൬. ബാഹിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഛട്ഠാപദാനേ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ വേദങ്ഗേസു അനവയോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ പസന്നമാനസോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനം പത്തുകാമോ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപന്നോ ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ യം ഭിക്ഖും ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി, സോ വിയ അഹമ്പി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. ഭഗവാ അനാഗതംസഞാണേന ഓലോകേത്വാ സമിജ്ഝനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ ഛ കാമാവചരസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ പുന മനുസ്സേസു ചക്കവത്തിആദിസമ്പത്തിയോ അനേകകപ്പകോടിസതേസു അനുഭവിത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ, ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ പബ്ബജിതോ യദാ സാസനേ ഓസക്കമാനേ സത്ത ഭിക്ഖൂ ചതുന്നം പരിസാനം അജ്ഝാചാരം ദിസ്വാ സംവേഗപ്പത്താ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ‘‘യാവ സാസനസ്സ അന്തരധാനം ന ഹോതി, താവ അത്തനോ പതിട്ഠം കരിസ്സാമാ’’തി സുവണ്ണചേതിയം വന്ദിത്വാ തത്ഥ അരഞ്ഞേ ഏകം പബ്ബതം ദിസ്വാ ‘‘ജീവിതസാലയാ നിവത്തന്തു, നിരാലയാ ഇമം പബ്ബതം അഭിരുഹന്തൂ’’തി നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ സബ്ബേ തം പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ നിസ്സേണിം പാതേത്വാ സമണധമ്മം കരിംസു. തേസു സങ്ഘത്ഥേരോ ഏകരത്താതിക്കമേന അരഹത്തം പാപുണി. സോ അനോതത്തദഹേ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഇമം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജഥാ’’തി. തേ ആഹംസു – ‘‘കിം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ഏവം കതികാ കതാ ‘യോ പഠമം അരഹത്തം പാപുണാതി, തേനാഭതം പിണ്ഡപാതം അവസേസാ പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി സചേ മയമ്പി തുമ്ഹേ വിയ വിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സാമ, സയം ആഹരിത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ന ഇച്ഛിംസു.

ദുതിയദിവസേ ദുതിയത്ഥേരോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ തഥേവ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ ഇതരേ നിമന്തേസി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം പനാവുസോ, കതികാ കതാ, ‘മഹാഥേരേന ആഭതം പിണ്ഡപാതം അഭുഞ്ജിത്വാ അനുഥേരേന ആഭതം ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ തുമ്ഹേ വിയ മയമ്പി വിസേസം നിബ്ബത്തേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പുരിസകാരേന ഭുഞ്ജിതും സക്കോന്താ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ന ഇച്ഛിംസു. തേസു അരഹത്തപ്പത്തത്ഥേരോ പരിനിബ്ബായി, ദുതിയോ അനാഗാമീ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, ഇതരേ പഞ്ച വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ സുസ്സിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തത്ഥ ദിബ്ബസുഖം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തിംസു. തേസു ഏകോ പുക്കുസാതി രാജാ അഹോസി, ഏകോ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം കുമാരകസ്സപോ, ഏകോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ, ഏകോ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ, ഏകോ സഭിയോ പരിബ്ബാജകോതി. തേസു അയം ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ സുപ്പാരകപട്ടനേ വാണിജകുലേ നിബ്ബത്തോ വാണിജകമ്മേ നിപ്ഫത്തിം ഗതോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ, സോ സുവണ്ണഭൂമിം ഗച്ഛന്തേഹി വാണിജേഹി സദ്ധിം നാവമാരുയ്ഹ വിദേസം ഗച്ഛന്തോ കതിപാഹം ഗന്ത്വാ ഭിന്നായ നാവായ സേസേസു മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖേസു ജാതേസു ഏകോയേവ അവസിട്ഠോ ഏകം ഫലകം ഗഹേത്വാ വായമന്തോ സത്തമേ ദിവസേ സുപ്പാരകപട്ടനതീരം ഓക്കമി. തസ്സ നിവാസനപാരുപനം നത്ഥി, സോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അപസ്സന്തോ സുക്ഖകട്ഠദണ്ഡകേ വാകേഹി പലിവേഠേത്വാ നിവാസേത്വാ പാരുപിത്വാ ച ദേവകുലതോ കപാലം ഗഹേത്വാ സുപ്പാരകപട്ടനം അഗമാസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ യാഗുഭത്താദീനി ദത്വാ ‘‘അയം ഏകോ അരഹാ’’തി സമ്ഭാവേസും. സോ വത്ഥേസു ഉപനീതേസു ‘‘സചാഹം നിവാസേമി, പാരുപാമി വാ, ലാഭസക്കാരോ മേ പരിഹായിസ്സതീ’’തി താനി പടിക്ഖിപിത്വാ ദാരുചീരാനേവ പരിഹരി.

