൫൫. ഭദ്ദിയവഗ്ഗോ

൧. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പഞ്ചപഞ്ഞാസമവഗ്ഗേ പഠമാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോ നിസിന്നോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും മഞ്ജുസ്സരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സപ്പിസക്ഖരാദിമധുരരസസമ്മിസ്സം മഹാദാനം ദത്വാ ‘‘അഹമ്പി, ഭന്തേ, അനാഗതേ അയം ഭിക്ഖു വിയ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ മഞ്ജുസ്സരാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പണിധാനം അകാസി. ഭഗവാ തസ്സ അനന്തരായം ദിസ്വാ ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഫുസ്സഭഗവതോ കാലേ ചിത്രകോകിലോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ രാജുയ്യാനതോ മധുരം അമ്ബഫലം തുണ്ഡേനാദായ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘ദസ്സാമി ബുദ്ധസ്സാ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്താചാരം ഞത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദി. കോകിലോ ദസബലസ്സ പത്തേ അമ്ബപക്കം ഠപേസി. സത്ഥാ തസ്സ സോമനസ്സുപ്പാദനത്ഥം തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ തം പരിഭുഞ്ജി. അഥ സോ കോകിലോ പസന്നമാനസോ തേനേവ പീതിസുഖേന സത്താഹം വീതിനാമേസി. തേനേവ പുഞ്ഞകമ്മേന ഉപ്പന്നുപ്പന്നഭവേ മഞ്ജുസ്സരോ അഹോസി. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ വഡ്ഢകികുലേ നിബ്ബത്തേത്വാ ജേട്ഠകവഡ്ഢകീ ഹുത്വാ പാകടോ അഹോസി. പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി തസ്സ സരീരധാതുയോ നിദഹിതും സത്തയോജനപ്പമാണേ ഥൂപേ ആരദ്ധേ സോ ആഹ – ‘‘യോജനാവട്ടം യോജനുബ്ബേധം കരോമാ’’തി. തേ സബ്ബേ തസ്സ വചനേ അട്ഠംസു. ഇതി അപ്പമാണസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഓരപ്പമാണം ചേതിയം കാരേസി, തേന കമ്മേന നിബ്ബത്തട്ഠാനേ അഞ്ഞേഹി ഹീനപ്പമാണോ അഹോസി. സോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ അതിരസ്സതായ ച സുവണ്ണപടിമാ വിയ സുന്ദരസരീരതായ ച ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ ഹുത്വാ മധുരേന സരേന പരേസം ധമ്മം കഥേസി.

അഥേകസ്മിം ഉസ്സവദിവസേ ഏകേന ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം രഥേന ഗച്ഛന്തീ ഏകാ ഗണികാ ഥേരം ദിസ്വാ ദന്തവിദംസകം ഹസി. ഥേരോ തസ്സാ ദന്തട്ഠികേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനാഗാമീ അഹോസി, സോ അഭിണ്ഹം കായഗതായ സതിയാ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ആയസ്മതാ ധമ്മസേനാപതിനാ ഓവദിയമാനോ അനുസാസിയമാനോ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ച സാമണേരാ ച തസ്സ അരഹത്തപ്പത്തഭാവം അജാനന്തോ കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ കഡ്ഢന്തി, സീസേ ബാഹായ ഹത്ഥപാദാദീസു വാ ഗഹേത്വാ ചാലേത്വാ കീളന്താ വിഹേഠേസും. അഥ ഭഗവാ സുത്വാ – ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തം വിഹേഠേഥാ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ തം ‘‘അരഹാ’’തി ജാനിത്വാ ന വിഹേഠേസും.

൧൨. സോ അരഹാ ഹുത്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. മഞ്ജുനാഭിനികൂജഹന്തി മധുരേന പേമനിയേന സരേന അഭിനികൂജിം സദ്ദം നിച്ഛാരേസിം അഹന്തി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൨. കങ്ഖാരേവതത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

൩൪. ദുതിയാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ കങ്ഖാരേവതത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ, തം സബ്ബം പാഠാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

കങ്ഖാരേവതത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൩. സീവലിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

തതിയാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ സീവലിത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസായ പരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ലാഭീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി അനാഗതേ ഏവരൂപേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ദസബലം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമിനാ അധികാരകമ്മേന ന അഞ്ഞം സമ്പത്തിം പത്ഥേമി, അനാഗതേ പന ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അഹമ്പി തുമ്ഹേഹി സോ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതഭിക്ഖു വിയ ലാഭീനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായതം ദിസ്വാ ‘‘അയം തേ പത്ഥനാ അനാഗതേ ഗോതമസ്സ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. സോ കുലപുത്തോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബന്ധുമതീനഗരതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ നിബ്ബത്തി, തസ്മിം സമയേ ബന്ധുമതീനഗരവാസിനോ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സാകച്ഛിത്വാ ദസബലസ്സ ദാനം അദംസു.

ഏകദിവസം സബ്ബേ ഏകതോ ഹുത്വാ ദാനം ദേന്താ ‘‘കിം നു ഖോ അമ്ഹാകം ദാനഗ്ഗേ നത്ഥീ’’തി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦൭; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൫൯ സീവലിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) ഓലോകേന്താ മധുഞ്ച ഗുളദധിഞ്ച നാദ്ദസംസു. തേ ‘‘യതോ കുതോചി ആഹരിസ്സാമാ’’തി ജനപദതോ നഗരപവിസനമഗ്ഗേസു പുരിസേ ഠപേസും. തദാ ഏസ കുലപുത്തോ അത്തനോ ഗാമതോ ഗുളദധിവാരകം ഗഹേത്വാ ‘‘കിഞ്ചിദേവ ആഹരിസ്സാമീ’’തി നഗരം ഗച്ഛന്തോ ‘‘മുഖം ധോവിത്വാ ധോതഹത്ഥപാദോ പവിസിസ്സാമീ’’തി ഫാസുകട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ നങ്ഗലസീസപ്പമാണം നിമ്മക്ഖികദണ്ഡകമധും ദിസ്വാ ‘‘പുഞ്ഞേന മേ ഇദം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഗഹേത്വാ നഗരം പാവിസി. നാഗരേഹി ഠപിതപുരിസോ തം ദിസ്വാ, ‘‘മാരിസ, കസ്സ ഇമം ഹരസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ന കസ്സചി, സാമി, വിക്കായികം മേ ഇദ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ഇമം കഹാപണം ഗഹേത്വാ ഏതം മധുഞ്ച ഗുളദധിഞ്ച ദേഹീ’’തി.

സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം മേ ന ബഹും അഗ്ഘതി, അയഞ്ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ബഹും ദേതി, വീമംസിസ്സാമീ’’തി. തതോ നം ആഹ – ‘‘നാഹം ഏകകഹാപണേന ദേമീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം ദ്വേ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ദേഹീ’’തി. ‘‘ദ്വീഹിപി ന ദേമീ’’തി. ഏതേനുപായേന വഡ്ഢേത്വാ യാവ സഹസ്സം പാപുണി, സോ ചിന്തേസി – ‘‘അതിഅഞ്ഛിതും ന വട്ടതി, ഹോതു താവ ഇമിനാ കത്തബ്ബകമ്മം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ന ഇദം ബഹുഅഗ്ഘനകം, ത്വം പന ബഹും ദേസി, കേന കമ്മേന ഇദം ഗണ്ഹസീ’’തി. ‘‘ഇധ, ഭോ, നഗരവാസിനോ രഞ്ഞാ സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝിത്വാ വിപസ്സിസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദേന്താ ഇദം ദ്വയം ദാനഗ്ഗേ അപസ്സന്താ മം പരിയേസാപേന്തി. സചേ ഇദം ദ്വയം ന ലഭിസ്സന്തി, നാഗരാനം പരാജയോ ഭവിസ്സതി. തസ്മാ സഹസ്സം ദത്വാ ഗണ്ഹാമീ’’തി. ‘‘കിം പനേതം നാഗരാനം ഏവ വട്ടതി, ഉദാഹു അഞ്ഞേസമ്പി ദാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘യസ്സ കസ്സചി ദാതും അവാരിതമേത’’ന്തി. ‘‘അത്ഥി പന കോചി നാഗരാനം ദാനേ ഏകദിവസം സഹസ്സം ദാതാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, സമ്മാ’’തി. ‘‘ഇമേസം മേ ദ്വിന്നം സഹസ്സഗ്ഘനകഭാവം ജാനാസീ’’തി? ‘‘ആമ, ജാനാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛ, നാഗരാനം ആരോചേഹി – ‘ഏകോ പുരിസോ ഇമാനി ദ്വേ മൂലേന ന ദേതി, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം സഹത്ഥേനേവ ദാതുകാമോ, തുമ്ഹേ ഇമേസം ദ്വിന്നം കാരണാ നിബ്ബിതക്കാ ഹോഥാ’’തി. ‘‘ത്വം ഇമസ്മിം ദാനേ ജേട്ഠകഭാഗസ്സ കായസക്ഖീ ഹോഹീ’’തി വത്വാ ഗതോ. സോ പന കുലപുത്തോ ഗാമതോ പരിബ്ബയത്ഥം ഗഹിതകഹാപണേന പഞ്ചകടുകം ഗഹേത്വാ ചുണ്ണം കത്വാ ദധിതോ കഞ്ചിയം വാഹേത്വാ തത്ഥ മധുപടലം പീളേത്വാ പഞ്ചകടുകചുണ്ണേന യോജേത്വാ പദുമിനിപത്തേ പക്ഖിപിത്വാ തം സംവിദഹിത്വാ ആദായ ദസബലസ്സ അവിദൂരേ നിസീദി. മഹാജനേഹി ആഹരിയമാനസ്സ സക്കാരസ്സ അന്തരേ അത്തനോ പത്തവാരം ഓലോകേന്തോ ഓകാസം ഞത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം മേ ദുഗ്ഗതസക്കാരോ, ഇമം മേ അനുകമ്പം പടിച്ച പടിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി. സത്ഥാ തസ്സാനുകമ്പം പടിച്ച ചതുമഹാരാജേഹി ദത്തിയേന സേലമയപത്തേന തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ യഥാ അട്ഠസട്ഠിയാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ ദിയ്യമാനം ന ഖീയതി, ഏവം അധിട്ഠാസി.

സോ കുലപുത്തോ നിട്ഠിതഭത്തകിച്ചം ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ആഹ – ‘‘ദിട്ഠോ മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, അജ്ജ ബന്ധുമതീനഗരവാസീഹി തുമ്ഹാകം സക്കാരോ ആഹരിയമാനോ, അഹമ്പി ഇമസ്സ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തഭവേ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഹോതു കുലപുത്താ’’തി വത്വാ തസ്സ ച നഗരവാസീനഞ്ച ഭത്താനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സോ കുലപുത്തോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സുപ്പവാസായ രാജധീതുയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലതോ പട്ഠായ സായം പാതഞ്ച പഞ്ചപണ്ണാകാരസതാനി സുപ്പവാസായ ഉപനീയന്തി. അഥസ്സ സാ പുഞ്ഞവീമംസനത്ഥം ഹത്ഥേന ബീജപച്ഛിം ഫുസാപേന്തീ അട്ഠാസി. ഏകേകബീജതോ സലാകസതം സലാകസഹസ്സമ്പി നിഗ്ഗച്ഛതി, ഏകേകകരീസഖേത്തതോ പണ്ണാസമ്പി സട്ഠിപി സകടപമാണാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. കോട്ഠപൂരണകാലേപിസ്സാ കോട്ഠദ്വാരം ഹത്ഥേന ഫുസന്തിയാ രാജധീതായ പുഞ്ഞേന ഗണ്ഹന്താനം ഗഹിതഗഹിതം പുന പൂരതി. പരിപുണ്ണഭത്തകുമ്ഭിതോപി ‘‘രാജധീതായ പുഞ്ഞ’’ന്തി വത്വാ യസ്സ കസ്സചി ദേന്താ നം യാവ ന ഉക്കഡ്ഢന്തി, ന താവ ഭത്തം ഖീയതി. ദാരകേ കുച്ഛിഗതേയേവ സത്ത വസ്സാനി അതിക്കമിംസു.

ഗബ്ഭേ പന പരിപക്കേ സത്താഹം മഹാദുക്ഖം അനുഭോസി. സാ സാമികം ആമന്തേത്വാ – ‘‘പുരേ മരണാ ജീവമാനാ ദാനം ദസ്സാമീ’’തി സത്ഥു സന്തികം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ, സാമി, ഇമം പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേത്വാ സത്ഥാരം നിമന്തേഹി, യഞ്ച സത്ഥാ വദതി, തം സാധുകം ഉപലക്ഖേത്വാ ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം കഥേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ സാസനം സത്ഥു ആരോചേസി – ‘‘സത്ഥു ഭന്തേ, കോളിയധീതാ പാദേ വന്ദതീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സാ അനുകമ്പം പടിച്ച – ‘‘സുഖിനീ ഹോതു സുപ്പവാസാ കോളിയധീതാ അരോഗാ, അരോഗം പുത്തം വിജായതൂ’’തി ആഹ. സോ തം സുത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ഗാമാഭിമുഖോ പായാസി. തസ്സ പുരേ ആഗമനായേവ സുപ്പവാസായ കുച്ഛിതോ ധമ്മകരണതോ ഉദകം വിയ ഗബ്ഭോ നിക്ഖമി, പരിവാരേത്വാ നിസിന്നജനോ അസ്സുമുഖോ രോദിതും ആരദ്ധോ ഹട്ഠതുട്ഠോവ തസ്സാ സാമികസ്സ തുട്ഠിസാസനം ആരോചേതും അഗമാസി. സോ തേസം ഇങ്ഗിതം ദിസ്വാ – ‘‘ദസബലേന കഥിതകഥാ നിപ്ഫന്നാ ഭവിസ്സതി മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേസി. സോ ആഗന്ത്വാ സത്ഥു കഥം രാജധീതായ കഥേസി. രാജധീതാ തയാ നിമന്തിതം ജീവഭത്തമേവ മങ്ഗലഭത്തം ഭവിസ്സതി, ഗച്ഛ സത്താഹം ദസബലം നിമന്തേഹീതി. സോ തഥാ അകാസി. സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തയിംസു. സോ ദാരകോ ഞാതീനം സന്തത്തചിത്തം നിബ്ബാപേന്തോ സീതലഭാവം കുരുമാനോ ജാതോതി, സീവലിത്വേവ നാമം കരിംസു. സോ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭേ വസിതത്താ ജാതകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബകമ്മക്ഖമോ അഹോസി. ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ സത്തമേ ദിവസേ തേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപമകാസി. സത്ഥാപി ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘യോമം പലിപഥം ദുഗ്ഗം, സംസാരം മോഹമച്ചഗാ;

തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഝായീ, അനേജോ അകഥംകഥീ;

അനുപാദായ നിബ്ബുതോ, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൪; സു. നി. ൬൪൩);

അഥ നം ഥേരോ ഏവമാഹ – ‘‘കിം പന തയാ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ പബ്ബജിതും ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘ലഭന്തോ പബ്ബജേയ്യം, ഭന്തേ’’തി. സുപ്പവാസാ തം ഥേരേന സദ്ധിം കഥേന്തം ദിസ്വാ – ‘‘കിം നു ഖോ മേ പുത്തോ ധമ്മസേനാപതിനാ കഥേതീ’’തി ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘മയ്ഹം പുത്തോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കിം കഥേതി, ഭന്തേ’’തി? അത്തനാ അനുഭുത്തഗബ്ഭവാസദുക്ഖം കഥേത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേഹി അനുഞ്ഞാതോ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വദതീതി. ‘‘സാധു ഭന്തേ, പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി. ഥേരോ തം വിഹാരം നേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേന്തോ, ‘‘സീവലി, തുയ്ഹം അഞ്ഞേന ഓവാദേന കമ്മം നത്ഥി, തയാ സത്ത വസ്സാനി അനുഭുത്തദുക്ഖമേവ പച്ചവേക്ഖാഹീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, പബ്ബജ്ജായേവ തുമ്ഹാകം ഭാരോ, യം പന മയാ സക്കാ കാതും, തമഹം ജാനിസ്സാമീ’’തി. സോ പന പഠമകേസവട്ടിയാ ഓരോപിതക്ഖണേയേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, ദുതിയായ ഓരോപിതക്ഖണേ സകദാഗാമിഫലേ, തതിയായ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാസി. സബ്ബേസംയേവ കേസാനം ഓരോപനഞ്ച അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയാ ച അപുരേ അപച്ഛാ അഹോസി.

അഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ കഥാ ഉദപാദി – ‘‘അഹോ ഏവം പുഞ്ഞവാപി ഥേരോ സത്തമാസാധികാനി സത്ത സംവച്ഛരാനി മാതുഗബ്ഭേ വസിത്വാ സത്ത ദിവസാനി മൂള്ഹഗബ്ഭേ വസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ – ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇമിനാ കുലപുത്തേന ഇമായ ജാതിയാ കതകമ്മ’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരിത്വാ അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധുപ്പാദതോ പുരേതരമേവ ഏസ കുലപുത്തോ ബാരാണസിയം രാജകുലേ നിബ്ബത്തോ, പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ വിഭവസമ്പന്നോ പാകടോ അഹോസി. തദാ ഏകോ പച്ചന്തരാജാ ‘‘രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ നഗരം ഉപരുന്ധിത്വാ ഖന്ധാവാരം കാരേത്വാ വിഹാസി. അഥ രാജാ മാതുയാ സദ്ധിം സമാനച്ഛന്ദോ ഹുത്വാ സത്താഹം ഖന്ധാവാരനഗരേ ചതൂസു ദിസാസു ദ്വാരം പിധാപേസി, നിക്ഖമന്താനം പവിസന്താനഞ്ച ദ്വാരമൂള്ഹം അഹോസി. അഥ മിഗദായവിഹാരേ പച്ചേകബുദ്ധാ ഉഗ്ഘോസേസും. രാജാ സുത്വാ ദ്വാരം വിവരാപേസീതി. പച്ചന്തരാജാപി പലായി. സോ തേന കമ്മവിപാകേന നരകാദീസു ദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തോപി മാതുയാ സദ്ധിം ഇമം ഏവരൂപം ദുക്ഖമനുഭവി. തസ്സ പന പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചത്താരോ പച്ചയാ യദിച്ഛകം ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം ഏത്ഥ വത്ഥു സമുട്ഠിതം.

അപരഭാഗേ സത്ഥാ സാവത്ഥിം അഗമാസി. ഥേരോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം പുഞ്ഞബലം വീമംസിസ്സാമി, പഞ്ചഭിക്ഖുസതാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ഗണ്ഹ, സീവലീ’’തി. സോ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖം ഗച്ഛന്തോ അടവിമഗ്ഗം ഗച്ഛതി. തസ്സ പഠമം ദിട്ഠനിഗ്രോധേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സത്ത ദിവസാനി ദാനം അദാസി. ഇതി സോ –

‘‘നിഗ്രോധം പഠമം പസ്സി, ദുതിയം പണ്ഡവപബ്ബതം;

തതിയം അചിരവതിയം, ചതുത്ഥം വരസാഗരം.

‘‘പഞ്ചമം ഹിമവന്തം സോ, ഛട്ഠം ഛദ്ദന്തുപാഗമി;

സത്തമം ഗന്ധമാദനം, അട്ഠമം അഥ രേവത’’ന്തി. (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦൭; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൫൯ സീവലിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) –

സബ്ബട്ഠാനേസു സത്ത സത്ത ദിവസാനേവ ദാനം അദംസു. ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ പന നാഗദത്തദേവരാജാ സത്തസു ദിവസേസു ഏകദിവസം ഖീരപിണ്ഡപാതം അദാസി, ഏകദിവസം സപ്പിപിണ്ഡപാതം അദാസി. അഥ നം ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഇമസ്സ ദേവരഞ്ഞോ നേവ ധേനുയോ ദുയ്ഹമാനാ പഞ്ഞായന്തി, ന ദധിനിമ്മഥനം, കുതോ തേ, ദേവരാജ, ഇദം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ ഖീരസലാകഭത്തദാനസ്സേതം ഫല’’ന്തി ദേവരാജാ ആഹ.

