൫൬. യസവഗ്ഗോ

൧. യസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഛപ്പഞ്ഞാസമേ വഗ്ഗേ പഠമാപദാനേ മഹാസമുദ്ദം ഓഗ്ഗയ്ഹാതിആദികം ആയസ്മതോ യസത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ ഹുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അത്തനോ ഭവനം നേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേസി, ഭഗവന്തം മഹഗ്ഘേന തിചീവരേന അച്ഛാദേസി, ഏകേകഞ്ച ഭിക്ഖും മഹഗ്ഘേനേവ പച്ചേകദുസ്സയുഗേന സബ്ബേന ച സമണപരിക്ഖാരേന. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ മഹാബോധിമണ്ഡലം സത്തഹി രതനേഹി പൂജേസി. കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം അകാസി. ഏവം സോ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ബാരാണസിയം മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ഹുത്വാ സുജാതായ ഭഗവതോ ഖീരപായാസം ദിന്നായ സേട്ഠിധീതായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, യസോ നാമ നാമേന പരമസുഖുമാലോ. തസ്സ തയോ പാസാദാ ഹോന്തി – ഏകോ ഹേമന്തികോ, ഏകോ ഗിമ്ഹികോ, ഏകോ വസ്സികോതി. സോ വസ്സികേ പാസാദേ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ നിപ്പുരിസേഹി തൂരിയേഹി പരിചാരയമാനോ വസതി, ഹേട്ഠാപാസാദം ന ഓതരതി. ഹേമന്തികേ പാസാദേ ചത്താരോ മാസേ സുഫുസിതവാതപാനകവാടേ തത്ഥേവ പടിവസതി. ഗിമ്ഹികേ പാസാദേ ബഹുകവാടവാതപാനജാലാഹി സമ്പന്നേ തത്ഥേവ വസതി. ഹത്ഥപാദാനം സുഖുമാലതായ ഭൂമിയം നിസജ്ജാദികിച്ചം നത്ഥി. സിമ്ബലിതുലാദിപുണ്ണസഭാവേ അത്ഥരിത്വാ തത്ഥ ഉപധാനാനി കിച്ചാനി കരോതി. ഏവം ദേവലോകേ ദേവകുമാരോ വിയ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതസ്സ സമങ്ഗീഭൂതസ്സ പരിചാരയമാനസ്സ പടികച്ചേവ നിദ്ദാ ഓക്കമി, പരിജനസ്സാപി നിദ്ദാ ഓക്കമി, സബ്ബരത്തിയോ ച തേലപദീപോ ഝായതി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ പടികച്ചേവ പബുജ്ഝിത്വാ അദ്ദസ സകം പരിജനം സുപന്തം അഞ്ഞിസ്സാ കച്ഛേ വീണം, അഞ്ഞിസ്സാ കണ്ഠേ മുദിങ്ഗം, അഞ്ഞിസ്സാ കച്ഛേ ആളമ്ബരം, അഞ്ഞം വികേസികം, വിക്ഖേളികം, അഞ്ഞാ വിപ്പലപന്തിയോ ഹത്ഥപത്തം സുസാനം മഞ്ഞേ, ദിസ്വാനസ്സ ആദീനവോ പാതുരഹോസി, നിബ്ബിദായ ചിത്തം സണ്ഠാസി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ഉപദ്ദുതം വത ഭോ, ഉപസ്സട്ഠം വത ഭോ’’തി.

അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ സുവണ്ണപാദുകായോ ആരോഹിത്വാ യേന നിവേസനദ്വാരം തേനുപസങ്കമി, അമനുസ്സാ ദ്വാരം വിവരിംസു – ‘‘മാ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ കോചി അന്തരായമകാസി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ യേന നഗരദ്വാരം തേനുപസങ്കമി, അമനുസ്സാ ദ്വാരം വിവരിംസു – ‘‘മാ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ കോചി അന്തരായമകാസി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ യേന ഇസിപതനം മിഗദായോ തേനുപസങ്കമി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ അജ്ഝോകാസേ ചങ്കമതി, അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ യസം കുലപുത്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ചങ്കമാ ഓരോഹിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ഉപദ്ദുതം വത ഭോ, ഉപസ്സട്ഠം വത ഭോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യസം കുലപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം ഖോ, യസ, അനുപദ്ദുതം, ഇദം അനുപസ്സട്ഠം, ഏഹി, യസ, നിസീദ, ധമ്മം തേ ദേസേസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ, ‘‘ഇദം കിര അനുപദ്ദുതം, ഇദം അനുപസ്സട്ഠ’’ന്തി ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ സുവണ്ണപാദുകാഹി ഓരോഹിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം, ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി യസം കുലപുത്തം കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ, തം പകാസേസി ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, ഏവമേവ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

അഥ ഖോ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാ പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ യസം കുലപുത്തം അപസ്സന്തീ യേന സേട്ഠി ഗഹപതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സേട്ഠിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘പുത്തോ തേ ഗഹപതി യസോ ന ദിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ, സേട്ഠി ഗഹപതി, ചതുദ്ദിസാ അസ്സദൂതേ ഉയ്യോജേത്വാ സാമംയേവ യേന ഇസിപതനം മിഗദായോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ, സേട്ഠി ഗഹപതി, സുവണ്ണപാദുകാനം നിക്ഖേപം, ദിസ്വാന തംയേവ അനുഗമാസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സേട്ഠിം ഗഹപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരേയ്യം, യഥാ സേട്ഠി ഗഹപതി ഇധ നിസിന്നോ ഇധ നിസിന്നം യസം കുലപുത്തം ന പസ്സേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരേസി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അപി, ഭന്തേ, ഭഗവാ യസം കുലപുത്തം പസ്സേയ്യാ’’തി. തേന ഹി ഗഹപതി നിസീദ, അപ്പേവ നാമ ഇധ നിസിന്നോ ഇധ നിസിന്നം യസം കുലപുത്തം പസ്സേയ്യാസീതി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി ‘‘ഇധേവ കിരാഹം നിസിന്നോ ഇധ നിസിന്നം യസം കുലപുത്തം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി…പേ… അപരപ്പച്ചയോ അത്ഥു സാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം ഭന്തേ, സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി, ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച, ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. സോവ ലോകേ പഠമം ഉപാസകോ അഹോസി തേവാചികോ.

അഥ ഖോ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ പിതുനോ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആയവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യസസ്സ ഖോ കുലപുത്തസ്സ പിതുനോ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അഭബ്ബോ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഹീനായാവത്തിത്വാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും, സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ, യംനൂനാഹം തം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം പടിപ്പസ്സമ്ഭേസി. അദ്ദസാ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി യസം കുലപുത്തം നിസിന്നം, ദിസ്വാന യസം കുലപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘മാതാ തേ താത, യസ, പരിദേവസോകസമാപന്നാ, ദേഹി മാതുയാ ജീവിത’’ന്തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഉല്ലോകേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സേട്ഠിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, യസ്സ സേക്ഖേന ഞാണേന സേക്ഖേന ദസ്സനേന ധമ്മോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സേയ്യഥാപി തയാ, തസ്സ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ, ഗഹപതി, ഹീനായാവത്തിത്വാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസസ്സ ഖോ, ഗഹപതി, കുലപുത്തസ്സ സേക്ഖേന ഞാണേന സേക്ഖേന ദസ്സനേന ധമ്മോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സേയ്യഥാപി തയാ, തസ്സ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അഭബ്ബോ ഖോ, ഗഹപതി, യസോ കുലപുത്തോ ഹീനായാവത്തിത്വാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ’’തി. ‘‘ലാഭാ, ഭന്തേ, യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ, സുലദ്ധം, ഭന്തേ, യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ, യഥാ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, അജ്ജതനായ ഭത്തം യസേന കുലപുത്തേന പച്ഛാസമണേനാ’’തി. ‘‘അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന’’. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി, ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ അചിരപക്കന്തേ സേട്ഠിമ്ഹി ഗഹപതിമ്ഹി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചര ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി, സാവ തസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാ അഹോസി.

൧. അരഹാ പന ഹുത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ മഹാസമുദ്ദം ഓഗ്ഗയ്ഹാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുദ്ദന്തി അങ്ഗുലിമുദ്ദായ സം സുട്ഠു ദസ്സേതബ്ബതോ സമുദ്ദോ, അഥ വാ സം സുട്ഠു ഉദിയതി ഖോഭിയതി പസോധിയതി ഘോസനം കരോന്തോ ആലുളിയതീതി സമുദ്ദോ, മഹന്തോ ച സോ സമുദ്ദോ ചാതി മഹാസമുദ്ദോ, തം മഹാസമുദ്ദം. ഓഗ്ഗയ്ഹാതി അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അബ്ഭന്തരം പവിസിത്വാ തസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ അന്തോ പവിസിത്വാ, സാമ്യത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഭവനം മേ സുമാപിതന്തി ഏത്ഥ ഭവന്തി നിബ്ബത്തന്തി നിവസന്തി ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി വാസം കപ്പേന്തി ഏത്ഥാതി ഭവനം, മയ്ഹം തം ഭവനം തം വിമാനം തം പാസാദം പഞ്ചപാകാരകൂടാഗാരേഹി സം സുട്ഠു മാപിതം നഗരം, അത്തനോ ബലേന സുട്ഠു നിമ്മിതന്തി അത്ഥോ. സുനിമ്മിതാ പോക്ഖരണീതി സുമഹന്താ ഹുത്വാ ഭൂതാ ഇതാ ഗതാ പവത്താ ഖണിതാ കതാതി പോക്ഖരണീ, മച്ഛകച്ഛപപുപ്ഫപുലിനതിത്ഥമധുരോദകാദീഹി സുട്ഠു നിബ്ബത്താ നിമ്മിതാതി അത്ഥോ. ചക്കവാകൂപകൂജിതാതി ചക്കവാകകുക്കുടഹംസാദീഹി കൂജിതാ ഘോസിതാ നാദിതാ സാ പോക്ഖരണീതി സമ്ബന്ധോ. ഇതോ പരം നദീവനദ്വിപദചതുപ്പദപാദപപക്ഖീനം വണ്ണഞ്ച സുമേധസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനഞ്ച നിമന്തേത്വാ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ ദാനക്കമഞ്ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ലോകാഹുതിപടിഗ്ഗഹന്തി ഏത്ഥ ലോകേ ആഹുതി ലോകാഹുതി, കാമരൂപാരൂപസങ്ഖാതസ്സ ലോകസ്സ ആഹുതിം പൂജാസക്കാരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ലോകാഹുതിപടിഗ്ഗഹം, സുമേധം ഭഗവന്തന്തി അത്ഥോ. സേസം ബ്യാകരണദാനഞ്ച അരഹത്തപ്പത്തഫലഞ്ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

യസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൨. നദീകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ദുതിയാപദാനേ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ നദീകസ്സപത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അത്തനാ രോപിതസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ പഠമുപ്പന്നം മനോസിലാവണ്ണം ഏകം അമ്ബഫലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ വയപ്പത്തോ നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ ഘരാവാസം അനിച്ഛന്തോ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തീഹി താപസസതേഹി സദ്ധിം നേരഞ്ജരായ നദിയാ തീരേ അസ്സമം മാപേത്വാ വിഹരതി. നദീതീരേ വസനതോ കസ്സപഗോത്തതായ ച നദീകസ്സപോതി സമഞ്ഞാ അഹോസി. തസ്സ ഭഗവാ സപരിസസ്സ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന ഉപസമ്പദം അദാസി. സോ ഭഗവതോ ഗയാസീസേ ആദിത്തപരിയായ ദേസനായ (മഹാവ. ൫൪; സം. നി. ൪.൨൮) അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – സത്ഥാ യസം കുലപുത്തം പബ്ബാജേത്വാ ഉരുവേലായം തയോ ഭാതികജടിലേ ദമേതും യേന ഉരുവേലാ തദവസരി. തേന ഖോ പന സമയേന ഉരുവേലായം തയോ ജടിലാ പടിവസന്തി ഉരുവേലകസ്സപോ നദീകസ്സപോ ഗയാകസ്സപോതി, തേസു ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ പഞ്ചന്നം ജടിലസതാനം നായകോ ഹോതി വിനായകോ അഗ്ഗോ പമുഖോ പാമോക്ഖോ, നദീകസ്സപോ ജടിലോ തിണ്ണം ജടിലസതാനം നായകോ ഹോതി വിനായകോ അഗ്ഗോ പമുഖോ പാമോക്ഖോ, ഗയാകസ്സപോ ജടിലോ ദ്വിന്നം ജടിലസതാനം നായകോ ഹോതി വിനായകോ അഗ്ഗോ പമുഖോ പാമോക്ഖോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘സചേ തേ, കസ്സപ, അഗരു, വസേയ്യാമ ഏകരത്തം അഗ്യാഗാരേ’’തി. ന ഖോ മേ, മഹാസമണ, ഗരു, ചണ്ഡേത്ഥ നാഗരാജാ ഇദ്ധിമാ ആസിവിസോ ഘോരവിസോ, സോ തം മാ വിഹേഠേസീതി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഏതദവോച…പേ… തതിയമ്പി…പേ… സോ തം മാ വിഹേഠേസീതി. അപ്പേവ മം ന വിഹേഠേയ്യ, ഇങ്ഘ ത്വം, കസ്സപ, അനുജാനാഹി അഗ്യാഗാരന്തി. വിഹര, മഹാസമണ, യഥാസുഖന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അഗ്യാഗാരം പവിസിത്വാ തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ.

അദ്ദസാ ഖോ സോ നാഗോ ഭഗവന്തം പവിട്ഠം, ദിസ്വാ ദുമ്മനോ പധൂപായി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം ഇമസ്സ നാഗസ്സ അനുപഹച്ച ഛവിഞ്ച ചമ്മഞ്ച മംസഞ്ച ന്ഹാരുഞ്ച അട്ഠിഞ്ച അട്ഠിമിഞ്ജഞ്ച തേജസാ തേജം പരിയാദിയേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ പധൂപായി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ മക്ഖം അസഹമാനോ പജ്ജലി. ഭഗവാപി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ പജ്ജലി. ഉഭിന്നം സജോതിഭൂതാനം അഗ്യാഗാരം ആദിത്തം വിയ ഹോതി സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം. അഥ ഖോ തേ ജടിലാ അഗ്യാഗാരം പരിവാരേത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘അഭിരൂപോ വത, ഭോ, മഹാസമണോ നാഗേന വിഹേഠിയതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന തസ്സ നാഗസ്സ അനുപഹച്ച ഛവിഞ്ച ചമ്മഞ്ച മംസഞ്ച ന്ഹാരുഞ്ച അട്ഠിഞ്ച അട്ഠിമിഞ്ജഞ്ച തേജസാ തേജം പരിയാദിയിത്വാ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ദസ്സേസി – ‘‘അയം തേ, കസ്സപ, നാഗോ പരിയാദിന്നോ അസ്സ തേജസാ തേജോ’’തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ചണ്ഡസ്സ നാഗരാജസ്സ ഇദ്ധിമതോ ആസിവിസസ്സ ഘോരവിസസ്സ തേജസാ തേജം പരിയാദിയിസ്സതി, ന ത്വേവ ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി.

‘‘നേരഞ്ജരായം ഭഗവാ, ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം അവോച;

സചേ തേ കസ്സപ അഗരു, വിഹരേമു അജ്ജണ്ഹോ അഗ്ഗിസാലമ്ഹീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മേ മഹാസമണ ഗരു, ഫാസുകാമോവ തം നിവാരേമി;

ചണ്ഡേത്ഥ നാഗരാജാ, ഇദ്ധിമാ ആസിവിസോ ഘോരവിസോ;

സോ തം മാ വിഹേഠേസീ’’തി.

‘‘അപ്പേവ മം ന വിഹേഠേയ്യ, ഇങ്ഘ ത്വം കസ്സപ അനുജാനാഹി അഗ്യാഗാരന്തി;

ദിന്നന്തി നം വിദിത്വാ, അഭീതോ പാവിസി ഭയമതീതോ.

‘‘ദിസ്വാ ഇസിം പവിട്ഠം, അഹിനാഗോ ദുമ്മനോ പധൂപായി;

സുമനമനസോ അധിമനോ, മനുസ്സനാഗോപി തത്ഥ പധൂപായി.

‘‘മക്ഖഞ്ച അസഹമാനോ, അഹിനാഗോ പാവകോവ പജ്ജലി;

തേജോധാതുസുകുസലോ, മനുസ്സനാഗോപി തത്ഥ പജ്ജലി.

‘‘ഉഭിന്നം സജോതിഭൂതാനം,

അഗ്യാഗാരം ആദിത്തം ഹോതി സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം;

ഉദിച്ഛരേ ജടിലാ, അഭിരൂപോ വത ഭോ മഹാസമണോ;

നാഗേന വിഹേഠിയതീതി ഭണന്തി.

‘‘അഥ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന, ഹതാ നാഗസ്സ അച്ചിയോ ഹോന്തി;

ഇദ്ധിമതോ പന ഠിതാ, അനേകവണ്ണാ അച്ചിയോ ഹോന്തി.

‘‘നീലാ അഥ ലോഹിതികാ, മഞ്ജിട്ഠാ പീതകാ ഫലികവണ്ണായോ;

അങ്ഗീരസസ്സ കായേ, അനേകവണ്ണാ അച്ചിയോ ഹോന്തി.

‘‘പത്തമ്ഹി ഓദഹിത്വാ, അഹിനാഗം ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേസി;

അയം തേ കസ്സപ നാഗോ, പരിയാദിന്നോ അസ്സ തേജസാ തേജോ’’തി.

അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ ഭഗവതോ ഇമിനാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന അഭിപ്പസന്നോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധേവ, മഹാസമണ, വിഹര, അഹം തേ ധുവഭത്തേനാ’’തി.

പഠമം പാടിഹാരിയം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ അസ്സമസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹാസി. അഥ ഖോ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം വനസണ്ഡം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ചതുദ്ദിസാ അട്ഠംസു സേയ്യഥാപി മഹന്താ അഗ്ഗിക്ഖന്ധാ. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കാലോ, മഹാസമണ, നിട്ഠിതം ഭത്തം, തേ നു ഖോ തേ, മഹാസമണ, അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം വനസണ്ഡം ഓഭാസേത്വാ യേന ത്വം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ തം അഭിവാദേത്വാ ചതുദ്ദിസാ അട്ഠംസു സേയ്യഥാപി മഹന്താ അഗ്ഗിക്ഖന്ധാ’’തി. ഏതേ ഖോ, കസ്സപ, ചത്താരോ മഹാരാജാനോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമിംസു ധമ്മസ്സവനായാതി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ ഉപസങ്കമിസ്സന്തി ധമ്മസ്സവനായ, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ വിഹാസി.

ദുതിയം പാടിഹാരിയം.

അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം വനസണ്ഡം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി സേയ്യഥാപി മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പുരിമാഹി വണ്ണനിഭാഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കാലോ, മഹാസമണ, നിട്ഠിതം ഭത്തം, കോ നു ഖോ സോ, മഹാസമണ, അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം വനസണ്ഡം ഓഭാസേത്വാ യേന ത്വം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി സേയ്യഥാപി മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പുരിമാഹി വണ്ണനിഭാഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി. ഏസോ ഖോ, കസ്സപ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി ധമ്മസ്സവനായാതി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ സക്കോപി ദേവാനമിന്ദോ ഉപസങ്കമിസ്സതി ധമ്മസ്സവനായ, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ വിഹാസി.