അഥസ്സ ‘‘അരഹാ, അരഹാ’’തി ബഹൂഹി സമ്ഭാവിയമാനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘യേ കേചി ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ’’തി സോ തേന നിയാമേന കുഹനകമ്മേന ജീവികം കപ്പേതി.

കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ സത്തസു ജനേസു പബ്ബതം ആരുയ്ഹ സമണധമ്മം കരോന്തേസു ഏകോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അത്തനോ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തോ ആഗതട്ഠാനം ആവജ്ജേന്തോ പബ്ബതമാരുയ്ഹ സമണധമ്മം കരണട്ഠാനം ദിസ്വാ സേസാനം നിബ്ബത്തനട്ഠാനം ആവജ്ജേന്തോ ഏകസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഇതരേസഞ്ച പഞ്ചന്നം കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തഭാവം ഞത്വാ തേ കാലാനുകാലം ആവജ്ജേസി ‘‘ഇമസ്മിം പന കാലേ കഹം നു ഖോ തേ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ദാരുചീരിയം സുപ്പാരകപട്ടനം നിസ്സായ കുഹനകമ്മേന ജീവിതം കപ്പേന്തം ദിസ്വാ ‘‘നട്ഠോ വതായം ബാലോ, പുബ്ബേ സമണധമ്മം കരോന്തോ അതിഉക്കട്ഠഭാവേന അരഹതാപി ആഭതം പിണ്ഡപാതം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഇദാനി ഉദരഹേതു അനാരഹാവ സമാനോ അരഹത്തം പടിജാനിത്വാ ലോകം വഞ്ചേന്തോ വിചരതി, ദസബലസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം ന ജാനാതി, ഗച്ഛാമി നം സംവേജേത്വാ ബുദ്ധുപ്പാദം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി ഖണേനേവ ബ്രഹ്മലോകതോ ഓതരിത്വാ സുപ്പാരകപട്ടനേ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ദാരുചീരിയസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. സോ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഓഭാസം ദിസ്വാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ മഹാബ്രഹ്മാനം ദിസ്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘കേ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം പോരാണകസഹായോ അനാഗാമിഫലം പത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, അമ്ഹാകം സബ്ബജേട്ഠകോ അരഹാ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബുതോ, തുമ്ഹേ പന പഞ്ചജനാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. സ്വാഹം ദാനി തം ഇമസ്മിം ഠാനേ കുഹനകമ്മേന ജീവികം കപ്പേന്തം ദിസ്വാ ദമിതും ആഗതോ’’തി വത്വാ ഇദം കാരണം ആഹ – ‘‘നേവ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, അരഹാ നാപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ, സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി, യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി. അഥസ്സ സത്ഥു ഉപ്പന്നഭാവം സാവത്ഥിയം വസനഭാവഞ്ച ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛാ’’തി തം ഉയ്യോജേത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ അഗമാസി.