അപരഭാഗേ സത്ഥാ ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം അകാസി. കഥം? അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം കിര കനിട്ഠഭാതാ രേവതോ പബ്ബജിതോ, സോ അഭിരമേയ്യ വാ ന വാ, ഗന്ത്വാ നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി. ഭഗവാ രേവതസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകഭാവം ഞത്വാ ദ്വേ വാരേ പടിക്ഖിപിത്വാ തതിയവാരേ യാചിതോ അരഹത്തപ്പത്തഭാവം ഞത്വാ – സാരിപുത്ത, അഹമ്പി ഗമിസ്സാമി ഭിക്ഖൂനം ആരോചേഹീതി. ഥേരോ ഭിക്ഖൂ സന്നിപാതാപേത്വാ – ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ ചാരികം ചരിതുകാമോ, ഗന്തുകാമാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി സബ്ബേസംയേവ ആരോചേസി. ദസബലസ്സ ചാരികത്ഥായ ഗമനകാലേ ഓഹിയ്യമാനകഭിക്ഖൂ നാമ അപ്പകാ ഹോന്തി, ‘‘സത്ഥു സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം പസ്സിസ്സാമ, മധുരധമ്മകഥം വാ സുണിസ്സാമാ’’തി യേഭുയ്യേന ഗന്തുകാമാ ബഹുതരാവ ഹോന്തി. ഇതി സത്ഥാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ‘‘രേവതം പസ്സിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖന്തോ.

അഥേകസ്മിം പദേസേ ആനന്ദത്ഥേരോ ദ്വേധാപഥം പത്വാ ഭഗവന്തം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ ദ്വേധാപഥോ, കതരമഗ്ഗേന ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഗച്ഛതൂ’’തി? ‘‘കതരമഗ്ഗോ, ആനന്ദ, ഉജുകോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഉജുമഗ്ഗോ തിംസയോജനികോ അമനുസ്സപഥോ. പരിഹാരമഗ്ഗോ പന സട്ഠിയോജനികോ ഖേമോ സുഭിക്ഖോ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, സീവലി, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ആഗതോ’’തി. ‘‘തേന ഹി സങ്ഘോ ഉജുമഗ്ഗമേവ ഗച്ഛതു, സീവലിസ്സ പുഞ്ഞം വീമംസിസ്സാമാ’’തി. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സീവലിത്ഥേരസ്സ പുഞ്ഞവീമംസനത്ഥം തിംസയോജനമഗ്ഗം അഭിരുഹി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦൩).

മഗ്ഗം അഭിരുഹനട്ഠാനതോ പട്ഠായ ദേവസങ്ഘോ യോജനേ യോജനേ ഠാനേ നഗരം മാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വസനത്ഥായ വിഹാരേ പടിയാദേസി. ദേവപുത്താ രഞ്ഞാ പേസിതകമ്മകാരാ വിയ ഹുത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ഗഹേത്വാ – ‘‘കഹം, അയ്യോ സീവലീ’’തി പുച്ഛന്താ ഗച്ഛന്തി. ഥേരോ സക്കാരസമ്മാനം ഗാഹാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛതി. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പരിഭുഞ്ജി. ഇമിനാവ നിയാമേന സത്ഥാ സക്കാരം അനുഭവന്തോ ദേവസികം യോജനപരമം ഗന്ത്വാ തിംസയോജനികം കന്താരം അതിക്കമ്മ ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പത്തോ, ഥേരോ സത്ഥു ആഗമനം ഞത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പഹോനകവിഹാരേ ദസബലസ്സ ഗന്ധകുടിം രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി ച ഇദ്ധിയാ മാപേത്വാ തഥാഗതസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം ഗതോ. സത്ഥാ അലങ്കതപടിയത്തേന മഗ്ഗേന വിഹാരം പാവിസി. അഥ തഥാഗതേ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ വസ്സഗ്ഗേന പത്തസേനാസനാനി പവിസിംസു. ദേവതാ ‘‘അകാലോ ആഹാരസ്സാ’’തി അട്ഠവിധം പാനകം ആഹരിംസു. സത്ഥാ സങ്ഘേന സദ്ധിം പാനകം പിവി. ഇമിനാ നിയാമേനേവ തഥാഗതസ്സ സക്കാരസമ്മാനം അനുഭവന്തസ്സേവ അദ്ധമാസോ അതിക്കന്തോ.

അഥേകച്ചേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖൂ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിസീദിത്വാ കഥം ഉപ്പാദയിംസു – ‘‘ദസബലോ ‘മയ്ഹം അഗ്ഗസാവകസ്സ കനിട്ഠഭാതാ’തി വത്വാ ഏവരൂപം നവകമ്മികം ഭിക്ഖും പസ്സിതും ആഗതോ, ഇമസ്സ വിഹാരസ്സ സന്തികേ ജേതവനവിഹാരോ വാ വേളുവനവിഹാരാദയോ വാ കിം കരിസ്സന്തി? അയമ്പി ഭിക്ഖു ഏവരൂപസ്സ നവകമ്മസ്സ കാരകോ, കിം നാമ സമണധമ്മം കരിസ്സതീ’’തി? അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘മയി ഇധ ചിരം വസന്തേ ഇദം ഠാനം ആകിണ്ണം ഭവിസ്സതി, ആരഞ്ഞകാ നാമ ഭിക്ഖൂ പവിവേകത്ഥികാ ഹോന്തി, രേവതസ്സ ഫാസുവിഹാരോ ന ഭവിസ്സതീ’’തി. തതോ ഥേരസ്സ ദിവാട്ഠാനം ഗതോ. ഥേരോപി ഏകകോവ ചങ്കമനകോടിയം ആലമ്ബനഫലകം നിസ്സായ പാസാണഫലകേ നിസിന്നോ സത്ഥാരം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ വന്ദി.

അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി – ‘‘രേവത, ഇദം വാളമിഗട്ഠാനം, ചണ്ഡാനം ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം സദ്ദം സുത്വാ കിം കരോസീ’’തി? ‘‘തേസം മേ, ഭന്തേ, സദ്ദം സുണതോ അരഞ്ഞപീതി നാമ ഉപ്പന്നാ’’തി. സത്ഥാ ഇമസ്മിം ഠാനേ രേവതത്ഥേരസ്സ പഞ്ചഹി ഗാഥാസതേഹി അരഞ്ഞാനിസംസം നാമ കഥേത്വാ പുനദിവസേ അവിദൂരട്ഠാനേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ രേവതത്ഥേരം ആമന്തേത്വാ യേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഥേരസ്സ അവണ്ണോ കഥിതോ, തേസം കത്തരയട്ഠിഉപാഹനതേലനാളിഛത്താനം പമുസ്സനഭാവമകാസി. തേ അത്തനോ പരിക്ഖാരത്ഥായ നിവത്താ ആഗതമഗ്ഗേനേവ ഗച്ഛന്താപി തം ഠാനം സല്ലക്ഖേതും ന സക്കോന്തി. പഠമഞ്ഹി തേ അലങ്കതപടിയത്തേന മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ, തംദിവസം പന വിസമമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്താ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ഉക്കുടികം നിസീദന്താ ജണ്ണുകേഹി ഗച്ഛന്തി. തേ ഗുമ്ബേ ച ഗച്ഛേ ച കണ്ഡകേ ച മദ്ദന്താ അത്തനാ വസിതസഭാഗട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഖദിരഖാണുകേ ലഗ്ഗിതം അത്തനോ ഛത്തം സഞ്ജാനന്തി, ഉപാഹനം കത്തരയട്ഠിം തേലനാളിഞ്ച സഞ്ജാനന്തി. തേ തസ്മിം സമയേ ‘‘ഇദ്ധിമാ അയം ഭിക്ഖൂ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ പരിക്ഖാരമാദായ ‘‘ദസബലസ്സ പടിയത്തസക്കാരോ നാമ ഏവരൂപോ ഹോതീ’’തി വദന്താ അഗമംസു.

പുരതോ ആഗതേ ഭിക്ഖൂ, വിസാഖാ ഉപാസികാ, അത്തനോ ഗേഹേ നിസിന്നകാലേ പുച്ഛി – ‘‘മനാപം നു ഖോ, ഭന്തേ, രേവതസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി? ‘‘മനാപം, ഉപാസികേ, നന്ദവനചിത്തലതാവനപടിഭാഗം തം സേനാസന’’ന്തി. അഥ തേസം പച്ഛതോ ആഗതേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി – ‘‘മനാപം, അയ്യാ, രേവതസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി? ‘‘മാ പുച്ഛ, ഉപാസികേ, കഥേതും അയുത്തട്ഠാനം, ഏതം ഉജ്ജങ്ഗലസക്ഖരപാസാണവിസമഖദിരവനം ഏവ, തത്ഥ സോ ഭിക്ഖു വസതീ’’തി.

വിസാഖാ പുരിമാനം പച്ഛിമാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കഥം സുത്വാ, ‘‘കേസം നു ഖോ കഥാ സച്ചാ’’തി പച്ഛാഭത്തം ഗന്ധമാലം ആദായ ദസബലസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഏകച്ചേ അയ്യാ വണ്ണേന്തി, ഏകച്ചേ നിന്ദന്തി, കിമേതം, ഭന്തേ’’തി? ‘‘വിസാഖേ, രമണിയം വാ ഹോതു മാ വാ, യസ്മിം ഠാനേ അരിയാനം ചിത്തം രമതി, തദേവ ഠാനം രമണിയം നാമാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി. (ധ. പ. ൯൮; ഥേരഗാ. ൯൯൧; സം. നി. ൧.൨൬൧);

അപരഭാഗേ ഭഗവാ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ലാഭീനം യദിദം, സീവലീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൭) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

൫൪. അഥായസ്മാ സീവലിത്ഥേരോ അരഹത്തം പത്വാ പത്തഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. അനുത്താനത്ഥപദവണ്ണനമേവ കരിസ്സാമ.

൫൫. സീലം തസ്സ അസങ്ഖേയ്യന്തി തസ്സ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ സീലം അസങ്ഖേയ്യം.

‘‘നവ കോടിസഹസ്സാനി, അസീതിസതകോടിയോ;

പഞ്ഞാസസതസഹസ്സാനി, ഛത്തിംസാ ച പുനാപരേ.

‘‘ഏതേ സംവരവിനയാ, സമ്ബുദ്ധേന പകാസിതാ;

പേയ്യാലമുഖേന നിദ്ദിട്ഠാ, സിക്ഖാവിനയസംവരേ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩൭) –

ഏവം വുത്തസിക്ഖാപദാനി ഭിക്ഖൂനം സാവകപഞ്ഞത്തിവസേന വുത്താനി. ഭഗവതോ പന സീലം അസങ്ഖേയ്യമേവ സംഖാതും ഗണേതും അസക്കുണേയ്യന്തി അത്ഥോ. സമാധിവജിരൂപമോ യഥാ വജിരം ഇന്ദനീലമണിവേളുരിയമണിഫലികമസാരഗല്ലാദീനി രതനാനി വിജ്ഝതി ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം കരോതി, ഏവമേവ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ലോകുത്തരമഗ്ഗസമാധി പടിപക്ഖപച്ചനീകധമ്മേ വിജ്ഝതി ഭിന്ദതി സമുച്ഛിന്ദതീതി അത്ഥോ. അസങ്ഖേയ്യം ഞാണവരം തസ്സ ബുദ്ധസ്സ ചത്താരി സച്ചാനി സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേ സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മേ ച ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥം സയമ്ഭൂഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഞാണസമൂഹം അസങ്ഖേയ്യം, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാദിഭേദേന സംഖാവിരഹിതന്തി അത്ഥോ. വിമുത്തി ച അനോപമാതി സംകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ സോതാപത്തിഫലാദികാ ചതസ്സോ വിമുത്തിയോ അനുപമാ ഉപമാരഹിതാ ‘‘ഇമാ വിയ ഭൂതാ’’തി ഉപമേതും ന സക്കാതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സീവലിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൪. വങ്ഗീസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ചതുത്ഥാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ വങ്ഗീസത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ വുദ്ധിപ്പത്തോ ധമ്മം സോതും ഗച്ഛന്തേഹി നഗരവാസീഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകഭിക്ഖും പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്ഥു അധികാരകമ്മം കത്വാ – ‘‘അഹമ്പി അനാഗതേ പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ സത്ഥാരാ ബ്യാകതോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മാതു പരിബ്ബാജികാഭാവേന അപരഭാഗേ പരിബ്ബാജകോതി പാകടോ വങ്ഗീസോതി ച ലദ്ധനാമോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തതോ ആചരിയം ആരാധേത്വാ ഛവസീസജാനനമന്തം നാമ സിക്ഖിത്വാ ഛവസീസം നഖേന ആകോടേത്വാ – ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി ജാനാതി.

ബ്രാഹ്മണാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം ജിവികായ മഗ്ഗോ’’തി വങ്ഗീസം ഗഹേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ വിചരിംസു. വങ്ഗീസോ തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി സീസം ആഹരാപേത്വാ നഖേന ആകോടേത്വാ – ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ മഹാജനസ്സ കങ്ഖാച്ഛേദനത്ഥം തേ തേ ജനേ ആവാഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗതിം കഥാപേതി. തേന തസ്മിം മഹാജനോ അഭിപ്പസീദതി. സോ തം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ഹത്ഥതോ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ലഭതി. ബ്രാഹ്മണാ വങ്ഗീസം ആദായ യഥാരുചി വിചരിംസു. വങ്ഗീസോ സത്ഥു ഗുണേ സുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിതുകാമോ അഹോസി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ മായായ തം ആവട്ടേസ്സതീ’’തി പടിക്ഖിപിംസു.

