിക്ഖന്ധം പിട്ഠിതോ കത്വാ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി.

തങ്ഖണഞ്ഞേവ സബ്ബലോകാഭിഹാരോ മാരോ ബാഹുസഹസ്സം മാപേത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതികം ഹിമഗിരിസിഖരസദിസം ഗിരിമേഖലം നാമ അരിവരവാരണം വരവാരണം അഭിരുയ്ഹ നവയോജനികേന ധനുഅസിഫരസുസരസത്തിസബലേനാതിബഹലേന മാരബലേന സമ്പരിവുതോ സമന്താ പബ്ബതോ വിയ അജ്ഝോത്ഥരന്തോ മഹാസപത്തം വിയ മഹാസത്തം സമുപാഗമി. മഹാപുരിസോ സൂരിയേ ധരന്തേയേവ അതിതുമൂലം മാരബലം വിധമിത്വാ വികസിതജയസുമനകുസുമസദിസസ്സ ചീവരസ്സ ഉപരി പതമാനേഹി രത്തപവാലങ്കുരസദിസരുചിരദസ്സനേഹി ബോധിരുക്ഖങ്കുരേഹി പീതിയാ വിയ പൂജിയമാനോ ഏവ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ലഭിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ വട്ടവിവട്ടം സമ്മസന്തോ അരുണോദയേ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ –

‘‘അനേകജാതിസംസാരം, സന്ധാവിസ്സം അനിബ്ബിസം;

ഗഹകാരം ഗവേസന്തോ, ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനം.

‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, പുന ഗേഹം ന കാഹസി;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതം;

വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തം, തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪) –

ഇമം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്താഹം വിമുത്തിസുഖപടിസേവനേന വീതിനാമേത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ദേവതാനം കങ്ഖം ഞത്വാ താസം കങ്ഖാവിധമനത്ഥം ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ താസം കങ്ഖം വിധമിത്വാ പല്ലങ്കതോ ഈസകം പാചീനനിസ്സിതേ ഉത്തരദിസാഭാഗേ ഠത്വാ – ‘‘ഇമസ്മിം വത മേ പല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിദ്ധ’’ന്തി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പൂരിതാനം പാരമീനം ഫലാധിഗമട്ഠാനം പല്ലങ്കഞ്ചേവ ബോധിരുക്ഖഞ്ച അനിമിസേഹി അക്ഖീഹി ഓലോകയമാനോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം അനിമിസചേതിയം നാമ ജാതം.

അഥ പല്ലങ്കസ്സ ച ഠിതട്ഠാനസ്സ ച അന്തരേ പുരത്ഥിമപച്ഛിമതോ ആയതേ രതനചങ്കമേ ചങ്കമന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം രതനചങ്കമചേതിയം നാമ ജാതം. തതോ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ദേവതാ രതനഘരം നാമ മാപേസും, തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ അഭിധമ്മപിടകം വിസേസതോ ചേത്ഥ അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനം വിചിനന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി. തം ഠാനം രതനഘരചേതിയം നാമ ജാതം. ഏവം ബോധിസമീപേയേവ ചത്താരി സത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ബോധിരുക്ഖമൂലാ യേന അജപാലനിഗ്രോധോ തേനുപസങ്കമി; തത്ഥാപി ധമ്മം വിചിനന്തോയേവ വിമുത്തിസുഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തോ അജപാലനിഗ്രോധേ സത്താഹം വീതിനാമേസി.