തതിയം പാടിഹാരിയം.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം വനസണ്ഡം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി സേയ്യഥാപി മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പുരിമാഹി വണ്ണനിഭാഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കാലോ, മഹാസമണ, നിട്ഠിതം ഭത്തം, കോ നു ഖോ സോ, മഹാസമണ, അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം വനസണ്ഡം ഓഭാസേത്വാ യേന ത്വം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി സേയ്യഥാപി മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പുരിമാഹി വണ്ണനിഭാഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി. ഏസോ ഖോ, കസ്സപ, ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി യേനാഹം തേനുപസങ്കമി ധമ്മസ്സവനായാതി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ബ്രഹ്മാപി സഹമ്പതി ഉപസങ്കമിസ്സതി ധമ്മസ്സവനായ, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ വിഹാസി.

ചതുത്ഥം പാടിഹാരിയം.

തേന ഖോ പന സമയേന ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, കേവലകപ്പാ ച അങ്ഗമഗധാ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ അഭിക്കമിതുകാമാ ഹോന്തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഏതരഹി ഖോ മേ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ, കേവലകപ്പാ ച അങ്ഗമഗധാ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ അഭിക്കമിസ്സന്തി, സചേ മഹാസമണോ മഹാജനകായേ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, മഹാസമണസ്സ ലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, മമ ലാഭസക്കാരോ പരിഹായിസ്സതി, അഹോ നൂന മഹാസമണോ സ്വാതനായ നാഗച്ഛേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ഉത്തരകുരും ഗന്ത്വാ തതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ അനോതത്തദഹേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ദിവാവിഹാരം അകാസി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കാലോ, മഹാസമണ, നിട്ഠിതം ഭത്തം, കിം നു ഖോ, മഹാസമണ, ഹിയ്യോ നാഗമാസി, അപിച മയം തം സരാമ, ‘കിം നു ഖോ മഹാസമണോ നാഗച്ഛതീ’തി, ഖാദനീയസ്സ ച ഭോജനീയസ്സ ച തേ പടിവീസോ ഠപിതോ’’തി. നനു തേ, കസ്സപ, ഏതദഹോസി – ‘‘ഏതരഹി ഖോ മേ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ കേവലകപ്പാ ച അങ്ഗമഗധാ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ അഭിക്കമിസ്സന്തി, സചേ മഹാസമണോ മഹാജനകായേ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, മഹാസമണസ്സ ലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, മമ ലാഭസക്കാരോ പരിഹായിസ്സതി, അഹോ നൂന മഹാസമണോ സ്വാതനായ നാഗച്ഛേയ്യാ’’തി, സോ ഖോ അഹം, കസ്സപ, തവ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ഉത്തരകുരും ഗന്ത്വാ തതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ അനോതത്തദഹേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ദിവാവിഹാരം അകാസിന്തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ചേതസാപി ചിത്തം പജാനിസ്സതി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ വിഹാസി.

പഞ്ചമം പാടിഹാരിയം.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതോ പംസുകൂലം ഉപ്പന്നം ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അഹം പംസുകൂലം ധോവേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ പാണിനാ പോക്ഖരണിം ഖണിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പംസുകൂലം ധോവതൂ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം പംസുകൂലം പരിമദ്ദേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ മഹതിം സിലം ഉപനിക്ഖിപി – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പംസുകൂലം പരിമദ്ദതൂ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം ആലമ്ബിത്വാ ഉത്തരേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ കകുധേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ സാഖം ഓനാമേസി – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ആലമ്ബിത്വാ ഉത്തരതൂ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം പംസുകൂലം വിസ്സജ്ജേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ മഹതിം സിലം ഉപനിക്ഖിപി – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പംസുകൂലം വിസ്സജ്ജേതൂ’’തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കാലോ, മഹാസമണ, നിട്ഠിതം ഭത്തം, കിം നു ഖോ, മഹാസമണ, നായം പുബ്ബേ ഇധ പോക്ഖരണീ സായം ഇധ പോക്ഖരണീ, നയിമാ സിലാ പുബ്ബേ ഉപനിക്ഖിത്താ, കേനിമാ സിലാ ഉപനിക്ഖിത്താ, നയിമസ്സ കകുധസ്സ പുബ്ബേ സാഖാ ഓനതാ, സായം സാഖാ ഓനതാ’’തി? ഇധ മേ, കസ്സപ, പംസുകൂലം ഉപ്പന്നം അഹോസി, തസ്സ മയ്ഹം, കസ്സപ, ഏതദഹോസി – ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അഹം പംസുകൂലം ധോവേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ, കസ്സപ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ മമ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ പാണിനാ പോക്ഖരണിം ഖണിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പംസുകൂലം ധോവതൂ’’തി. സായം, കസ്സപ, അമനുസ്സേന പാണിനാ ഖണിതാ പോക്ഖരണീ. തസ്സ മയ്ഹം, കസ്സപ, ഏതദഹോസി – ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം പംസുകൂലം പരിമദ്ദേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ, കസ്സപ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ മമ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ മഹതിം സിലം ഉപനിക്ഖിപി – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പംസുകൂലം പരിമദ്ദതൂ’’തി? സായം, കസ്സപ, അമനുസ്സേന ഉപനിക്ഖിത്താ സിലാ. തസ്സ മയ്ഹം, കസ്സപ, ഏതദഹോസി – ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം ആലമ്ബിത്വാ ഉത്തരേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ, കസ്സപ, കകുധേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ മമ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ സാഖം ഓനാമേസി – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ആലമ്ബിത്വാ ഉത്തരതൂ’’തി? സ്വായം ആഹരഹത്ഥോ കകുധോ. തസ്സ മയ്ഹം, കസ്സപ, ഏതദഹോസി – ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം പംസുകൂലം വിസ്സജ്ജേയ്യ’’ന്തി? അഥ ഖോ, കസ്സപ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ മമ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ മഹതിം സിലം ഉപനിക്ഖിപി – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പംസുകൂലം വിസ്സജ്ജേതൂ’’തി? സായം, കസ്സപ, അമനുസ്സേന ഉപനിക്ഖിത്താ സിലാതി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ സക്കോപി ദേവാനമിന്ദോ വേയ്യാവച്ചം കരിസ്സതി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ വിഹാസി.

അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, മഹാസമണ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, കസ്സപ, ആയാമഹ’’ന്തി ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഉയ്യോജേത്വാ യായ ജമ്ബുയാ ജമ്ബുദീപോ പഞ്ഞായതി, തതോ ഫലം ഗഹേത്വാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസീദി. അദ്ദസാ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ ഭഗവന്തം അഗ്യാഗാരേ നിസിന്നം, ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതമേന ത്വം, മഹാസമണ, മഗ്ഗേന ആഗതോ, അഹം തയാ പഠമതരം പക്കന്തോ, സോ ത്വം പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസിന്നോ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, കസ്സപ, തം ഉയ്യോജേത്വാ യായ ജമ്ബുയാ ജമ്ബുദീപോ പഞ്ഞായതി, തതോ ഫലം ഗഹേത്വാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസിന്നോ. ഇദം ഖോ, കസ്സപ, ജമ്ബുഫലം വണ്ണസമ്പന്നം ഗന്ധസമ്പന്നം രസസമ്പന്നം, സചേ ആകങ്ഖസി പരിഭുഞ്ജാ’’തി. ‘‘അലം, മഹാസമണ, ത്വംയേവ തം അരഹസി, ത്വംയേവ തം പരിഭുഞ്ജാ’’തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ മം പഠമതരം ഉയ്യോജേത്വാ യായ ജമ്ബുയാ ജമ്ബുദീപോ പഞ്ഞായതി, തതോ ഫലം ഗഹേത്വാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസീദിസ്സതി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ വിഹാസി.

അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, മഹാസമണ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, കസ്സപ, ആയാമഹ’’ന്തി ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഉയ്യോജേത്വാ യായ ജമ്ബുയാ ജമ്ബുദീപോ പഞ്ഞായതി, തസ്സാ അവിദൂരേ അമ്ബോ…പേ… തസ്സാ അവിദൂരേ ആമലകീ…പേ… തസ്സാ അവിദൂരേ ഹരീതകീ…പേ… താവതിംസം ഗന്ത്വാ പാരിച്ഛത്തകപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസീദി. അദ്ദസാ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ ഭഗവന്തം അഗ്യാഗാരേ നിസിന്നം, ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതമേന ത്വം, മഹാസമണ, മഗ്ഗേന ആഗതോ, അഹം തയാ പഠമതരം പക്കന്തോ, സോ ത്വം പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസിന്നോ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, കസ്സപ, തം ഉയ്യോജേത്വാ താവതിംസം ഗന്ത്വാ പാരിച്ഛത്തകപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസിന്നോ. ഇദം ഖോ, കസ്സപ, പാരിച്ഛത്തകപുപ്ഫം വണ്ണസമ്പന്നം ഗന്ധസമ്പന്നം, സചേ ആകങ്ഖസി ഗണ്ഹാ’’തി. ‘‘അലം, മഹാസമണ, ത്വംയേവ തം അരഹസി, ത്വംയേവ തം ഗണ്ഹാ’’തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ മം പഠമതരം ഉയ്യോജേത്വാ താവതിംസം ഗന്ത്വാ പാരിച്ഛത്തകപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അഗ്യാഗാരേ നിസീദിസ്സതി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന തേ ജടിലാ അഗ്ഗിം പരിചരിതുകാമാ ന സക്കോന്തി കട്ഠാനി ഫാലേതും. അഥ ഖോ തേസം ജടിലാനം ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ മഹാസമണസ്സ ഇദ്ധാനുഭാവോ യഥാ മയം ന സക്കോമ കട്ഠാനി ഫാലേതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘ഫാലിയന്തു, കസ്സപ, കട്ഠാനീ’’തി. ‘‘ഫാലിയന്തു, മഹാസമണാ’’തി. സകിദേവ പഞ്ച കട്ഠസതാനി ഫാലിയിംസു. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ കട്ഠാനിപി ഫാലിയിസ്സന്തി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന തേ ജടിലാ അഗ്ഗിം പരിചരിതുകാമാ ന സക്കോന്തി അഗ്ഗിം ഉജ്ജലേതും. അഥ ഖോ തേസം ജടിലാനം ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ മഹാസമണസ്സ ഇദ്ധാനുഭാവോ യഥാ മയം ന സക്കോമ അഗ്ഗിം ഉജ്ജലേതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘ഉജ്ജലിയന്തു, കസ്സപ, അഗ്ഗീ’’തി. ‘‘ഉജ്ജലിയന്തു, മഹാസമണാ’’തി. സകിദേവ പഞ്ച അഗ്ഗിസതാനി ഉജ്ജലിയിംസു. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ അഗ്ഗീപി ഉജ്ജലിയിസ്സന്തി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന തേ ജടിലാ അഗ്ഗിം പരിചരിത്വാ ന സക്കോന്തി അഗ്ഗിം വിജ്ഝാപേതും. അഥ ഖോ തേസം ജടിലാനം ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ മഹാസമണസ്സ ഇദ്ധാനുഭാവോ യഥാ മയം ന സക്കോമ അഗ്ഗിം വിജ്ഝാപേതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘വിജ്ഝായന്തു, കസ്സപ, അഗ്ഗീ’’തി. ‘‘വിജ്ഝായന്തു, മഹാസമണാ’’തി. സകിദേവ പഞ്ച അഗ്ഗിസതാനി വിജ്ഝായിംസു. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ അഗ്ഗീപി വിജ്ഝായിസ്സന്തി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന തേ ജടിലാ സീതാസു ഹേമന്തികാസു രത്തീസു അന്തരട്ഠകാസു ഹിമപാതസമയേ നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ ഉമ്മുജ്ജന്തിപി നിമുജ്ജന്തിപി ഉമ്മുജ്ജനനിമുജ്ജനമ്പി കരോന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചമത്താനി മന്ദാമുഖിസതാനി അഭിനിമ്മിനി യത്ഥ തേ ജടിലാ ഉത്തരിത്വാ വിസിബ്ബേസും. അഥ ഖോ തേസം ജടിലാനം ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ മഹാസമണസ്സ ഇദ്ധാനുഭാവോ യഥയിമാ മന്ദാമുഖിയോ നിമ്മിതാ’’തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ താവ ബഹൂ മന്ദാമുഖിയോപി അഭിനിമ്മിനിസ്സതി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മഹാ അകാലമേഘോ പാവസ്സി, മഹാ ഉദകവാഹകോ സഞ്ജായി, യസ്മിം പദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി സോ പദേസോ ഉദകേന ന ഓത്ഥടോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം സമന്താ ഉദകം ഉസ്സാരേത്വാ മജ്ഝേ രേണുഹതായ ഭൂമിയാ ചങ്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സമന്താ ഉദകം ഉസ്സാരേത്വാ മജ്ഝേ രേണുഹതായ ഭൂമിയാ ചങ്കമി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ ‘‘മാഹേവ ഖോ മഹാസമണോ ഉദകേന വൂള്ഹോ അഹോസീ’’തി നാവായ സമ്ബഹുലേഹി ജടിലേഹി സദ്ധിം യസ്മിം പദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി, തം പദേസം അഗമാസി. അദ്ദസാ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ ഭഗവന്തം സമന്താ ഉദകം ഉസ്സാരേത്വാ മജ്ഝേ രേണുഹതായ ഭൂമിയാ ചങ്കമന്തം, ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം നു ത്വം, മഹാസമണാ’’തി. ‘‘അയമഹമസ്മി, കസ്സപാ’’തി ഭഗവാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ നാവായ പച്ചുട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ഉദകമ്പി ന പവാഹിസ്സതി, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘ചിരമ്പി ഖോ ഇമസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ഏവം ഭവിസ്സതി ‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ, ന ത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’ന്തി, യംനൂനാഹം ഇമം ജടിലം സംവേജേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലകസ്സപം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘നേവ ച ഖോ ത്വം, കസ്സപ, അരഹാ, നാപി അരഹത്തമഗ്ഗസമാപന്നോ, സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി, യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സസി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘ത്വം ഖോസി, കസ്സപ, പഞ്ചന്നം ജടിലസതാനം നായകോ വിനായകോ അഗ്ഗോ പമുഖോ പാമോക്ഖോ, തേപി താവ അപലോകേഹി, യഥാ തേ മഞ്ഞിസ്സന്തി, തഥാ തേ കരിസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ ഉരുവേലകസ്സപോ ജടിലോ യേന തേ ജടിലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ജടിലേ ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭോ, മഹാസമണേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും, യഥാ ഭവന്തോ മഞ്ഞന്തി തഥാ കരോന്തൂ’’തി. ‘‘ചിരപടികാ മയം, ഭോ, മഹാസമണേ അഭിപ്പസന്നാ, സചേ ഭവം മഹാസമണേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സതി, സബ്ബേവ മയം മഹാസമണേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ജടിലാ കേസമിസ്സം ജടാമിസ്സം ഖാരികാജമിസ്സം അഗ്ഗിഹുതമിസ്സം ഉദകേ പവാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ലഭേയ്യാമ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യാമ ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി. സാവ തേസം ആയസ്മന്താനം ഉപസമ്പദാ അഹോസി.

അദ്ദസാ ഖോ നദീകസ്സപോ ജടിലോ കേസമിസ്സം ജടാമിസ്സം ഖാരികാജമിസ്സം അഗ്ഗിഹുതമിസ്സം ഉദകേ വുയ്ഹമാനേ, ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മാഹേവ മേ ഭാതുനോ ഉപസഗ്ഗോ അഹോസീ’’തി, ജടിലേ പാഹേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ മേ ഭാതരം ജാനാഥാ’’തി, സാമഞ്ച തീഹി ജടിലസതേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ ഉരുവേലകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉരുവേലകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം നു ഖോ, കസ്സപ, സേയ്യോ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ, ഇദം സേയ്യോ’’തി. അഥ ഖോ തേ ജടിലാ കേസമിസ്സം ജടാമിസ്സം ഖാരികാജമിസ്സം അഗ്ഗിഹുതമിസ്സം ഉദകേ പവാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ലഭേയ്യാമ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യാമ ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി. സാവ തേസം ആയസ്മന്താനം ഉപസമ്പദാ അഹോസി.

അദ്ദസാ ഖോ ഗയാകസ്സപോ ജടിലോ കേസമിസ്സം ജടാമിസ്സം ഖാരികാജമിസ്സം അഗ്ഗിഹുതമിസ്സം ഉദകേ വുയ്ഹമാനേ, ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മാഹേവ മേ ഭാതൂനം ഉപസഗ്ഗോ അഹോസീ’’തി, ജടിലേ പാഹേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ മേ ഭാതരോ ജാനാഥാ’’തി, സാമഞ്ച ദ്വീഹി ജടിലസതേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ ഉരുവേലകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉരുവേലകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം നു ഖോ, കസ്സപ, സേയ്യോ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ, ഇദം സേയ്യോ’’തി. അഥ ഖോ തേ ജടിലാ കേസമിസ്സം ജടാമിസ്സം ഖാരികാജമിസ്സം അഗ്ഗിഹുതമിസ്സം ഉദകേ പവാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ലഭേയ്യാമ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യാമ ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി, ഭഗവാ അവോച – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി. സാവ തേസം ആയസ്മന്താനം ഉപസമ്പദാ അഹോസി.

‘‘ഭഗവതോ അധിട്ഠാനേന പഞ്ച കട്ഠസതാനി ന ഫാലിയിംസു, ഫാലിയിംസു, അഗ്ഗീ ന ഉജ്ജലിയിംസു, ഉജ്ജലിയിംസു, ന വിജ്ഝായിംസു, വിജ്ഝായിംസു, പഞ്ച മന്ദാമുഖിസതാനി അഭിനിമ്മിനി, ഏതേന നയേന അഡ്ഢുഡ്ഢപാടിഹാരിയസഹസ്സാനി ഹോന്തി.

‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉരുവേലായം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന ഗയാസീസം തേന ചാരികം പക്കാമി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം സഹസ്സേന സബ്ബേഹേവ പുരാണജടിലേഹി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ഗയായം വിഹരതി ഗയാസീസേ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസഹസ്സേന. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖു ആമന്തേസി (സം. നി. ൪.൨൮) – ‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം, കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ആദിത്തം, ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം, രൂപാ ആദിത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ, യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം, രാഗഗ്ഗിനാ ദോസഗ്ഗിനാ മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്തന്തി വദാമി? സോതം ആദിത്തം, സദ്ദാ ആദിത്താ…പേ… ഘാനം ആദിത്തം, ഗന്ധാ ആദിത്താ…പേ… ജിവ്ഹാ ആദിത്താ, രസാ ആദിത്താ…പേ… കായോ ആദിത്തോ, ഫോട്ഠബ്ബാ ആദിത്താ…പേ… മനോ ആദിത്തോ, ധമ്മാ ആദിത്താ, മനോവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, മനോസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ, യമിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം, രാഗഗ്ഗിനാ ദോസഗ്ഗിനാ മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്ത’’’ന്തി വദാമി.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. സോതസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, സദ്ദേസുപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ഘാനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ഗന്ധേസുപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ജിവ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി, രസേസുപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… കായസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ഫോട്ഠബ്ബേസുപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, യമിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി, ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി.

ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ തസ്സ ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസു.

൨൯. ഏവം ആദിത്തപരിയായദേസനം സുത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം സമ്പത്തോ നദീകസ്സപോ ഥേരോ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഗ്ഗഫലന്തി ഉത്തമഫലം, അത്തനാ രോപിതഅമ്ബരുക്ഖസ്സ ആദിമ്ഹി ഗഹിതഫലം വാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

നദീകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൩. ഗയാകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

തതിയാപദാനേ അജിനചമ്മവത്ഥോഹന്തിആദികം ആയസ്മതോ ഗയാകസ്സപത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകതിംസകപ്പേ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമം മാപേത്വാ വനമൂലഫലാഹാരോ വസതി. തേന ച സമയേന ഭഗവാ ഏകോ അദുതിയോ തസ്സ അസ്സമസമീപേനാഗച്ഛി, സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ വേലം ഓലോകേന്തോ മനോഹരാനി കോലഫലാനി സത്ഥു ഉപനേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ദ്വീഹി താപസസതേഹി സദ്ധിം ഗയായ വിഹരതി. ഗയായ വസനതോ ഹിസ്സ കസ്സപഗോത്തതായ ച ഗയാകസ്സപോതി സമഞ്ഞാ അഹോസി. സോ ഭഗവതോ സദ്ധിം പരിസായ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദം ദത്വാ നദീകസ്സപസ്സ വുത്തനയേന ആദിത്തപരിയായ ദേസനായ ഓവദിയമാനോ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

൩൫. സോ അരഹത്തം പത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ അജിനചമ്മവത്ഥോഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അജിനചമ്മവത്ഥോതി താപസപബ്ബജിതത്താ അജിനചമ്മനിവാസനപാവുരണോതി അത്ഥോ. ഖാരിഭാരധരോതി താപസകാലേ താപസപരിക്ഖാരപരിപുണ്ണകാജധരോതി അത്ഥോ. ഖാരികതാപസപരിക്ഖാരേ പൂരേത്വാ. കോലം അഹാസി അസ്സമന്തി കോലഫലം അസ്സമേ പൂരേത്വാ അസ്സമേ നിസിന്നോതി അത്ഥോ. അഗോപയിന്തി പാഠേ കോലഫലം പരിയേസിത്വാ അസ്സമം ഗോപേസിം രക്ഖിന്തി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഗയാകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൪. കിമിലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ചതുത്ഥാപദാനേ നിബ്ബുതേ കകുസന്ധമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ കിമിലത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥരി തസ്സ ധാതുയോ ഉദ്ദിസ്സ സലലമാലാഹി മണ്ഡപം കാരേത്വാ പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന താവതിംസേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ കിമിലോതി തസ്സ നാമം അകാസി. സോ വയപ്പത്തോ ഭോഗസമ്പത്തിയാ പമത്തോ വിഹരതി. തസ്സ ഞാണപരിപാകം ഞത്വാ സംവേഗജനനത്ഥം അനുപിയായം വിഹരന്തോ സത്ഥാ പഠമയോബ്ബനേ ഠിതം രമണീയം ഇത്ഥിരൂപം അഭിനിമ്മിനിത്വാ പുരതോ ദസ്സേത്വാ പുന അനുക്കമേന യഥാ ജരാരോഗവിപത്തീഹി അഭിഭൂതാ ദിസ്സതി, തഥാ അകാസി. തം ദിസ്വാ കിമിലകുമാരോ അതിവിയ സംവേഗജാതോ അത്തനോ സംവേഗം പകാസേന്തോ ഭഗവതോ പാകടം കത്വാ ലദ്ധാനുസാസനോ അരഹത്തം പാപുണി.

൪൨. സോ അരഹത്തം പത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ നിബ്ബുതേ കകുസന്ധമ്ഹീതിആദിമാഹ. ബ്രാഹ്മണമ്ഹി വുസീമതീതി പഞ്ചഹി വസിതാഹി വസിപ്പത്തമ്ഹി ഭഗവതി. ബ്രാഹ്മണസ്സ സബ്ബഗുണഗണേഹി മണ്ഡിതത്താ അഭിവൂള്ഹീതത്താ ബ്രാഹ്മണമ്ഹി കകുസന്ധേ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബം ഉത്താനമേവാതി.

കിമിലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൫. വജ്ജിപുത്തത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സഹസ്സരംസീ ഭഗവാതിആദികം ആയസ്മതോ വജ്ജിപുത്തത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതികപ്പേ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ഭിക്ഖായ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ കദലിഫലാനി അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം ലിച്ഛവിരാജകുമാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, വജ്ജിരാജപുത്തത്താ വജ്ജിപുത്തോത്വേവസ്സ സമഞ്ഞാ. സോ ദഹരോ ഹുത്വാ ഹത്ഥിസിപ്പാദിസിക്ഖനകാലേപി ഹേതുസമ്പന്നതായ നിസ്സരണജ്ഝാസയോവ ഹുത്വാ വിചരന്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ അപരഭാഗേ അചിരപരിനിബ്ബുതേ സത്ഥരി ധമ്മം സങ്ഗായിതും സങ്കേതം കത്വാ മഹാഥേരേസു തത്ഥ തത്ഥ വിഹരന്തേസു ഏകദിവസം ആയസ്മന്തം ആനന്ദം സേഖംയേവ സമാനം മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ തസ്സ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമായ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ –

‘‘രുക്ഖമൂലഗഹനം പസക്കിയ, നിബ്ബാനം ഹദയസ്മിം ഓപിയ;

ഝായ ഗോതമ മാ ച പമാദോ, കിം തേ ബിളിബിളികാ കരിസ്സതീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൧൯) – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ രുക്ഖമൂലഗഹനന്തി രുക്ഖമൂലഭൂതം ഗഹനം, ഗഹനഞ്ഹി അത്ഥി, ന രുക്ഖമൂലം, രുക്ഖമൂലഞ്ച അത്ഥി, ന ഗഹനം, തേസു രുക്ഖമൂലഗ്ഗഹണേന ഠാനസ്സ ഛായായ സമ്പന്നതായ വാതാതപപരിസ്സയാഭാവം ദീപേതി, ഗഹനഗ്ഗഹണേന നിവാതഭാവേന വാതപരിസ്സയാഭാവം ജനസമ്ബാധാഭാവഞ്ച ദസ്സേതി, തദുഭയേന ച ഭാവനായോഗ്യതം. പസക്കിയാതി ഉപഗന്ത്വാ. നിബ്ബാനം ഹദയസ്മിം ഓപിയാതി ‘‘ഏവം മയാ പടിപജ്ജിത്വാ നിബ്ബാനം അധിഗന്തബ്ബ’’ന്തി നിബ്ബുതിം ഹദയേ ഠപേത്വാ ചിത്തേ കത്വാ. ഝായാതി തിലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ഝായ, വിപസ്സനാഭാവനാസഹിതം മഗ്ഗഭാവനം ഭാവേഹി. ഗോതമാതി ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ഗോത്തേനാലപതി. മാ ച പമാദോതി അധികുസലേസു ധമ്മേസു മാ പമാദം ആപജ്ജി. ഇദാനി യാദിസോ ഥേരസ്സ പമാദോ, തം പടിക്ഖേപവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം തേ ബിളിബിളികാ കരിസ്സതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ബിളിബിളികാതി ബിളിബിളികിരിയാ, ബിളിബിളിതിസദ്ദപവത്തി യഥാ നിരത്ഥകാ, ഏവം ബിളിബിളികാസദിസാ ജനപഞ്ഞത്തി. കിം തേ കരിസ്സതീതി കീദിസം അത്ഥം തുയ്ഹം സാധേസ്സതി, തസ്മാ ജനപഞ്ഞത്തിം പഹായ സദത്ഥപസുതോ ഹോഹീതി ഓവാദം അദാസി.

തം സുത്വാ അഞ്ഞേഹി വുത്തേന വിസ്സഗന്ധവായനവചനേന സംവേഗജാതോ ബഹുദേവ രത്തിം ചങ്കമേന വീതിനാമേന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ മഞ്ചകേ നിസിന്നമത്തോവ ‘‘കിഞ്ചി സയാമീ’’തി സീസം ബിമ്ബോഹനമസമ്പത്തം പാദം ഭൂമിതോ ഉഗ്ഗതം സരീരസ്സ ആകാസഗതക്ഖണേയേവ അരഹത്തം പാപുണി.

൪൯. വജ്ജിപുത്തത്ഥേരോ അപരഭാഗേ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ സഹസ്സരംസീ ഭഗവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സഹസ്സരംസീതി ഏത്ഥ ‘‘അനേകസതസഹസ്സരംസീ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ‘‘സഹസ്സരംസീ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വജ്ജിപുത്തത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൬. ഉത്തരത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഛട്ഠാപദാനേ സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോതിആദികം ആയസ്മതോ ഉത്തരസാമണേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിജ്ജാധരോ ഹുത്വാ ആകാസേന വിചരതി. തേന ച സമയേന സത്ഥാ തസ്സേവ അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം വനന്തരേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ. സോ അന്തലിക്ഖേന ഗച്ഛന്തോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ആകാസതോ ഓരുയ്ഹ സുവിസുദ്ധേഹി വിപുലേഹി കണികാരപുപ്ഫേഹി ഭഗവന്തം പൂജേസി, പുപ്ഫാനി ബുദ്ധാനുഭാവേന സത്ഥു ഉപരി ഛത്താകാരേന അട്ഠംസു, സോ തേന ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തിത്വാ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ യാവതായുകം തത്ഥ ഠത്വാ തതോ ചുതോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഉത്തരോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണവിജ്ജാസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ ജാതിയാ രൂപേന വിജ്ജായ വയേന സീലാചാരേന ച ലോകസ്സ സമ്ഭാവനീയോ ജാതോ.