വങ്ഗീസോ തേസം വചനം അനാദിയിത്വാ, സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, പടിസന്ഥാരം കത്വാ, ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തം പുച്ഛി – ‘‘വങ്ഗീസ, കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഛവസീസമന്തം നാമേകം ജാനാമി, തേന തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി സീസം നഖേന ആകോടേത്വാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാമീ’’തി. അഥ സത്ഥാ തസ്സ ഏകം നിരയേ നിബ്ബത്തസ്സ സീസം, ഏകം മനുസ്സേസു, ഏകം ദേവേസു, ഏകം പരിനിബ്ബുതസ്സ സീസം ആഹരാപേത്വാ ദസ്സേസി. സോ പഠമസീസം ആകോടേത്വാ, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അയം സത്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തോ’’തി ആഹ. സാധു വങ്ഗീസ, സുട്ഠു തയാ ദിട്ഠം, ‘‘അയം സത്തോ കുഹിം നിബ്ബത്തോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി. ‘‘അയം കുഹി’’ന്തി? ‘‘ദേവലോകേ’’തി. തിണ്ണന്നമ്പി നിബ്ബത്തട്ഠാനം കഥേസി. പരിനിബ്ബുതസ്സ പന സീസം നഖേന ആകോടേന്തോ നേവ അന്തം ന കോടിം പസ്സി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ന സക്കോസി, വങ്ഗീസാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പസ്സഥ, ഭോ ഗോതമ, ഉപപരിക്ഖാമി താവാതി പുനപ്പുനം പരിവത്തേത്വാപി ബാഹിരകമന്തേന ഖീണാസവസ്സ സീസം ജാനിതും ന സക്കോതി. അഥസ്സ മത്ഥകതോ സേദോ മുച്ചി. സോ ലജ്ജിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി’’. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിലമസി, വങ്ഗീസാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഇമസ്സ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനിതും ന സക്കോമി. സചേ തുമ്ഹേ ജാനാഥ, കഥേഥാ’’തി. ‘‘വങ്ഗീസ, അഹം ഏതമ്പി ജാനാമി, ഇതോ ഉത്തരിപി ജാനാമീ’’തി വത്വാ –

‘‘ചുതിം യോ വേദി സത്താനം, ഉപപത്തിഞ്ച സബ്ബസോ;

അസത്തം സുഗതം ബുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം.

‘‘യസ്സ ഗതിം ന ജാനന്തി, ദേവാ ഗന്ധബ്ബമാനുസാ;

ഖീണാസവം അരഹന്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൯-൪൨൦; സു. നി. ൬൪൮-൬൪൯) –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥായോ അഭാസി. സോ തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, തം വിജ്ജം മേ ദേഥാതി അപചിതിം ദസ്സേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘അമ്ഹേഹി സമാനലിങ്ഗസ്സ ദേമാ’’തി ആഹ. വങ്ഗീസോ ‘‘യം കിഞ്ചി കത്വാ മയാ ഇമം മന്തം ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി ബ്രാഹ്മണേ ഉപഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ മയി പബ്ബജന്തേ മാ ചിന്തയിത്ഥ, അഹം മന്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമി, തുമ്ഹാകമ്പി തേന ഭദ്ദമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി സോ മന്തത്ഥായ സത്ഥു സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തദാ ച ഥേരോ നിഗ്രോധകപ്പോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഠിതോ ഹോതി, തം ഭഗവാ ആണാപേസി – ‘‘നിഗ്രോധകപ്പ, ഇമം പബ്ബാജേഹീ’’തി. ഥേരോ സത്ഥു ആണായ തം പബ്ബാജേത്വാ ‘‘മന്തപരിവാരം താവ ഉഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനഞ്ച ആചിക്ഖി. സോ ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം സജ്ഝായന്തോവ വിപസ്സനായ കമ്മട്ഠാനം പട്ഠപേസി. ബ്രാഹ്മണാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘കിം, ഭോ വങ്ഗീസ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗഹിത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. ‘‘ആമ സിക്ഖിതം’’. ‘‘തേന ഹി ഏഹി ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം സിപ്പസിക്ഖനേന, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ ന മയ്ഹം തുമ്ഹേഹി കത്തബ്ബകിച്ച’’ന്തി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ത്വമ്പി ദാനി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വസം ആപന്നോ, മായായ ആവട്ടിതോ, കിം മയം തവ സന്തികേ കരിസ്സാമാ’’തി ആഗതമഗ്ഗേനേവ പക്കമിംസു. വങ്ഗീസോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി.

൯൬. ഏവം ഥേരോ അരഹത്തം പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. അനുത്താനത്ഥമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൯൯. പഭാഹി അനുരഞ്ജന്തോതി സോ പദുമുത്തരോ ഭഗവാ നീലപീതാദിഛബ്ബണ്ണപഭാഹി രംസീഹി അനുരഞ്ജന്തോ ജലന്തോ സോഭയമാനോ വിജ്ജോതമാനോതി അത്ഥോ. വേനേയ്യപദുമാനി സോതി പദുമുത്തരസൂരിയോ അത്തനോ വചനസങ്ഖാതേന സൂരിയരംസിയാ വേനേയ്യജനസങ്ഖാതപദുമാനി വിസേസേന ബോധേന്തോ പബോധേന്തോ അരഹത്തമഗ്ഗാധിഗമേന ഫുല്ലിതാനി കരോതീതി അത്ഥോ.

൧൦൦. വേസാരജ്ജേഹി സമ്പന്നോതി –

‘‘അന്തരായേ ച നിയ്യാനേ, ബുദ്ധത്തേ ആസവക്ഖയേ;

ഏതേസു ചതുട്ഠാനേസു, ബുദ്ധോ സുട്ഠു വിസാരദോ’’തി. –

ഏവം വുത്തചതുവേസാരജ്ജഞാണേഹി സമ്പന്നോ സമങ്ഗീഭൂതോ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

൧൦൫. വാഗീസോ വാദിസൂദനോതി വാദീനം പണ്ഡിതജനാനം ഈസോ പധാനോ ‘‘വാദീസോ’’തി വത്തബ്ബേ ദ-കാരസ്സ ഗ-കാരം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സകത്ഥപരത്ഥവാദം സൂദതി പഗ്ഘരാപേതി പാകടം കരോതീതി വാദിസൂദനോ.

൧൧൦. മാരമസനാതി ഖന്ധമാരാദയോ പഞ്ചമാരേ മസതി പരാമസതി വിദ്ധംസേതീതി മാരമസനോ. ദിട്ഠിസൂദനാതി വോഹാരപരമത്ഥസങ്ഖാതം ദിട്ഠിദസ്സനം സൂദതി പഗ്ഘരം ദീപേതീതി ദിട്ഠിസൂദനോ.