ഏവം അപരം സത്താഹം മുചലിന്ദേ നിസീദി. തസ്സ നിസിന്നമത്തസ്സേവ ഭഗവതോ സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേന്തോ മഹാഅകാലമേഘോ ഉദപാദി. തസ്മിം പന ഉപ്പന്നേ മുചലിന്ദോ നാഗരാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മഹാമേഘോ സത്ഥരി മയ്ഹം ഭവനം പവിട്ഠമത്തേ ഉപ്പന്നോ വാസാഗാരമസ്സ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. സോ സത്തരതനമയം ദേവവിമാനസദിസം ദിബ്ബവിമാനം നിമ്മിനിതും സമത്ഥോപി ഏവം കതേ – ‘‘ന മയ്ഹം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതി, ദസബലസ്സ കായവേയ്യാവച്ചം കരിസ്സാമീ’’തി അതിമഹന്തം അത്തഭാവം കത്വാ സത്ഥാരം സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി മഹന്തം ഫണം കത്വാ അട്ഠാസി. അഥ ഭഗവാ പരിക്ഖേപസ്സ അന്തോവ മഹതി ഓകാസേ സബ്ബരതനമയേ പച്ചഗ്ഘപല്ലങ്കേ ഉപരി വിനിഗ്ഗലന്തവിവിധസുരഭികുസുമദാമവിതാനേ വിവിധസുരഭിഗന്ധവാസിതേ ഗന്ധകുടിയം വിഹരന്തോ വിയ വിഹാസി. ഏവം ഭഗവാ തം സത്താഹം തത്ഥ വീതിനാമേത്വാ തതോ അപരം സത്താഹം രാജായതനേ നിസീദി. തത്ഥാപി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദിയേവ. ഏത്താവതാ സത്തസത്താഹാനി പരിപുണ്ണാനി അഹേസും. ഏത്ഥന്തരേ ഭഗവാ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന ച വീതിനാമേസി.

അഥസ്സ സത്തസത്താഹാതിക്കമേ – ‘‘മുഖം ധോവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അഗദഹരീതകം ആഹരിത്വാ അദാസി. അഥസ്സ സക്കോ നാഗലതാദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖധോവനഉദകഞ്ച അദാസി. തതോ ഭഗവാ ദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തദഹോദകേന മുഖം ധോവിത്വാ രാജായതനമൂലേ നിസീദി. തസ്മിം സമയേ ചതൂഹി ലോകപാലേഹി ഉപനീതേ പച്ചഗ്ഘേ സേലമയേ പത്തേ തപുസ്സഭല്ലികാനം വാണിജാനം മന്ഥഞ്ച മധുപിണ്ഡികഞ്ച പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ അജപാലനിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥസ്സ തത്ഥ നിസിന്നമത്തസ്സേവ അത്തനാ അധിഗതസ്സ ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണോ – ‘‘അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൮൧; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭) പരേസം ധമ്മം അദേസേതുകാമതാകാരപ്പത്തോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി.

അഥ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ദസബലസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – ‘‘നസ്സതി വത, ഭോ, ലോകോ, വിനസ്സതി വത, ഭോ, ലോകോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൭൨; മ. നി. ൧.൨൮൨; മഹാവ. ൮) വാചം നിച്ഛാരേന്തോ ദസസഹസ്സചക്കവാളബ്രഹ്മഗണപരിവുതോ സക്കസുയാമസന്തുസിതപരനിമ്മിതവസവത്തീഹി അനുഗതോ ആഗന്ത്വാ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. സോ അത്തനോ പതിട്ഠാനത്ഥായ പഥവിം നിമ്മിനിത്വാ ദക്ഖിണം ജാണുമണ്ഡലം പഥവിയം നിഹന്ത്വാ ജലജാമലാവികലകമലമകുലസദിസം ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലമഞ്ജലിം സിരസ്മിം കത്വാ – ‘‘ദേസേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മം, സന്തി സത്താ അപ്പരജക്ഖജാതികാ, അസ്സവനതാ ധമ്മസ്സ പരിഹായന്തി, ഭവിസ്സന്തി ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൮) –

‘‘പാതുരഹോസി മഗധേസു പുബ്ബേ, ധമ്മോ അസുദ്ധോ സമലേഹി ചിന്തിതോ;

അപാപുരേതം അമതസ്സ ദ്വാരം, സുണന്തു ധമ്മം വിമലേനാനുബുദ്ധം.

‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ, യഥാപി പസ്സേ ജനതം സമന്തതോ;

തഥൂപമം ധമ്മമയം സുമേധ, പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖു;

സോകാവതിണ്ണം ജനതമപേതസോകോ, അവേക്ഖസ്സു ജാതിജരാഭിഭൂതം.

‘‘ഉട്ഠേഹി വീര വിജിതസങ്ഗാമ, സത്ഥവാഹ അനണ വിചര ലോകേ;

ദേസസ്സു ഭഗവാ ധമ്മം, അഞ്ഞാതാരോ ഭവിസ്സന്തീ’’തി. (മ. നി. ൧.൨൮൨; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൮) –

‘‘നനു തുമ്ഹേഹി ‘ബുദ്ധോ ബോധേയ്യം തിണ്ണോ താരേയ്യം മുത്തോ മോചേയ്യ’’’ന്തി –

‘‘കിം മേ അഞ്ഞാതവേസേന, ധമ്മം സച്ഛികതേനിധ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, താരയിസ്സം സദേവക’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൫൫) –

പത്ഥനം കത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുഭാവം പത്തോതി ച, ‘‘തുമ്ഹേഹി ധമ്മേ അദേസിയമാനേ കോ ഹി നാമ അഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേസ്സതി, കിമഞ്ഞം ലോകസ്സ സരണം താണം ലേണം പരായന’’ന്തി ച ഏവമാദീഹി അനേകേഹി നയേഹി ഭഗവന്തം ധമ്മദേസനത്ഥം അയാചി. തേന വുത്തം – ‘‘ബുദ്ധഭൂതസ്സ പന ഭഗവതോ അട്ഠമേ സത്താഹേ സത്ഥാ ധമ്മദേസനത്ഥായ ബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതോ’’തി.

ഇദാനി ‘‘കദാ കത്ഥ ച കേനായം, ഗാഥാ ഹി സമുദീരിതാ’’തി ഇമേസം പഞ്ഹാനം വിസ്സജ്ജനായ ഓകാസോ അനുപ്പത്തോ. തത്ഥ കദാ വുത്താതി? പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്താ. പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമേസാ സങ്ഗീതിക്ഖന്ധേ (ചൂളവ. ൪൩൭) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. കത്ഥ കേന വുത്താതി? ഭഗവതി കിര പരിനിബ്ബുതേ രാജഗഹനഗരേ വേഭാരപബ്ബതപസ്സേ സത്തപണ്ണിഗുഹാദ്വാരേ വിജിതസബ്ബസത്തുനാ അജാതസത്തുനാ മഗധമഹാരാജേന ധമ്മസങ്ഗായനത്ഥം കാരിതേ പരിപുണ്ണചന്ദമണ്ഡലസങ്കാസേ ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡേ മണ്ഡപേ ധമ്മാസനഗതേനായസ്മതാ ആനന്ദത്ഥേരേന ‘‘ബ്രഹ്മാ ച ലോകാധിപതീ’’തി അയം ഗാഥാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥ ഗാഥാസമ്ബന്ധോ.

ഏത്താവതാ –

‘‘കദായം ധമ്മദേസനത്ഥം, അജ്ഝിട്ഠോ ബ്രഹ്മുനാ ജിനോ;

കദാ കത്ഥ ച കേനായം, ഗാഥാ ഹി സമുദീരിതാ’’തി. –

അയമ്പി ഗാഥാ വുത്തത്ഥാ ഹോതി. ഏവം ഇമിനാ സമ്ബന്ധേന വുത്തായ പനസ്സാ അനുത്താനപദവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

തത്ഥ ബ്രഹ്മാതി ബ്രൂഹിതോ തേഹി തേഹി ഗുണവിസേസേഹീതി ബ്രഹ്മാ. അയം പന ബ്രഹ്മ-സദ്ദോ മഹാബ്രഹ്മബ്രാഹ്മണതഥാഗതമാതാപിതുസേട്ഠാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹി ‘‘ദ്വിസഹസ്സോ ബ്രഹ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൬൬) മഹാബ്രഹ്മാതി അധിപ്പേതോ.