തസ്സ തം സമ്പത്തിം ദിസ്വാ വസ്സകാരോ മഗധമഹാമത്തോ അത്തനോ ധീതരം ദാതുകാമോ ഹുത്വാ അത്തനോ അധിപ്പായം പവേദേസി. സോ നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ തം പടിക്ഖിപിത്വാ കാലേന കാലം ധമ്മസേനാപതിം പയിരുപാസന്തോ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വത്തസമ്പന്നോ ഹുത്വാ ഥേരം ഉപട്ഠഹതി.

തേന ച സമയേന ഥേരസ്സ അഞ്ഞതരോ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ ഭേസജ്ജത്ഥായ ഉത്തരോ സാമണേരോ പാതോവ പത്തചീവരമാദായ വിഹാരതോ നിക്ഖന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ തളാകസ്സ സമീപേ പത്തം ഠപേത്വാ ഉദകസമീപം ഗന്ത്വാ മുഖം ധോവതി. അഥ അഞ്ഞതരോ ഉമങ്ഗചോരോ കതകമ്മോ ആരക്ഖപുരിസേഹി അനുബദ്ധോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ പലായന്തോ അത്തനാ ഗഹിതം രതനഭണ്ഡിതം സാമണേരസ്സ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ പലായി. സാമണേരോപി പത്തസമീപം ഉപഗതോ. ചോരം അനുബന്ധന്താ രാജപുരിസാ സാമണേരസ്സ പത്തേ ഭണ്ഡികം ദിസ്വാ ‘‘അയം ചോരോ, ഇമിനാ ചോരിയം കത’’ന്തി സാമണേരം പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ വസ്സകാരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേസും. വസ്സകാരോ ച തദാ രഞ്ഞോ വിനിച്ഛയേ നിയുത്തോ ഹുത്വാ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസതി, സോ ‘‘പുബ്ബേ മമ വചനം നാദിയി, സുദ്ധപാസണ്ഡിയേസു പബ്ബജീ’’തി (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.ഉത്തരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) കമ്മം അസോധേത്വാ ഘാതുകാമത്താവ ജീവന്തമേവ തം സൂലേ ഉത്താസേസി.

അഥസ്സ ഭഗവാ ഞാണപരിപാകം ഓലോകേത്വാ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ വിപ്ഫുരന്തഹത്ഥനഖമണിമയൂഖസമ്ഭിന്നസിതാഭതായ പഗ്ഘരന്തജാതിഹിങ്ഗുലകസുവണ്ണരസധാരം വിയ ജാലാഗുണ്ഠിതമുദുതലുനദീഘങ്ഗുലിഹത്ഥം ഉത്തരസ്സ സീസേ ഠപേത്വാ ‘‘ഉത്തര, ഇദം തേ പുരിമകമ്മസ്സ ഫലം ഉപ്പന്നം, തത്ഥ തയാ പച്ചവേക്ഖണബലേന അധിവാസനാ കാതബ്ബാ’’തി വത്വാ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസി. ഉത്തരോ അമതാഭിസേകസദിസേന സത്ഥു ഹത്ഥസമ്ഫസ്സേന സഞ്ജാതപ്പസാദസോമനസ്സതായ ഉളാരപീതിപാമോജ്ജം പടിലഭിത്വാ യഥാപരിചിതം വിപസ്സനാമഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ സത്ഥു ച ദേസനാവിലാസേന താവദേവ മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബേ കിലേസേ ഖേപേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ സൂലതോ ഉട്ഠഹിത്വാ പരാനുദ്ദയായ ആകാസേ ഠത്വാ പാടിഹാരിയം ദസ്സേസി. മഹാജനോ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ അഹോസി. താവദേവസ്സ വണോ സംരൂള്ഹി, സോ ഭിക്ഖൂഹി, ‘‘ആവുസോ, താദിസദുക്ഖം അനുഭവന്തോ കഥം ത്വം വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജിതും അസക്ഖീ’’തി പുട്ഠോ, ‘‘പഗേവ മേ, ആവുസോ, സംസാരേ ആദീനവോ, സങ്ഖാരാനഞ്ച സഭാവോ സുദിട്ഠോ, ഏവാഹം താദിസം ദുക്ഖം അനുഭവന്തോപി അസക്ഖിം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ വിസേസം അധിഗന്തു’’ന്തി ആഹ. ‘‘പുബ്ബജാതിയാ ദഹരകാലേ മക്ഖികം ഗഹേത്വാ നിമ്ബസൂലകം ഗഹേത്വാ സൂലാരോപനകീളം പടിച്ച ഏവം അനേകജാതിസതേസു സൂലാരോപനദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ഇമായ പരിയോസാനജാതിയാ ഏവരൂപം ദുക്ഖമനുഭൂത’’ന്തി ആഹ.

൫൫. അഥ അപരഭാഗേ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുത്താനപദവണ്ണനമേവ കരിസ്സാമ.

൫൭. വിജ്ജാധരോ തദാ ആസിന്തി ബാഹിരകമന്താദിവിജ്ജാസിദ്ധിയാ ആകാസഗാമിസമത്ഥോ ഹുത്വാ ചരണവസേന തം വിജ്ജം രക്ഖിത്വാ അവിനാസേത്വാ പരിഹരണവസേന വിജ്ജാധരയോനി ആസിം അഹോസിന്തി അത്ഥോ. അന്തലിക്ഖചരോ അഹന്തി അന്തം പരിയോസാനം കോടിം ലിഖതേ സംകരിസ്സതീതി അന്തലിക്ഖം. അഥ വാ അന്തം പരിയോസാനം ലിഖ്യതേ ഓലോകിയതേ ഏതേനാതി അന്തലിക്ഖം, തസ്മിം അന്തലിക്ഖേ, ആകാസേ ചരണസീലോ അഹന്തി അത്ഥോ. തിസൂലം സുകതം ഗയ്ഹാതി തിഖിണം സൂലം, അഗ്ഗം ആവുധം. തിസൂലം സുന്ദരം കതം, കോട്ടനഘംസനമദ്ദനപഹരണവസേന സുട്ഠു കതം സൂലാവുധം ഗയ്ഹ ഗഹേത്വാ അമ്ബരതോ ഗച്ഛാമീതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താവ നയാനുയോഗേന സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉത്തരത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൭. അപരഉത്തരത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സത്തമാപദാനേ നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ അപരസ്സ ഉത്തരത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുന്നവുതികപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ സാസനേ ലദ്ധപ്പസാദോ ഹുത്വാ ഉപാസകത്തം നിവേദേസി. സോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ അത്തനോ ഞാതകേ സന്നിപാതേത്വാ ബഹുപൂജാസക്കാരം സംഹരിത്വാ ധാതുപൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാകേതേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉത്തരോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന സാവത്ഥിം ഗതോ കണ്ഡമ്ബമൂലേ കതം യമകപാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പസീദിത്വാ പുന കാളകാരാമസുത്തദേസനായ അഭിവഡ്ഢമാനസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ തഥേവ ചരന്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ സത്ഥരി സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ബുദ്ധുപട്ഠാനത്ഥം രാജഗഹതോ സാവത്ഥിം ഉപഗതോ ഭിക്ഖൂഹി – ‘‘കിം, ആവുസോ, പബ്ബജ്ജാകിച്ചം തയാ മത്ഥകം പാപിത’’ന്തി പുട്ഠോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

൯൩. അരഹത്തം പന പത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹീതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അപരഉത്തരത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൮. ഭദ്ദജിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

അട്ഠമാപദാനേ ഓഗയ്ഹാഹം പോക്ഖരണിന്തിആദികം ആയസ്മതോ ഭദ്ദജിത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു പാരം ഗന്ത്വാ കാമേ പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമം കാരേത്വാ വസന്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ദിസ്വാ ആകാസതോ ഓതരി. ഓതിണ്ണസ്സ പന ഭഗവതോ മധുഞ്ച ഭിസമുളാലഞ്ച സപ്പിഖീരഞ്ച ഉപനാമേസി, തസ്സ തം ഭഗവാ അനുകമ്മം ഉപാദായ പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന തുസിതേസു നിബ്ബത്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹദ്ധനോ സേട്ഠി ഹുത്വാ അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സം ഭോജേത്വാ തിചീവരേന അച്ഛാദേസി.

ഏവം ബഹും കുസലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകേസു ഉപ്പന്നോ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ പഞ്ച പച്ചേകബുദ്ധസതാനി ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിത്വാ തതോ ചുതോ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ രജ്ജം അനുസാസന്തോ അത്തനോ പുത്തം പച്ചേകബോധിം അധിഗന്ത്വാ ഠിതം ഉപട്ഠഹിത്വാ തസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം കത്വാ പൂജേസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ താനി താനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭദ്ദിയനഗരേ അസീതികോടിവിഭവസ്സ ഭദ്ദിയസേട്ഠിസ്സ ഏകപുത്തകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഭദ്ദജീതിസ്സ നാമം അഹോസി. തസ്സ കിര ഇസ്സരിയഭോഗപരിവാരസമ്പത്തി ചരിമഭവേ ബോധിസത്തസ്സ വിയ അഹോസി.