ബാഹിയോ പന ആകാസേ ഠത്വാ കഥേന്തം മഹാബ്രഹ്മാനം ഓലോകേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഭാരിയം കമ്മം മയാ കതം, അനരഹം അരഹാ അഹന്തി ചിന്തേസിം, അയഞ്ച മം ‘ന ത്വം അരഹാ, നാപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാസീ’തി വദതി, അത്ഥി നു ഖോ ലോകേ അഞ്ഞോ അരഹാ’’തി. അഥ നം പുച്ഛി – ‘‘അഥ കേ ചരഹി സദേവകേ ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ’’തി. അഥസ്സ ദേവതാ ആചിക്ഖി – ‘‘അത്ഥി, ബാഹിയ, ഉത്തരേസു ജനപദേസു സാവത്ഥി നാമ നഗരം, തത്ഥ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. സോ ഹി, ബാഹിയ, ഭഗവാ അരഹാ ചേവ അരഹത്തായ ച ധമ്മം ദേസേസീ’’തി. ബാഹിയോ രത്തിഭാഗേ ദേവതായ കഥം സുത്വാ സംവിഗ്ഗമാനസോ തംഖണംയേവ സുപ്പാരകാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകരത്തിവാസേന സാവത്ഥിം അഗമാസി, ഗച്ഛന്തോ ച പന ദേവതാനുഭാവേന ബുദ്ധാനുഭാവേന ച വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ, തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ഹോതി. സോ ജേതവനം പവിസിത്വാ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തേ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി – ‘‘കുഹിം ഏതരഹി സത്ഥാ’’തി? ഭിക്ഖൂ ‘‘സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി വത്വാ ‘‘ത്വം പന കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘സുപ്പാരകാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കദാ നിക്ഖന്തോസീ’’തി? ‘‘ഹിയ്യോ സായന്ഹസമയേ നിക്ഖന്തോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ദൂരതോപി ആഗതോ, നിസീദ താവ പാദേ ധോവിത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ ഥോകം വിസ്സമാഹി, ആഗതകാലേ സത്ഥാരം ദക്ഖിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സത്ഥു വാ അത്തനോ വാ ജീവിതന്തരായം ന ജാനാമി, കത്ഥചി അട്ഠത്വാ അനിസീദിത്വാ ഏകരത്തേനേവ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ആഗതോ, സത്ഥാരം പസ്സിത്വാവ വിസ്സമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സോ ഏവം വത്വാ തരമാനരൂപോ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ഭഗവന്തം അനോപമായ ബുദ്ധസിരിയാ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ചിരസ്സം വത മേ ഗോതമോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ’’തി ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനതസരീരോ ഗന്ത്വാ അന്തരവീഥിയം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ദേസേതു, ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, ബാഹിയ, അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ പിണ്ഡായാ’’തി പടിക്ഖിപി.

തം സുത്വാ ബാഹിയോ, ‘‘ഭന്തേ, സംസാരേ സംസരന്തേന കബളീകാരാഹാരോ ന അലദ്ധപുബ്ബോ, തുമ്ഹാകം വാ മയ്ഹം വാ ജീവിതന്തരായം ന ജാനാമി, ദേസേതു മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മ’’ന്തി പുന യാചി. സത്ഥാ ദുതിയമ്പി തഥേവ പടിക്ഖിപി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഇമസ്സ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ സകലസരീരം പീതിയാ നിരന്തരം അജ്ഝോത്ഥടം ഹോതി, ബലവപീതിവേഗോ ധമ്മം സുത്വാപി ന സക്ഖിസ്സതി പടിവിജ്ഝിതും, മജ്ഝത്തുപേക്ഖായ താവ തിട്ഠതു, ഏകരത്തേനേവ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ആഗതസ്സപി ചസ്സ ദരഥോ ബലവാ സോപി താവ പടിപ്പസ്സമ്ഭതൂ’’തി. തസ്മാ ദ്വിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ തതിയം യാചിതോ അന്തരവീഥിയം ഠിതോവ ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം, ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ (ഉദാ. ൧൦) നയേന അനേകപരിയായേന ധമ്മം ദേസേസി. സോ സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോയേവ സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

൧൭൮. സോ അരഹത്തം പത്തക്ഖണേയേവ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ. അനുത്താനപദവണ്ണനമേവ കരിസ്സാമ.

