൫൪. കച്ചായനവഗ്ഗോ

൧. മഹാകച്ചായനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ചതുപഞ്ഞാസമവഗ്ഗേ പഠമാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വുദ്ധിപ്പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിയമാനം ഏകം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ പണിധാനം കത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിജ്ജാധരോ ഹുത്വാ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ ഏകസ്മിം വനസണ്ഡേ നിസിന്നം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ കണികാരപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി.

സോ തേന പുഞ്ഞേന അപരാപരം സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി സുവണ്ണചേതിയകമ്മട്ഠാനേ സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ സുവണ്ണിട്ഠകായ പൂജം കത്വാ ‘‘ഇമസ്സ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സരീരം മേ സുവണ്ണവണ്ണം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. തതോ യാവജീവം കുസലകമ്മം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഉജ്ജേനിയം രഞ്ഞോ ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ പുരോഹിതഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ മാതാ ‘‘മയ്ഹം പുത്തോ സുവണ്ണവണ്ണോ, അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി കഞ്ചനമാണവോത്വേവ നാമം അകാസി. സോ വുദ്ധിമന്വായ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പിതു അച്ചയേന പുരോഹിതട്ഠാനം ലഭി. സോ ഗോത്തവസേന കച്ചായനോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ രാജാ ചണ്ഡപജ്ജോതോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ, ‘‘ആചരിയ, തുമ്ഹേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഇധാനേഥാ’’തി പേസേസി. സോ അത്തട്ഠമോ സത്ഥു സന്തികം ഉപഗതോ തസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ സത്തഹി ജനേഹി സദ്ധിം സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

൧. സോ ഏവം പത്തഅരഹത്തഫലോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. അഥ സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേ താവദേവ ദ്വങ്ഗുലമത്തകേസമസ്സുഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും. ഏവം ഥേരോ സദത്ഥം നിപ്ഫാദേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, രാജാ പജ്ജോതോ തുമ്ഹാകം പാദേ വന്ദിതും ധമ്മഞ്ച സോതും ഇച്ഛതീ’’തി ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ത്വംയേവ, കച്ചാന, തത്ഥ ഗച്ഛ, തയി ഗതേ രാജാ പസീദിസ്സതീ’’തി ആഹ. ഥേരോ സത്ഥു ആണായ അത്തട്ഠമോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ രാജാനം പസാദേത്വാ അവന്തീസു സാസനം പതിട്ഠാപേത്വാ പുന സത്ഥു സന്തികമേവ ആഗതോ. അത്തനോ പുബ്ബപത്ഥനാവസേന കച്ചായനപ്പകരണം മഹാനിരുത്തിപ്പകരണം നേത്തിപ്പകരണന്തി പകരണത്തയം സങ്ഘമജ്ഝേ ബ്യാകാസി. അഥ സന്തുട്ഠേന ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജന്താനം യദിദം മഹാകച്ചാനോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮, ൧൯൭) ഏതദഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതോ അഗ്ഗഫലസുഖേന വിഹാസീതി.

മഹാകച്ചായനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൨. വക്കലിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ദുതിയാപദാനേ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ വക്കലിത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി ഥേരോ പുരിമജിനവരേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛന്തേഹി ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരാ ഏകം ഭിക്ഖും സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായം ദിസ്വാ ബ്യാകരി.

സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ വക്കലീതി നാമം കരിംസു. തത്ഥ കലീതി അപരാധതിലകാളകാദിദോസസ്സ അധിവചനം. നിദ്ധന്തസുവണ്ണപിണ്ഡസദിസതായ അപഗതോ ബ്യപഗതോ കലി ദോസോ അസ്സാതി വ-കാരാഗമം കത്വാ വക്കലീതി വുച്ചതി. സോ വുദ്ധിപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ, സത്ഥാരം ദിസ്വാ രൂപകായസമ്പത്തിദസ്സനേന അതിത്തോ സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ വിചരതി. ‘‘അഗാരമജ്ഝേ വസന്തോ നിച്ചകാലം സത്ഥു ദസ്സനം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഠപേത്വാ ഭോജനകാലം സരീരകിച്ചകാലഞ്ച സേസകാലേ യത്ഥ ഠിതേന സക്കാ ദസബലം പസ്സിതും, തത്ഥ ഠിതോ അഞ്ഞം കിച്ചം പഹായ ഭഗവന്തം ഓലോകേന്തോയേവ വിഹരതി. സത്ഥാ തസ്സ ഞാണപരിപാകം ആഗമേന്തോ ബഹുകാലം തസ്മിം രൂപദസ്സനേനേവ വിചരന്തേ കിഞ്ചി അവത്വാ പുനേകദിവസം – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതി; യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതി. ധമ്മഞ്ഹി, വക്കലി, പസ്സന്തോ മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭) ആഹ. സത്ഥരി ഏവം വദന്തേപി ഥേരോ സത്ഥു ദസ്സനം പഹായ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന സക്കോതി. തതോ സത്ഥാ, ‘‘നായം ഭിക്ഖു സംവേഗം അലഭിത്വാ ബുജ്ഝിസ്സതീ’’തി വസ്സൂപനായികദിവസേ – ‘‘അപേഹി, വക്കലീ’’തി ഥേരം പണാമേസി. സോ സത്ഥാരാ പണാമിതോ സത്ഥു സമ്മുഖേ ഠാതും അസക്കോന്തോ – ‘‘കിം മയ്ഹം ജീവിതേന, യോഹം സത്ഥാരം ദട്ഠും ന ലഭാമീ’’തി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ പപാതട്ഠാനം അഭിരുഹി? സത്ഥാ തസ്സ തം പവത്തിം ഞത്വാ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു മമ സന്തികാ അസ്സാസം അലഭന്തോ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയം നാസേയ്യാ’’തി അത്താനം ദസ്സേത്വാ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേന്തോ –

‘‘പാമോജ്ജബഹുലോ ഭിക്ഖു, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ;

അധിഗച്ഛേ പദം സന്തം, സങ്ഖാരൂപസമം സുഖ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൮൧) –

ഗാഥം വത്വാ ‘‘ഏഹി, വക്കലീ’’തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൮൧) ഹത്ഥം പസാരേസി. ഥേരോ ‘‘ദസബലോ മേ ദിട്ഠോ, ‘ഏഹീ’തി അവ്ഹായനമ്പി ലദ്ധ’’ന്തി ബലവപീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘കുതോ ഗച്ഛാമീ’’തി അത്തനോ ഗമനഭാവം അജാനിത്വാവ സത്ഥു സമ്മുഖേ ആകാസേ പക്ഖന്ദിത്വാ പഠമേന പാദേന പബ്ബതേ ഠിതോയേവ സത്ഥാരാ വുത്തഗാഥായോ ആവജ്ജേന്തോ ആകാസേയേവ പീതിം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണീതി അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦൮) ധമ്മപദവണ്ണനായഞ്ച (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൮൧ വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു) ആഗതം.

ഇധ പന ഏവം വേദിതബ്ബം – ‘‘കിം തേ, വക്കലീ’’തിആദിനാ സത്ഥാരാ ഓവദിതോ ഗിജ്ഝകൂടേ വിഹരന്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേസി, തസ്സ സദ്ധായ ബലവഭാവതോ ഏവ വിപസ്സനാ വീഥിം ന ഓതരതി? ഭഗവാ തം ഞത്വാ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ അദാസി. സോ പുന വിപസ്സനം മത്ഥകം പാപേതും നാസക്ഖിയേവ. അഥസ്സ ആഹാരവേകല്ലേന വാതാബാധോ ഉപ്പജ്ജി, തം വാതാബാധേന പീളിയമാനം ഞത്വാ ഭഗവാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പുച്ഛന്തോ –

‘‘വാതരോഗാഭിനീതോ ത്വം, വിഹരം കാനനേ വനേ;

പവിദ്ധഗോചരേ ലൂഖേ, കഥം ഭിക്ഖു കരിസ്സസീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൩൫൦) –

ആഹ. തം സുത്വാ ഥേരോ –

‘‘പീതിസുഖേന വിപുലേന, ഫരമാനോ സമുസ്സയം;

ലൂഖമ്പി അഭിസമ്ഭോന്തോ, വിഹരിസ്സാമി കാനനേ.

‘‘ഭാവേന്തോ സതിപട്ഠാനേ, ഇന്ദ്രിയാനി ബലാനി ച;

ബോജ്ഝങ്ഗാനി ച ഭാവേന്തോ, വിഹരിസ്സാമി കാനനേ.

‘‘ആരദ്ധവീരിയേ പഹിതത്തേ, നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമേ;

സമഗ്ഗേ സഹിതേ ദിസ്വാ, വിഹരിസ്സാമി കാനനേ.