൧൧൧. വിസ്സാമഭൂമി സന്താനന്തി സകലസംസാരസാഗരേ സന്താനം കിലമന്താനം സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിഅധിഗമാപനേന വിസ്സമഭൂമി വിസ്സമട്ഠാനം വൂപസമനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ.

൧൩൨. തതോഹം വിഹതാരമ്ഭോതി തതോ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സരീരദസ്സനേന അഹം വിഹതാരമ്ഭോ വിനട്ഠസാരമ്ഭോ, വിനട്ഠമാനോ നിമ്മദോ ഹുത്വാ പബ്ബജ്ജം സം സുട്ഠു യാചിം സംയാചിം ആരോചേസിന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വങ്ഗീസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൫. നന്ദകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പഞ്ചമാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ നന്ദകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോതിആദി സബ്ബം പാഠാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

നന്ദകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൬. കാളുദായിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഛട്ഠാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ കാളുദായിത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും കുലപ്പസാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തജ്ജം അഭിനീഹാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സത്ഥാപി ബ്യാകാസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ കപിലവത്ഥുസ്മിംയേവ അമച്ചകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ബോധിസത്തേന സഹ ഏകദിവസേയേവ ജാതോ, തംദിവസംയേവ നം ദുകൂലചുമ്ബടകേന നിപജ്ജാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം നയിംസു. ബോധിസത്തേന ഹി സദ്ധിം ബോധിരുക്ഖോ, രാഹുലമാതാ, ചത്താരോ നിധീ, ആരോഹനിയഹത്ഥീ, കണ്ഡകോ, ഛന്നോ, കാളുദായീതി ഇമേ സത്ത ഏകദിവസേ ജാതത്താ സഹജാതാ നാമ അഹേസും. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ സകലനഗരസ്സ ഉദഗ്ഗചിത്തദിവസേ ജാതത്താ ഉദായീത്വേവ നാമം കരിംസു. ഥോകം കാളധാതുകത്താ പന കാളുദായീതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കുമാരകീളം കീളന്തോ വുദ്ധിം അഗമാസി.

അപരഭാഗേ ലോകനാഥേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരന്തേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ പുരിസസഹസ്സപരിവാരം ഏകം അമച്ചം ‘‘പുത്തം മേ ഇധാനേഹീ’’തി പേസേസി. സോ സത്ഥു ധമ്മദേസനാവേലായം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ സപരിവാരോ അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നേ സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. സബ്ബേ തംഖണംയേവ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും. അരഹത്തപ്പത്തതോ പട്ഠായ അരിയാ നാമ മജ്ഝത്താവ ഹോന്തി, തസ്മാ രഞ്ഞാ പേസിതസാസനം ദസബലസ്സ നാരോചേസി. രാജാ നേവ ഗതോ ആഗച്ഛതി, ന സാസനം സുയ്യതീതി അപരമ്പി അമച്ചം പുരിസസഹസ്സപരിവാരം പേസേസി. തസ്മിമ്പി തഥാ പടിപന്നേ അപരമ്പീതി ഏതേന നയേന നവപുരിസസഹസ്സപരിവാരേ നവ അമച്ചേ പേസേസി. സബ്ബേ ഗന്ത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തുണ്ഹീഭൂതാ അഹേസും.

അഥ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏത്തകാ ജനാ മയി സിനേഹാഭാവേന ദസബലസ്സ ഇധാഗമനത്ഥായ ന കിഞ്ചി കഥയിംസു, അയം ഖോ പന ഉദായീ ദസബലേന സമവയോ സഹപംസുകീളികോ, മയി ച സിനേഹവാ, ഇമം പേസേസ്സാമീ’’തി. അഥ തം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, ത്വം പുരിസസഹസ്സപരിവാരോ ഗന്ത്വാ ദസബലം ഇധാനേഹീ’’തി വത്വാ പേസേസി. സോ പന ഗച്ഛന്തോ ‘‘സചാഹം, ദേവ, പബ്ബജിതും ലഭിസ്സാമി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഇധാനേസ്സാമീ’’തി വത്വാ രഞ്ഞാ ‘‘പബ്ബജിതോപി മമ പുത്തം ദസ്സേഹീ’’തി വുത്തോ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനാവേലായ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ സപരിവാരോ അരഹത്തം പത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേ പതിട്ഠാസി. സോ അരഹത്തം പത്വാ – ‘‘ന താവായം ദസബലസ്സ കുലനഗരം ഗന്തും കാലോ, വസ്സന്തേ പന ഉപഗതേ പബ്ബതേസു വനസണ്ഡേസു ഹരിതതിണസഞ്ഛന്നായ ഭൂമിയാ ഗമനകാലോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഗമനകാലം ആഗമേന്തോ വസ്സന്തേ സമ്പത്തേ സത്ഥു കുലനഗരം ഗന്തും ഗമനവണ്ണം സംവണ്ണേസി. വുത്തഞ്ചേതം ഥേരഗാഥായ (ഥേരഗാ. ൫൨൭-൫൩൦) –

‘‘അങ്ഗാരിനോ ദാനി ദുമാ ഭദന്തേ, ഫലേസിനോ ഛദനം വിപ്പഹായ;

തേ അച്ചിമന്തോവ പഭാസയന്തി, സമയോ മഹാവീര ഭാഗീ രസാനം.

‘‘ദുമാനി ഫുല്ലാനി മനോരമാനി, സമന്തതോ സബ്ബദിസാ പവന്തി;

പത്തം പഹായ ഫലമാസസാനാ, കാലോ ഇതോ പക്കമനായ വീര.

‘‘നേവാതിസീതം ന പനാതിഉണ്ഹം, സുഖാ ഉതു അദ്ധനിയാ ഭദന്തേ;

പസ്സന്തു തം സാകിയാ കോളിയാ ച, പച്ഛാമുഖം രോഹിനിയം തരന്തം.

‘‘ആസായ കസതേ ഖേത്തം, ബീജം ആസായ വപ്പതി;

ആസായ വാണിജാ യന്തി, സമുദ്ദം ധനഹാരകാ;

യായ ആസായ തിട്ഠാമി, സാ മേ ആസാ സമിജ്ഝതു.

‘‘നാതിസീതം നാതിഉണ്ഹം, നാതിദുബ്ഭിക്ഖഛാതകം;

സദ്ദലാ ഹരിതാ ഭൂമി, ഏസ കാലോ മഹാമുനി. (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൨൫);

‘‘പുനപ്പുനഞ്ചേവ വപന്തി ബീജം, പുനപ്പുനം വസ്സതി ദേവരാജാ;

പുനപ്പുനം ഖേത്തം കസന്തി കസ്സകാ, പുനപ്പുനം ധഞ്ഞമുപേതി രട്ഠം.