‘‘തമോനുദോ ബുദ്ധോ സമന്തചക്ഖു, ലോകന്തഗൂ സബ്ബഭവാതിവത്തോ;

അനാസവോ സബ്ബദുക്ഖപ്പഹീനോ, സച്ചവ്ഹയോ ബ്രഹ്മേ ഉപാസിതോ മേ’’തി. (സു. നി. ൧൧൩൯) –

ഏത്ഥ ബ്രാഹ്മണോ. ‘‘ബ്രഹ്മാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി ഏത്ഥ തഥാഗതോ. ‘‘ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോ പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേ’’തി (അ. നി. ൩.൩൧; ൪.൬൩; ഇതിവു. ൧൦൬; ജാ. ൨.൨൦.൧൮൧) ഏത്ഥ മാതാപിതരോ. ‘‘ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൮; സം. നി. ൨.൨൧; അ. നി. ൪.൮; ൫.൧൧; പടി. മ. ൨.൪൪) ഏത്ഥ സേട്ഠോ അധിപ്പേതോ. ഇധ പന പഠമജ്ഝാനം പണീതം ഭാവേത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തോ കപ്പായുകോ മഹാബ്രഹ്മാ അധിപ്പേതോ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൩). ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, ബ്രഹ്മാ ച അഞ്ഞേ ച ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ബ്രഹ്മാനോ ചാതി അത്ഥോ, പദപൂരണമത്തോ വാ. ലോകാധിപതീതി ഏത്ഥ ലോകോതി സങ്ഖാരലോകോ സത്തലോകോ ഓകാസലോകോതി തയോ ലോകാ. തേസു ഇധ സത്തലോകോ അധിപ്പേതോ. തസ്സ ഇസ്സരോ അധിപതീതി ലോകാധിപതി, ലോകേകദേസസ്സാപി അധിപതി ലോകാധിപതീതി വുച്ചതി ദേവാധിപതി നരാധിപതി വിയ.

സഹമ്പതീതി സോ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സഹകോ നാമ ഥേരോ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ജീവിതപരിയോസാനേ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം കപ്പായുകമഹാബ്രഹ്മാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, തത്ര പന നം ‘‘സഹമ്പതി ബ്രഹ്മാ’’തി സഞ്ജാനന്തി. ‘‘സഹകപതീ’’തി വത്തബ്ബേ അനുസ്സരാഗമം കത്വാ രുള്ഹീവസേന ‘‘സഹമ്പതീ’’തി വദന്തി. കതഞ്ജലീതി കതഞ്ജലികോ, അഞ്ജലിപുടം സിരസി കത്വാതി അത്ഥോ. അനധിവരന്തി അച്ചന്തവരോ അധിവരോ നാസ്സ അത്ഥീതി അനധിവരോ, ന തതോ അധികോ വരോ അത്ഥീതി വാ അനധിവരോ, അനുത്തരോതി അത്ഥോ, തം അനധിവരം. അയാചഥാതി അയാചിത്ഥ അജ്ഝേസി.

ഇദാനി യസ്സത്ഥായ സോ ഭഗവന്തം അയാചി, തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സന്തീധ സത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സന്തീതി സംവിജ്ജന്തി ഉപലബ്ഭന്തി, ബുദ്ധചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്താ അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഇധാതി അയം ദേസാപദേസേ നിപാതോ. സ്വായം കത്ഥചി സാസനം ഉപാദായ വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ, ഇധ തതിയോ സമണോ, ഇധ ചതുത്ഥോ സമണോ, സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; ദീ. നി. ൨.൨൧൪; അ. നി. ൪.൨൪൧). കത്ഥചി ഓകാസം, യഥാഹ –