൧൮൧. ഹസനം പച്ചവേക്ഖണന്തി പരിപുണ്ണസോമനസ്സജാതം പച്ചവേക്ഖണം, കോമാരവണ്ണം അതികോമലന്തി അത്ഥോ.

൧൮൨. ഹേമയഞ്ഞോപചിതങ്ഗന്തി സുവണ്ണസുത്തയഞ്ഞോപചിതസുത്തഅവയവം സരീരം ദേഹന്തി അത്ഥോ. പലമ്ബബിമ്ബതമ്ബോട്ഠന്തി ഓലമ്ബിതബിമ്ബഫലസദിസം രത്തവണ്ണം ഓട്ഠദ്വയസമന്നാഗതന്തി അത്ഥോ. സേതതിണ്ഹസമം ദിജന്തി സുനിസിതതിഖിണഅയലോഹഘംസനേന ഘംസിത്വാ സമം കതം വിയ സമദന്തന്തി അത്ഥോ.

൧൮൩. പീതിസമ്ഫുല്ലിതാനനന്തി പീതിയാ സുട്ഠു ഫുല്ലിതം വികസിതം ആനനം മുഖം ആദാസതലസദിസമുഖവന്തന്തി അത്ഥോ.

൧൮൪. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോതി ഖിപ്പം ദേസനായ സമുഗ്ഘാടിതക്ഖണേയേവ അഭിവിസേസേന ഞാതും സമത്ഥസ്സ ഭിക്ഖുനോതി അത്ഥോ.

൧൮൬. സഗ്ഗം അഗം സഭവനം യഥാതി അത്തനോ ഗേഹം വിയ സഗ്ഗം ലോകം അഗമാസിന്തി അത്ഥോ.

൧൯൬. ന ത്വം ഉപായമഗ്ഗഞ്ഞൂതി ത്വം നിബ്ബാനാധിഗമൂപായഭൂതമഗ്ഗഞ്ഞൂ ന അഹോസീതി അത്ഥോ.

൨൦൦. സത്ഥുനോ സദാ ജിനന്തി സദാ സബ്ബകാലം ജിനം ജിനന്തോ പരാജിതകോപോ സത്ഥുനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വിമലാനനം ആദാസതലസദിസമുഖം പസ്സിസ്സാമി പസ്സിതും നിക്ഖമാമീതി യോജനാ. ദിജേ അപുച്ഛിം കുഹിം ലോകനന്ദനോതി കുഹിം ഠാനേ ലോകപസാദകരോ സത്ഥാതി ദിജേ ബ്രാഹ്മണേ അഹം ഭിക്ഖൂ അപുച്ഛിന്തി അത്ഥോ.

൨൦൧. സസോവ ഖിപ്പം മുനിദസ്സനുസ്സുകോതി മുനിദസ്സനേ തഥാഗതദസ്സനേ ഉസ്സുകോ ഉസ്സാഹജാതോ സസോ ഇവ ഖിപ്പം പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

൨൦൨. തുവടം ഗന്ത്വാതി സീഘം ഗന്ത്വാ. പിണ്ഡത്ഥം അപിഹാഗിധന്തി പിണ്ഡപാതം പടിച്ച അപിഹം അപഗതപിഹം അഗിധം നിത്തണ്ഹം.

൨൦൩. അലോലക്ഖന്തി ഇതോ ചിതോ ച അനോലോകയമാനം ഉത്തമേ സാവത്ഥിനഗരേ പിണ്ഡായ വിചരന്തം അദക്ഖിന്തി സമ്ബന്ധോ. സിരീനിലയസങ്കാസന്തി സിരിയാ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനസോഭായ നിലയം സങ്കാസം ജലമാനതോരണസദിസം. രവിദിത്തിഹരാനനന്തി വിജ്ജോതമാനസൂരിയമണ്ഡലം വിയ വിജ്ജോതമാനമുഖമണ്ഡലം.