‘‘പുനപ്പുനം യാചനകാ ചരന്തി, പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദന്തി;

പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദിത്വാ, പുനപ്പുനം സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാനം.

‘‘വീരോ ഹവേ സത്തയുഗം പുനേതി; യസ്മിം കുലേ ജായതി ഭൂരിപഞ്ഞോ;

മഞ്ഞാമഹം സക്കതി ദേവദേവോ, തയാ ഹി ജാതോ മുനി സച്ചനാമോ.

‘‘സുദ്ധോദനോ നാമ പിതാ മഹേസിനോ, ബുദ്ധസ്സ മാതാ പന മായനാമാ;

യാ ബോധിസത്തം പരിഹരിയ കുച്ഛിനാ, കായസ്സ ഭേദാ തിദിവമ്ഹി മോദതി.

‘‘സാ ഗോതമീ കാലകതാ ഇതോ ചുതാ, ദിബ്ബേഹി കാമേഹി സമങ്ഗിഭൂതാ;

സാ മോദതി കാമഗുണേഹി പഞ്ചഹി, പരിവാരിതാ ദേവഗണേഹി തേഹി.

‘‘ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹി അസയ്ഹസാഹിനോ, അങ്ഗീരസസ്സപ്പടിമസ്സ താദിനോ;

പിതുപിതാ മയ്ഹം തുവംസി സക്ക, ധമ്മേന മേ ഗോതമ അയ്യകോസീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൩൧-൫൩൬);

‘‘അമ്ബാ പനസാ കപിട്ഠാ ച, പുപ്ഫപല്ലവലങ്കതാ;

ധുവപ്ഫലാനി സവന്തി, ഖുദ്ദാമധുകകൂപമാ;

സേവമാനോ ഉഭോ പസ്സേ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ്സ.

‘‘ജമ്ബൂ സുമധുരാ നീപാ, മധുഗണ്ഡിദിവപ്ഫലാ;

താ ഉഭോസു പജ്ജോതന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘തിണ്ഡുകാനി പിയാലാനി, സോണ്ണവണ്ണാ മനോരമാ;

ഖുദ്ദകപ്പഫലാ നിച്ചം, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘കദലീ പഞ്ചമോച്ചി ച, സുപക്കഫലഭൂസിതാ;

ഉഭോപസ്സേസു ലമ്ബന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘മധുപ്ഫലധരാ നിച്ചം, മോരരുക്ഖാ മനോരമാ;

ഖുദ്ദകപ്പഫലാ നിച്ചം, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ഹിന്താലതാലപന്തീ ച, രജതക്ഖന്ധോവ ജോതരേ;

സുപക്കഫലസഞ്ഛന്നാ, ഖുദ്ദകപ്പാ മധുസ്സവാ;

ഫലാനി താനി ഖാദന്തേ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ഉദുമ്ബരാരുണാവണ്ണാ, സദാസുമധുരപ്ഫലാ;

ഉഭോപസ്സേസു ലമ്ബന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതാ അനേകാ തേ, നാനാഫലധരാ ദുമാ;

ഉഭോപസ്സേസു ലമ്ബന്തി, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘ചമ്പകാ സലളാ നാഗാ, സുഗന്ധാ മാലുതേരിതാ;

സുപുപ്ഫിതഗ്ഗാ ജോതന്തി, സുഗന്ധേനാഭിപൂജയും;

സാദരാ വിനതാനേവ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘പുന്നാഗാ ഗിരിപുന്നാഗാ, പുപ്ഫിതാ ധരണീരുഹാ;

സുപുപ്ഫിതഗ്ഗാ ജോതന്തി, സുഗന്ധേനാഭിപൂജയും;

സാദരാ വിനതുഗ്ഗഗ്ഗാ, ഗന്തുകാലോ മഹായസ.

‘‘അസോകാ കോവിളാരാ ച, സോമനസ്സകരാ വരാ;

സുഗന്ധാ കണ്ണികാ ബന്ധാ, രത്തവണ്ണേഹി ഭൂസിതാ;

സാദരാ വിനതുഗ്ഗഗ്ഗാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘കണ്ണികാരാ ഫുല്ലിതാ നിച്ചം, സോവണ്ണരംസിജോതകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ പവായന്തി, ദിസാ സബ്ബാനി സോഭയം;

സാദരാ വിനതാനേവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘സുപത്താ ഗന്ധസമ്പന്നാ, കേതകീ ധനുകേതകീ;

സുഗന്ധാ സമ്പവായന്തി, ദിസാ സബ്ബാഭിഗന്ധിനോ;

സാദരാ പൂജയന്താവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘മല്ലികാ ജാതിസുമനാ, സുഗന്ധാ ഖുദ്ദമല്ലികാ;

ദിസാ സബ്ബാ പവായന്തി, ഉഭോ മഗ്ഗേ പസോഭയം;

സാദരാ തേ പലമ്ബന്തി, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘സിന്ധുവാരാ സീതഗന്ധാ, സുഗന്ധാ മാലുതേരിതാ;

ദിസാ സബ്ബാഭിപൂജേന്താ, ഉഭോ മഗ്ഗേ പസോഭയം;

സാദരാ വിനതുഗ്ഗഗ്ഗാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘സീഹാ കേസരസീഹാ ച, ചതുപ്പദനിസേവിതാ;

അച്ഛമ്ഭീതാ സുരാപാനേ, മിഗരാജാ പതാപിനോ.

‘‘സീഹനാദേന പൂജേന്തി, സാദരാ തേ മിഗാഭിഭൂ;

മഗ്ഗമ്ഹി ഉഭതോ വൂള്ഹാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘ബ്യഗ്ഘാ സിന്ധവാ നകുലാ, സാധുരൂപാ ഭയാനകാ;

ആകാസേ സമ്പതന്താവ, നിബ്ഭീതാ യേന കേനചി;

തേഹി തേ സാദരാ നതാ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘തിധാ പഭിന്നാ ഛദ്ദന്താ, സുരൂപാ സുസ്സരാ സുഭാ;

സത്തപ്പതിട്ഠിതങ്ഗാ തേ, ഉഭോ മഗ്ഗേസു കൂജിനോ;

സാദരാ ഹാസമാനാവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘മിഗാ വരാഹാ പസദാ, ചിത്രാസാവയവാ സുഭാ;

ആരോഹപരിണാഹേന, സുരൂപാ അങ്ഗസംയുതാ;

ഉഭോ മഗ്ഗേ ഗായമാനാവ, സമയോ തേ മഹായസ.

‘‘ഗോകണ്ണാ സരഭാ രുരൂ, ആരോഹപരിണാഹിനോ;

സുരൂപാ അങ്ഗസമ്പന്നാ, സേവമാനാവ അച്ഛരും;

സേവമാനാ തേഹി തദാ, സമയോ തേ മഹായസ.