‘‘ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സ, ദേവഭൂതസ്സ മേ സതോ;

പുനരായു ച മേ ലദ്ധോ, ഏവം ജാനാഹി മാരിസാ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൬൯) –

കത്ഥചി പദപൂരണമത്തമേവ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സം പവാരിതോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦). കത്ഥചി ലോകം ഉപാദായ, യഥാഹ – ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായാ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൦). ഇധാപി ലോകമേവ ഉപാദായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ ഇമസ്മിം സത്തലോകേതി അത്ഥോ. സത്താതി രൂപാദീസു ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗേന സത്താ വിസത്താ ആസത്താ ലഗ്ഗാ ലഗിതാതി സത്താ, സത്താതി പാണിനോ വുച്ചന്തി. രുള്ഹീസദ്ദേന പന വീതരാഗേസുപി അയം വോഹാരോ വത്തതിയേവ.

അപ്പരജക്ഖജാതികാതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം പരിത്തം രാഗദോസമോഹരജം ഏതേസം ഏവംസഭാവാ ച തേതി അപ്പരജക്ഖജാതികാ, അപ്പം രാഗാദിരജമേവ വാ യേസം തേ അപ്പരജക്ഖാ, തേ അപ്പരജക്ഖസഭാവാ അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേസം അപ്പരജക്ഖജാതികാനം. ‘‘സത്താന’’ന്തി വിഭത്തിവിപരിണാമം കത്വാ – ‘‘ദേസേഹി ധമ്മ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധം കത്വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ദേസേഹീതി ആയാചനവചനമേതം, ദേസേഹി കഥേഹി ഉപദിസാതി അത്ഥോ. ധമ്മന്തി ഏത്ഥ അയം ധമ്മ-സദ്ദോ പരിയത്തിസമാധിപഞ്ഞാപകതിസഭാവസുഞ്ഞതാപുഞ്ഞആപത്തിഞേയ്യചതുസച്ചധമ്മാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹി – ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം…പേ… വേദല്ല’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൩൯; അ. നി. ൪.൧൦൨) പരിയത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസു’’ന്തിആദീസു സമാധിമ്ഹി.

‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, വാനരിന്ദ യഥാ തവ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, ദിട്ഠം സോ അതിവത്തതീ’’തി. –

ആദീസു (ജാ. ൧.൨.൧൪൭) പഞ്ഞായ. ‘‘ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാ, അഥോ മരണധമ്മിനോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൩൯) പകതിയം. ‘‘കുസലാ ധമ്മാ, അകുസലാ ധമ്മാ, അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ) സഭാവേ. ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ധമ്മാ ഹോന്തി ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൨൧) സുഞ്ഞതായം. ‘‘ധമ്മോ സുചിണ്ണോ സുഖമാവഹാതീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൧൮൪; ഥേരഗാ. ൩൦൩; ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨; ൧.൧൫.൩൮൫) പുഞ്ഞേ. ‘‘ദ്വേ അനിയതാ ധമ്മാ’’തിആദീസു ആപത്തിയം. ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫) ഞേയ്യേ. ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൯൯; മഹാവ. ൨൭, ൫൭) ചതുസച്ചധമ്മേ. ഇധാപി ചതുസച്ചധമ്മേ ദട്ഠബ്ബോ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.സുത്തനിക്ഖേപവണ്ണനാ; ധ. സ. അട്ഠ. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡ ൧). അനുകമ്പാതി അനുകമ്പം അനുദ്ദയം കരോഹി. ഇമന്തി പജം നിദ്ദിസന്തോ ആഹ. പജന്തി പജാതത്താ പജാ, തം പജം, സത്തനികായം സംസാരദുക്ഖതോ മോചേഹീതി അധിപ്പായോ. കേചി പന –

‘‘ഭഗവാതി ലോകാധിപതീ നരുത്തമോ,

കതഞ്ജലീ ബ്രഹ്മഗണേഹി യാചിതോ’’തി. –

പഠന്തി. ഏത്താവതാ സബ്ബസോ അയം ഗാഥാ വുത്തത്ഥാ ഹോതി.