൨൦൪. കുപഥേ വിപ്പനട്ഠസ്സാതി കുച്ഛിതപഥേ സോപദ്ദവമഗ്ഗേ മൂള്ഹസ്സ മിച്ഛാപടിപന്നസ്സ മേ സരണം ഹോഹി പതിട്ഠാ ഹോഹി. ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി.

൨൧൮. ന തത്ഥ സുക്കാ ജോതന്തീതി സുക്കപഭാസമ്പന്നാ ജോതമാനഓസധിതാരകാദയോ ന ജോതന്തി നപ്പഭാസന്തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. സോ ഏവം പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേത്വാ താവദേവ ച ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചി. ‘‘പരിപുണ്ണം തേ പത്തചീവര’’ന്തി ച പുട്ഠോ ‘‘ന പരിപുണ്ണ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി പത്തചീവരം പരിയേസാഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സോ കിര വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കരോന്തോ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ അത്തനാ പച്ചയേ ലഭിത്വാ അഞ്ഞം അനോലോകേത്വാ സയമേവ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഏകഭിക്ഖുസ്സാപി പത്തേന വാ ചീവരേന വാ സങ്ഗഹം നാകാസി, ‘‘ന തേനസ്സ ഇദ്ധിമയം പത്തചീവരം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബജ്ജം നാദാസി. തമ്പി പത്തചീവരം പരിയേസമാനമേവ സങ്കാരട്ഠാനതോ ചോളക്ഖണ്ഡാനി സംകഡ്ഢേന്തം പുബ്ബവേരികോ അമനുസ്സോ ഏകിസ്സാ തരുണവച്ഛായ ഗാവിയാ സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ വാമഊരുമ്ഹി പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം നിക്ഖമന്തോ ബാഹിയസ്സ സരീരം സങ്കാരട്ഠാനേ പതിതം ദിസ്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ബാഹിയം ദാരുചീരിയന്തി ഏകസ്മിം ഗേഹദ്വാരേ ഠത്വാ മഞ്ചകം ആഹരാപേത്വാ ഇമം സരീരം നഗരദ്വാരതോ നീഹരിത്വാ ഝാപേത്വാ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ഥൂപം കരോഥാ’’തി ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി.

തേ ഭിക്ഖൂ ധാതും മഹാപഥേ ഥൂപം കാരേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ കതകമ്മം ആരോചേസും. തതോ സങ്ഘമജ്ഝേ കഥാ ഉദപാദി – ‘‘തഥാഗതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സരീരഝാപനകിച്ചം കാരേസി, ധാതുയോ ച ഗാഹാപേത്വാ ചേതിയം കാരാപേസി, കതരമഗ്ഗോ നു ഖോ തേന സമധിഗതോ, സാമണേരോ നു ഖോ സോ, ഭിക്ഖു നു ഖോ’’തി. സത്ഥാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ‘‘പതിട്ഠിതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ അരഹത്തോ’’തി ഉപരി ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേതി. തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവഞ്ച ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം യദിദം ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൬) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

അഥ നം ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ‘ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ അരഹത്തം പത്തോ’തി വദേഥ, കദാ സോ അരഹത്തം പത്തോ’’തി? ‘‘മമ ധമ്മം സുതകാലേ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘കദാ പനസ്സ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ധമ്മോ കഥിതോ’’തി? ‘‘ഭിക്ഖായ ചരന്തേന അന്തരവീഥിയം ഠിതേനാ’’തി. ‘‘അപ്പമത്തകോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി അന്തരവീഥിയം ഠത്വാ കഥിതധമ്മോ; കഥം സോ താവത്തകേന വിസേസം നിബ്ബത്തേസീ’’തി? അഥ നേ സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ ധമ്മം ‘അപ്പം’ വാ ‘ബഹും വാ’തി മാ ചിന്തയിത്ഥ. അനേകാനിപി ഹി അനത്ഥപദസംഹിതാനി ഗാഥാസഹസ്സാനി ന സേയ്യോ, അത്ഥനിസ്സിതം പന ഏകമ്പി ഗാഥാപദം സേയ്യോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം ഗാഥാപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൦൧) –

ദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

ബാഹിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.