തദാ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വസിത്വാ ഭദ്ദജികുമാരം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഭദ്ദിയനഗരം ഗന്ത്വാ ജാതിയാവനേ വസി തസ്സ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ. സോപി ഉപരിപാസാദേ നിസിന്നോ സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സോതും ഗച്ഛന്തം മഹാജനം ദിസ്വാ, ‘‘കത്ഥായം മഹാജനോ ഗച്ഛതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം കാരണം സുത്വാ സയമ്പി മഹതാ പരിവാരേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോവ സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തേ പന തേന അധിഗതേ സത്ഥാ ഭദ്ദിയസേട്ഠിം ആമന്തേസി – ‘‘തവ പുത്തോ അലങ്കതപടിയത്തോ ധമ്മം സുണന്തോ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി, തേനസ്സ ഇദാനേവ പബ്ബജിതും യുത്തം, നോ ചേ പബ്ബജിസ്സതി, പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി. സേട്ഠി ‘‘ന മയ്ഹം പുത്തസ്സ ദഹരസ്സേവ സതോ പരിനിബ്ബാനേന കിച്ചം അത്ഥി, പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി ആഹ. തം സത്ഥാ പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പാദേത്വാ തത്ഥ സത്താഹം വസിത്വാ കോടിഗാമം പാപുണി, സോ ച ഗാമോ ഗങ്ഗാതീരേ അഹോസി. കോടിഗാമവാസിനോ ച ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തേസും. ഭദ്ദജിത്ഥേരോ സത്ഥാരാ അനുമോദനായ ആരദ്ധമത്തായ ബഹിഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗങ്ഗാതീരേ മഗ്ഗസമീപേ സത്ഥു ആഗതകാലേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. മഹാഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസുപി അവുട്ഠഹിത്വാ സത്ഥു ആഗതകാലേയേവ വുട്ഠാസി. പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘അയം അധുനാ പബ്ബജിതോ, മഹാഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസു മാനഥദ്ധോ ഹുത്വാ ന വുട്ഠാസീ’’തി ഉജ്ഝായിംസു.

കോടിഗാമവാസിനോ സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ബഹൂ നാവാസങ്ഘാടേ ബന്ധിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഭദ്ദജിസ്സാനുഭാവം പകാസേമീ’’തി നാവായ ഠത്വാ ‘‘കഹം ഭദ്ദജീ’’തി പുച്ഛി. ഭദ്ദജിത്ഥേരോ – ‘‘സോഹം, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ജലിം കത്വാ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ‘‘ഏഹി, ഭദ്ദജി, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകനാവം അഭിരുഹാ’’തി. സോ ഉപ്പതിത്വാ സത്ഥു ഠിതനാവായം അട്ഠാസി. സത്ഥാ ഗങ്ഗായ മജ്ഝേ ഗതകാലേ, ‘‘ഭദ്ദജി, തയാ മഹാപനാദകാലേ അജ്ഝാവുട്ഠരതനപാസാദോ കഹ’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ നിമുഗ്ഗോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭദ്ദജി, സബ്രഹ്മചാരീനം കങ്ഖം ഛിന്ദാ’’തി. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഇദ്ധിബലേന ഗന്ത്വാ പാസാദഥൂപികം പാദങ്ഗുലന്തരേന സന്നിരുജ്ഝിത്വാ പഞ്ചവീസതിയോജനം പാസാദം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതി, ഉപ്പതന്തോ ച പഞ്ഞാസയോജനാനി ഉക്ഖിപി. അഥസ്സ പുരിമഭവേ ഞാതകാ പാസാദഗതേന ലോഭേന മച്ഛകച്ഛപമണ്ഡൂകാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ തസ്മിം പാസാദേ ഉട്ഠഹന്തേ പരിവത്തിത്വാ പതിംസു. സത്ഥാ തേ സമ്പതന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഞാതകാ തേ, ഭദ്ദജി, കിലമന്തീ’’തി ആഹ. ഥേരോ സത്ഥു വചനേന പാസാദം വിസ്സജ്ജേസി. പാസാദോ യഥാഠാനേയേവ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖൂഹി – ‘‘കദാ, ഭന്തേ, ഭദ്ദജിത്ഥേരേന അയം പാസാദോ അജ്ഝാവുട്ഠോ’’തി പുട്ഠോ മഹാപനാദജാതകം (ജാ. ൧.൩.൪൦ ആദയോ) കഥേത്വാ ബഹുജനം ധമ്മാമതം പായേസി.

൯൮. ഥേരോ പന അരഹത്തം പത്തോ പുബ്ബസമ്ഭാരം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേതും ഓഗയ്ഹാഹം പോക്ഖരണിന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഓഗയ്ഹാഹം പോക്ഖരണിന്തി പുഥുനാനാഅനേകമഹോഘേഹി ഖണിതത്താ ‘‘പോക്ഖരണീ’’തി ലദ്ധനാമം ജലാസയം ഓഗയ്ഹ ഓഗഹേത്വാ പവിസിത്വാ അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ഘാസഹേതുഖാദനത്ഥായ തത്ഥ പോക്ഖരണിയം പവിസിത്വാ ഭിസം പദുമപുണ്ഡരീകമൂലം ഉദ്ധരാമീതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനപദത്ഥത്താ ച നയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഭദ്ദജിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൯. സിവകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

നവമാപദാനേ ഏസനായ ചരന്തസ്സാതിആദികം ആയസ്മതോ സിവകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പത്തം ആദായ കുമ്മാസസ്സ പൂരേത്വാ അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ബ്രാഹ്മണകുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ സിവകോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയതായ കാമേ പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ വിചരന്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി.

൧൧൭. അരഹത്തം പത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഏസനായ ചരന്തസ്സാതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

സിവകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൧൦. ഉപവാനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ദസമാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ ഉപവാനത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയം കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ കേനചി കമ്മച്ഛിദ്ദേന പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ദല്ലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ധാതും ഗഹേത്വാ മനുസ്സദേവനാഗഗരുളയക്ഖകുമ്ഭണ്ഡഗന്ധബ്ബേഹി സത്തരതനമയേ സത്തയോജനികേ ഥൂപേ കതേ തത്ഥ സുധോതം അത്തനോ ഉത്തരാസങ്ഗം വേളഗ്ഗേ ആബന്ധിത്വാ ധജം കത്വാ പൂജം അകാസി. തം ഗഹേത്വാ അഭിസമ്മതകോ നാമ യക്ഖസേനാപതി ദേവേഹി ചേതിയപൂജാരക്ഖണത്ഥം ഠപിതോ അദിസ്സമാനകായോ ആകാസേ ധാരേന്തോ ചേതിയം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം അകാസി. തം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നമാനസോ അഹോസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപവാനോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. അഥായസ്മാ ഉപവാനോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. തേന ച സമയേന ഭഗവതോ വാതാബാധോ ഉപ്പജ്ജി. ഥേരസ്സ ഗിഹിസഹായോ ദേവഹിതോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി. സോ ഥേരം ചതൂഹി പച്ചയേഹി പവാരേസി. അഥായസ്മാ ഉപവാനോ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം ഉപഗഞ്ഛി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കേനചി മഞ്ഞേ പയോജനേന ഥേരോ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘വദേയ്യാഥ, ഭന്തേ, കേനത്ഥോ’’തി ആഹ. ഥേരോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പയോജനം ആചിക്ഖന്തോ –

‘‘അരഹം സുഗതോ ലോകേ, വാതേഹാബാധികോ മുനി;

സചേ ഉണ്ഹോദകം അത്ഥി, മുനിനോ ദേഹി ബ്രാഹ്മണ.

‘‘പൂജിതോ പൂജനേയ്യാനം, സക്കരേയ്യാന സക്കതോ;

അപചിതോപചേയ്യാനം, തസ്സ ഇച്ഛാമി ഹാതവേ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൮൫-൧൮൬) –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യോ ഇമസ്മിം ലോകേ പൂജനേയ്യാനം പൂജേതബ്ബേഹി സക്കാദീഹി ദേവേഹി മഹാബ്രഹ്മാദീഹി ച ബ്രഹ്മേഹി പൂജിതോ, സക്കരേയ്യാനം സക്കാതബ്ബേഹി ബിമ്ബിസാരകോസലരാജാദീഹി സക്കതോ, അപചേയ്യാനം അപചായിതബ്ബേഹി മഹേസീഹി ഖീണാസവേഹി അപചിതോ, കിലേസേഹി ആരകത്താദിനാ അരഹം, സോഭനഗമനാദിനാ സുഗതോ സബ്ബഞ്ഞൂ മുനി മയ്ഹം സത്ഥാ ദേവദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ, സോ ദാനി വാതേഹി വാതഹേതു വാതക്ഖോഭനിമിത്തം ആബാധികോ ജാതോ. സചേ, ബ്രാഹ്മണ, ഉണ്ഹോദകം അത്ഥി, തസ്സ വാതാബാധവൂപസമനത്ഥം തം ഹാതവേ ഉപനേതും ഇച്ഛാമീതി.

തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ഉണ്ഹോദകം തദനുരൂപം വാതഹരഞ്ച ഭേസജ്ജം ഭഗവതോ ഉപനാമേസി. തേന ച സത്ഥു രോഗോ വൂപസമി. തസ്സ ഭഗവാ അനുമോദനം അകാസി.

൧൨൨. അഥായസ്മാ ഉപവാനോ അപരഭാഗേ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പദുമുത്തരോതിആദീനി പുബ്ബേ വുത്തത്ഥാനേവ.

൧൨൩. മഹാജനാ സമാഗമ്മാതി സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ രാസിഭൂതാതി അത്ഥോ. ചിതകം കത്വാതി യോജനുബ്ബേധം ചന്ദനരാസിചിതകം കത്വാ ഭഗവതോ സരീരം തത്ഥ അഭിരോപയിംസൂതി സമ്ബന്ധോ.

൧൨൪. സരീരകിച്ചം കത്വാനാതി ആദഹനാതി അഗ്ഗിനാ ദഹനകിച്ചം കത്വാതി അത്ഥോ.

൧൨൭-൨൮. ജങ്ഘാ മണിമയാ ആസീതി മനുസ്സേഹി കതഥൂപേ ജങ്ഘാ പുപ്ഫവാഹത്ഥം ചരിതട്ഠാനം മണിമയാ ഇന്ദനീലമണിനാ കതാതി അത്ഥോ. മയമ്പീതി സബ്ബേ ദേവാ ഥൂപം കരിസ്സാമാതി അത്ഥോ.