അഥ ഭഗവതോ തം ബ്രഹ്മുനോ സഹമ്പതിസ്സ ആയാചനവചനം സുത്വാ അപരിമിതസമയസമുദിതകരുണാബലസ്സ ദസബലസ്സ പരഹിതകരണനിപുണമതിചാരസ്സ സബ്ബസത്തേസു ഓകാസകരണമത്തേന മഹാകരുണാ ഉദപാദി. തം പന ഭഗവതോ കരുണുപ്പത്തിം ദസ്സേന്തേഹി സങ്ഗീതികാലേ സങ്ഗീതികാരകേഹി –

൨. ‘‘സമ്പന്നവിജ്ജാചരണസ്സ താദിനോ, ജുതിന്ധരസ്സന്തിമദേഹധാരിനോ;

തഥാഗതസ്സപ്പടിപുഗ്ഗലസ്സ, ഉപ്പജ്ജി കാരുഞ്ഞതാ സബ്ബസത്തേ’’തി. –

അയം ഗാഥാ ഠപിതാ.

തത്ഥ സമ്പന്നവിജ്ജാചരണസ്സാതി സമ്പന്നം നാമ തിവിധം പരിപുണ്ണസമങ്ഗിമധുരവസേന. തത്ഥ –

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഭുഞ്ജന്തി കോസിയ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നം വാരേതുമുസ്സഹേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൧) –

ഇദം പരിപുണ്ണസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ഇദം സമങ്ഗിസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലം സമ്പന്നം, സേയ്യഥാപി ഖുദ്ദമധും അനീലകം, ഏവമസ്സാദ’’ന്തി (പാരാ. ൧൮) ഇദം മധുരസമ്പന്നം നാമ. ഇധ പരിപുണ്ണസമ്പന്നമ്പി സമങ്ഗിസമ്പന്നമ്പി യുജ്ജതി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൬൪). വിജ്ജാതി പടിപക്ഖധമ്മേ വിജ്ഝനട്ഠേന വിദിതകരണട്ഠേന വിന്ദിതബ്ബട്ഠേന ച വിജ്ജാ. താ പന തിസ്സോപി വിജ്ജാ അട്ഠപി വിജ്ജാ. തിസ്സോ വിജ്ജാ ഭയഭേരവസുത്തേ (മ. നി. ൧.൫൦ ആദയോ) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ, അട്ഠ അമ്ബട്ഠസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൨൭൮ ആദയോ). തത്ര ഹി വിപസ്സനാഞാണേന മനോമയിദ്ധിയാ ച സഹ ഛ അഭിഞ്ഞാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠ വിജ്ജാ വുത്താ. ചരണന്തി സീലസംവരോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ ജാഗരിയാനുയോഗോ സദ്ധാ ഹിരീ ഓത്തപ്പം ബാഹുസച്ചം ആരദ്ധവീരിയതാ ഉപട്ഠിതസ്സതിതാ പഞ്ഞാസമ്പന്നതാ ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനീതി ഇമേ പന്നരസ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ഇമേയേവ ഹി പന്നരസ ധമ്മാ യസ്മാ ഏതേഹി ചരതി അരിയസാവകോ ഗച്ഛതി അമതം ദിസം, തസ്മാ ‘‘ചരണ’’ന്തി വുത്താ. യഥാഹ – ‘‘ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലവാ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൪) സബ്ബം മജ്ഝിമപണ്ണാസകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. വിജ്ജാ ച ചരണഞ്ച വിജ്ജാചരണാനി, സമ്പന്നാനി പരിപുണ്ണാനി വിജ്ജാചരണാനി യസ്സ സോയം സമ്പന്നവിജ്ജാചരണോ, വിജ്ജാചരണേഹി സമ്പന്നോ സമങ്ഗീഭൂതോ, സമന്നാഗതോതി വാ സമ്പന്നവിജ്ജാചരണോ. ഉഭയഥാപി അത്ഥോ യുജ്ജതേവ, തസ്സ സമ്പന്നവിജ്ജാചരണസ്സ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ).

താദിനോതി ‘‘ഇട്ഠേപി താദീ അനിട്ഠേപി താദീ’’തിആദിനാ നയേന മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൩൮, ൧൯൨) ആഗതതാദിലക്ഖണേന താദിനോ, ഇട്ഠാനിട്ഠാദീസു അവികാരസ്സ താദിസസ്സാതി അത്ഥോ. ജുതിന്ധരസ്സാതി ജുതിമതോ, യുഗന്ധരേ സരദസമയേ സമുദിതദിവസകരാതിരേകതരസസ്സിരികസരീരജുതിവിസരധരസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘പഞ്ഞാപജ്ജോതധരസ്സാ’’തി വാ വത്തും വട്ടതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചത്താരോ ലോകേ പജ്ജോതാ, പഞ്ചമേത്ഥ ന വിജ്ജതി;

ദിവാ തപതി ആദിച്ചോ, രത്തിമാഭാതി ചന്ദിമാ.

‘‘അഥ അഗ്ഗി ദിവാരത്തിം, തത്ഥ തത്ഥ പഭാസതി;

സമ്ബുദ്ധോ തപതം സേട്ഠോ, ഏസാ ആഭാ അനുത്തരാ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൬, ൮൫);

തസ്മാ ഉഭയഥാപി സരീരപഞ്ഞാജുതിവിസരധരസ്സാതി അത്ഥോ. അന്തിമദേഹധാരിനോതി സബ്ബപച്ഛിമസരീരധാരിനോ, അപുനബ്ഭവസ്സാതി അത്ഥോ.

തഥാഗതസ്സാതി ഏത്ഥ അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ ‘‘തഥാഗതോ’’തി വുച്ചതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ, അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോതി.

കഥം ഭഗവാ തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ യേന അഭിനീഹാരേന ദാനപാരമിം പൂരേത്വാ സീലനേക്ഖമ്മപഞ്ഞാവീരിയഖന്തിസച്ചഅധിട്ഠാനമേത്തുപേക്ഖാപാരമിം പൂരേത്വാ ഇമാ ദസ പാരമിയോ ദസ ഉപപാരമിയോ ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമത്തിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ അങ്ഗപരിച്ചാഗം ജീവിതപരിച്ചാഗം ധനരജ്ജപുത്തദാരപരിച്ചാഗന്തി ഇമേ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജിത്വാ യഥാ വിപസ്സിആദയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ആഗതാ, തഥാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ ആഗതോതി തഥാഗതോ. യഥാഹ –

‘‘യഥേവ ലോകമ്ഹി വിപസ്സിആദയോ, സബ്ബഞ്ഞുഭാവം മുനയോ ഇധാഗതാ;

തഥാ അയം സക്യമുനീപി ആഗതോ, തഥാഗതോ വുച്ചതി തേന ചക്ഖുമാ’’തി.

കഥം തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ സമ്പതിജാതാ വിപസ്സിആദയോ സമേഹി പാദേഹി പഥവിയം പതിട്ഠായ ഉത്തരാഭിമുഖാ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതാ, തഥാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ ഗതോതി തഥാഗതോ. യഥാഹ –

‘‘മുഹുത്തജാതോവ ഗവമ്പതീ യഥാ, സമേഹി പാദേഹി ഫുസീ വസുന്ധരം;

സോ വിക്കമീ സത്തപദാനി ഗോതമോ, സേതഞ്ച ഛത്തം അനുധാരയും മരൂ.

‘‘ഗന്ത്വാന സോ സത്തപദാനി ഗോതമോ, ദിസാ വിലോകേസി സമാ സമന്തതോ;

അട്ഠങ്ഗുപേതം ഗിരമബ്ഭുദീരയീ, സീഹോ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ’’തി.