൧൨൯. ധാതു ആവേണികാ നത്ഥീതി ദേവമനുസ്സേഹി വിസും വിസും ചേതിയം കാതും ആവേണികാ വിസും ധാതു നത്ഥി, തം ദസ്സേന്തോ സരീരം ഏകപിണ്ഡിതന്തി ആഹ. അധിട്ഠാനബലേന സകലസരീരധാതു ഏകഘനസിലാമയപടിമാ വിയ ഏകമേവ അഹോസീതി അത്ഥോ. ഇമമ്ഹി ബുദ്ധഥൂപമ്ഹീതി സകലജമ്ബുദീപവാസീഹി കതമ്ഹി ഇമമ്ഹി സുവണ്ണഥൂപമ്ഹി മയം സബ്ബേ സമാഗന്ത്വാ കഞ്ചുകഥൂപം കരിസ്സാമാതി അത്ഥോ.

൧൩൩. ഇന്ദനീലം മഹാനീലന്തി ഇന്ദീവരപുപ്ഫവണ്ണാഭം മണി ഇന്ദനീലമണി. തതോ അധികവണ്ണതാ മഹാമണി ഇന്ദനീലമണയോ ച മഹാനീലമണയോ ച ജോതിരസമണിജാതിരങ്ഗമണയോ ച ഏകതോ സന്നിപാതേത്വാ രാസീ കത്വാ സുവണ്ണഥൂപേ കഞ്ചുകഥൂപം കത്വാ അഛാദയുന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൪൪. പച്ചേകം ബുദ്ധസേട്ഠസ്സാതി ബുദ്ധുത്തമസ്സ പതി ഏകം വിസും ഉപരിഛദനേന ഥൂപം അകംസൂതി അത്ഥോ.

൧൪൭. കുമ്ഭണ്ഡാ ഗുയ്ഹകാ തഥാതി കുമ്ഭമത്താനി അണ്ഡാനി യേസം ദേവാനം തേ കുമ്ഭണ്ഡാ, പടിച്ഛാദേത്വാ നിഗുഹിത്വാ പടിച്ഛാദനതോ ഗരുളാ ഗുയ്ഹകാ നാമ ജാതാ, തേ കുമ്ഭണ്ഡാ ഗുയ്ഹകാപി ഥൂപം അകംസൂതി അത്ഥോ.

൧൫൧. അതിഭോന്തി ന തസ്സാഭാതി തസ്സ ചേതിയസ്സ പഭം ചന്ദസൂരിയതാരകാനം പഭാ ന അതിഭോന്തി, ന അജ്ഝോത്ഥരന്തീതി അത്ഥോ.

൧൫൮. അഹമ്പി കാരം കസ്സാമീതി താദിനോ ലോകനാഥസ്സ ഥൂപസ്മിം അഹമ്പി കാരം പുഞ്ഞകിരിയം കുസലകമ്മം ധജപടാകപൂജം കരിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

ഉപവാനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൧൧. രട്ഠപാലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഏകാദസമാപദാനേ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ രട്ഠപാലത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ തസ്സ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ഹംസവതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന ഘരാവാസേ പതിട്ഠിതോ രതനകോട്ഠാഗാരകമ്മികേന ദസ്സിതം അപരിമാണം കുലവംസാനുഗതം ധനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഏത്തകം ധനരാസിം മയ്ഹം അയ്യകപയ്യകാദയോ അത്തനാ സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഗന്തും നാസക്ഖിംസു, മയാ പന ഗഹേത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം ദേതി. സോ അഭിഞ്ഞാലാഭിം ഏകം താപസം ഉപട്ഠഹന്തോ തേന ദേവലോകാധിപച്ചേ ഉയ്യോജിതോ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ തത്ഥ ദേവലോകേ ദേവരജ്ജം കരോന്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥസ്സ കുലസ്സ ഏകപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേന ച സമയേന പദുമുത്തരോ നാമ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ വേനേയ്യസത്തം നിബ്ബാനമഹാനഗരസങ്ഖാതഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേസി. അഥ സോ കുലപുത്തോ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗതോ സത്ഥാരം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പരിസപരിയന്തേ നിസീദി.

തേന ച സമയേന സത്ഥാ ഏകം ഭിക്ഖും സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി, തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഠപേത്വാ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരസ്സ ഭഗവതോ മഹതാ സക്കാരേന സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായേന ഇജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. സോ തത്ഥ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പേ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സത്ഥു വേമാതികഭാതികേസു തീസു രാജപുത്തേസു സത്ഥാരം ഉപട്ഠഹന്തേസു തേസം പുഞ്ഞകിരിയായ സഹായകിച്ചം അകാസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ തം തം ബഹും കുസലം ഉപചിനിത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുരുരട്ഠേ ഥുല്ലകോട്ഠികനിഗമേ രട്ഠപാലസേട്ഠിഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥേ കുലേ നിബ്ബത്തത്താ രട്ഠപാലോതി വംസാനുഗതമേവ നാമം അഹോസി. സോ മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢന്തോ അനുക്കമേന യോബ്ബനം പത്തോ മാതാപിതൂഹി പതിരൂപേന ദാരേന സംയോജേത്വാ മഹന്തേ ച യസേ പതിട്ഠാപിതോ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം പച്ചനുഭോതി. അഥ ഭഗവാ കുരുരട്ഠേ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഥുല്ലകോട്ഠികം അനുപാപുണി. തം സുത്വാ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ സത്തവാരേ ഭത്തച്ഛേദേ കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ സത്ഥു ആണത്തിയാ അഞ്ഞതരസ്സ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

൧൭൯-൧൮൦. അഥായസ്മാ അപരഭാഗേ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. സുനാഗോ സോ മയാ ദിന്നോതി തദാ മഹാധനസേട്ഠി ഹുത്വാ സബ്ബം സാപതേയ്യം ദാനമുഖേ വിസ്സജ്ജനസമയേ സത്തപ്പതിട്ഠോ സുന്ദരോ നാഗോ ഹത്ഥിരാജാ മയാ ദിന്നോ അഹോസി. തം ദസ്സേന്തോ ഈസാദന്തോതിആദിമാഹ. ഈസാദന്തോ രഥഈസപ്പമാണദന്തോ, സോ മയാ ദിന്നോ ഹത്ഥിനാഗോ. ഉരൂള്ഹവാതി രാജാവഹനയോഗ്ഗസമത്ഥോ, രാജാരഹോ വാ. സേതച്ഛത്തോതി അലങ്കാരത്ഥായ ഉപട്ഠഹനസേതച്ഛത്തസഹിതോതി അത്ഥോ. പസോഭിതോതി ആരോഹപരിണാഹവാ രൂപസോഭാഹി സമ്പന്നോതി അത്ഥോ. സകപ്പനോ സഹത്ഥിപോതി ഹത്ഥിഅലങ്കാരസഹിതോ ഹത്ഥിഗോപകസഹിതോതി അത്ഥോ. ഇത്ഥമ്ഭൂതോ ഹത്ഥിനാഗോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ മയാ ദിന്നോതി അത്ഥോ.

൧൮൧. മയാ ഭത്തം കാരേത്വാനാതി മയാ കാരാപിതവിഹാരേ വസന്താനം കോടിസങ്ഖാനം ഭിക്ഖൂനം നിച്ചഭത്തം പട്ഠപേത്വാ മഹേസിനോ നിയ്യാദേസിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൮൩. ജലജുത്തമനാമകോതി ജലതോ ജാതോ ജലജോ, കിം തം? പദുമം, പദുമേന സമാനനാമത്താ ഉത്തമത്താ ച പദുമുത്തരോ നാമ ഭഗവാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

രട്ഠപാലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

ഛപ്പഞ്ഞാസമമഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ സമത്താ.

ഇതി വിസുദ്ധജനവിലാസിനിയാ അപദാന-അട്ഠകഥായ

ഏത്താവതാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകത്ഥേരാപദാന-അട്ഠകഥാ സമത്താ.

നിഗമനകഥാ

സീഹളദീപകേ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണവന്താനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം ആനന്ദത്ഥേരാദീനം സബ്ബസത്താനം തണ്ഹാമാനദിട്ഠാദയോ ഛേദനനിഗ്ഗഹവിവേചനാദ്യത്ഥം സത്തഹി മാസേഹി അതിവിയ ആരാധനേന ലദ്ധകോസല്ലേന ബോധിസമ്ഭാരം ഗവേസന്തേന സതിധിതിഗതിവീരിയപരക്കമന്തേന മഹാസമന്തഗുണസോഭനേന തിപിടകധരേന പണ്ഡിതേന ആഭതം ഇമം അപദാന-അട്ഠകഥം സബ്ബോ സദേവലോകോ ജാനാതൂതി.

അനേന ലോഭാദിമലാ പജാനം, ചക്ഖാദിരോഗാ വിവിധാ ച ദുക്ഖാ;

കലഹാദിഭയാ ദുക്ഖിതാ ജാതാ, ചോരാദയോനത്ഥകരാ ച ലോകേ.

നസ്സന്തു മേ പഞ്ച വേരാ ച പാപാ, നസ്സന്തു ഗിമ്ഹേ യഥാ വുട്ഠിവാതാ;

അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവരേന പത്വാ, നിബ്ബാനപുരം പടിപാദയാമി.

സബ്ബദിട്ഠിഞ്ച മദ്ദന്തോ, രാഗദോസാദിപാപകേ;

സംസാരവട്ടം ഛിന്ദിത്വാ, ഉപേമി സഗ്ഗമോക്ഖകേ.

ആണാഖേത്തമ്ഹി സബ്ബത്ഥ, അവീചിമ്ഹി ഭവഗ്ഗതോ;

സബ്ബേ ധമ്മാനുയായന്തു, തയോ ലോകാ ഉതുപി ചാതി.

അപദാന-അട്ഠകഥാ സമത്താ.