കഥം തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ? സബ്ബേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം സലക്ഖണം സാമഞ്ഞലക്ഖണഞ്ച തഥം അവിതഥം ഞാണഗതിയാ ആഗതോ അവിരജ്ഝിത്വാ പത്തോ അനുബുദ്ധോതി തഥാഗതോ.

‘‘സബ്ബേസം പന ധമ്മാനം, സകസാമഞ്ഞലക്ഖണം;

തഥമേവാഗതോ യസ്മാ, തസ്മാ സത്ഥാ തഥാഗതോ’’തി.

കഥം തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ? തഥധമ്മാ നാമ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി. കതമാനി ചത്താരി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) വിത്ഥാരോ. താനി ച ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ തഥാനം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ ‘‘തഥാഗതോ’’തി വുച്ചതി. അഭിസമ്ബുദ്ധത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഗതസദ്ദോ.

‘‘തഥനാമാനി സച്ചാനി, അഭിസമ്ബുജ്ഝി നായകോ;

തസ്മാ തഥാനം സച്ചാനം, സമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോ’’.

കഥം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ? ഭഗവാ ഹി അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ചക്ഖുസോതഘാണജിവ്ഹാകായമനോദ്വാരേസു ആപാഥം ആഗച്ഛന്തം രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മാരമ്മണം തഥാഗതോ സബ്ബാകാരതോ ജാനാതി പസ്സതീതി, ഏവം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ. അഥ വാ യം ലോകേ തഥം, തം ലോകസ്സ തഥേവ ദസ്സേതി. തതോപി ഭഗവാ തഥാഗതോ. ഏത്ഥ തഥദസ്സിഅത്ഥേ ‘‘തഥാഗതോ’’തി പദസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തഥാകാരേന യോ ധമ്മേ, ജാനാതി അനുപസ്സതി;

തഥദസ്സീതി സമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ വുത്തോ തഥാഗതോ’’.

കഥം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ? യഞ്ച അഭിസമ്ബോധിയാ പരിനിബ്ബാനസ്സ ച അന്തരേ പഞ്ചചത്താലീസവസ്സപരിമാണകാലേ സുത്താദിനവങ്ഗസങ്ഗഹിതം ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന, സബ്ബം തം ഏകതുലായ തുലിതം വിയ തഥമേവ അവിതഥമേവ ഹോതി. തേനേവാഹ –

‘‘യഞ്ച, ചുന്ദ, രത്തിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി, യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഭാസതി ലപതി നിദ്ദിസതി, സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി.

ഏത്ഥ പന ഗദഅത്ഥോ ഹി ഗതസദ്ദോ. ഏവം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ. ആഗദനം ആഗദോ, വചനന്തി അത്ഥോ. തഥോ അവിപരീതോ ആഗദോ അസ്സാതി തഥാഗതോ. ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ വുത്തോ.

‘‘തഥാവാദീ ജിനോ യസ്മാ, തഥധമ്മപ്പകാസകോ;

തഥാമാഗദനഞ്ചസ്സ, തസ്മാ ബുദ്ധോ തഥാഗതോ’’.

കഥം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ? ഭഗവാ ഹി യം യം വാചം അഭാസി, തം തം ഏവ കായേന കരോതി, വാചായ കായോ അനുലോമേതി, കായസ്സപി വാചാ. തേനേവാഹ –

‘‘യഥാ വാദീ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ തഥാ കാരീ, യഥാ കാരീ തഥാ വാദീ…പേ… തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩; ചൂളനി. പോസാലമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൩).

യഥാ ച വാചാ ഗതാ, കായോപി തഥാ ഗതോ, യഥാ കായോ ഗതോ, വാചാപി തഥാ ഗതാ. ഏവം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ.

‘‘യഥാ വാചാ ഗതാ തസ്സ, തഥാ കായോ ഗതോ യതോ;