‘‘അനുസ്സരന്തോ സമ്ബുദ്ധം, അഗ്ഗം ദന്തം സമാഹിതം;

അതന്ദിതോ രത്തിന്ദിവം, വിഹരിസ്സാമി കാനനേ’’തി. (ഥേരഗാ. ൩൫൧-൩൫൪) –

ചതസ്സോ ഗാഥായോ അഭാസി. താസം അത്ഥോ ഥേരഗാഥാവണ്ണനായം (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൩൫൧-൩൫൪) വുത്തോയേവ. ഏവം ഥേരോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

൨൮. സോ അരഹത്തം പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇതോതി കകുസന്ധാദീനം ഉപ്പന്നഭദ്ദകപ്പതോ ഹേട്ഠാ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേതി അത്ഥോ.

൨൯. പദുമാകാരവദനോതി സുപുപ്ഫിതപദുമസസ്സിരീകമുഖോ. പദുമപത്തക്ഖോതി സേതപദുമപുപ്ഫപണ്ണസദിസഅക്ഖീതി അത്ഥോ.

൩൦. പദുമുത്തരഗന്ധോവാതി പദുമഗന്ധമുഖോതി അത്ഥോ.

൩൧. അന്ധാനം നയനൂപമോതി ചക്ഖുവിരഹിതാനം സത്താനം നയനസദിസോ, ധമ്മദേസനായ സബ്ബസത്താനം പഞ്ഞാചക്ഖാദിചക്ഖുദായകോതി അത്ഥോ. സന്തവേസോതി സന്തസഭാവോ സന്തഇരിയാപഥോ. ഗുണനിധീതി ഗുണാനം നിധി, സബ്ബഗുണഗണാനം നിധാനട്ഠാനഭൂതോതി അത്ഥോ. കരുണാമതിആകരോതി സാധൂനം ചിത്തകമ്പനസങ്ഖാതായ കരുണായ ച അത്ഥാനത്ഥമിനനപരിച്ഛിന്നമതിയാ ച ആകരോ ആധാരഭൂതോ.

൩൨. ബ്രഹ്മാസുരസുരച്ചിതോതി ബ്രഹ്മേഹി ച അസുരേഹി ച ദേവേഹി ച അച്ചിതോ പൂജിതോതി അത്ഥോ.

൩൩. മധുരേന രുതേന ചാതി കരവീകരുതമധുരേന സദ്ദേന സകലം ജനം രഞ്ജയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സന്ഥവീ സാവകം സകന്തി അത്തനോ സാവകം മധുരധമ്മദേസനായ സന്ഥവീ, ഥുതിം അകാസീതി അത്ഥോ.

൩൪. സദ്ധാധിമുത്തോതി സദ്ദഹനസദ്ധായ സാസനേ അധിമുത്തോ പതിട്ഠിതോതി അത്ഥോ. മമ ദസ്സനലാലസോതി മയ്ഹം ദസ്സനേ ബ്യാവടോ തപ്പരോ.

൩൫. തം ഠാനമഭിരോചയിന്തി തം സദ്ധാധിമുത്തട്ഠാനന്തരം അഭിരോചയിം, ഇച്ഛിം പത്ഥേസിന്തി അത്ഥോ.

൪൦. പീതമട്ഠനിവാസനന്തി സിലിട്ഠസുവണ്ണവണ്ണവത്ഥേ നിവത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഹേമയഞ്ഞോപചിതങ്ഗന്തി സുവണ്ണപാമങ്ഗലഗ്ഗിതഗത്തന്തി അത്ഥോ.

൪൭-൪൮. നോനീതസുഖുമാലം മന്തി നവനീതമിവ മുദുതലുണഹത്ഥപാദം. ജാതപല്ലവകോമലന്തി അസോകപല്ലവപത്തകോമലമിവ മുദുകന്തി അത്ഥോ. പിസാചീഭയതജ്ജിതാതി തദാ ഏവംഭൂതം കുമാരം മം അഞ്ഞാ പിസാചീ ഏകാ രക്ഖസീ ഭയേന തജ്ജേസി ഭിംസാപേസീതി അത്ഥോ. തദാ മഹേസിസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ മം സായേസും നിപജ്ജാപേസും. ദീനമാനസാ ഭീതചിത്താ മമ മാതാപിതരോ ഇമം ദാരകം തേ ദദാമ, ഇമസ്സ സരണം പതിട്ഠാ ഹോതു നാഥ നായകാതി സമ്ബന്ധോ.

൪൯. തദാ പടിഗ്ഗഹി സോ മന്തി സോ ഭഗവാ തദാ തസ്മിം മമ മാതുയാ ദിന്നകാലേ ജാലിനാ ജാലയുത്തേന സങ്ഖാലകേന ചക്കലക്ഖണാദീഹി ലക്ഖിതേന മുദുകോമലപാണിനാ മുദുകേന വിസുദ്ധേന ഹത്ഥതലേന മം അഗ്ഗഹേസീതി അത്ഥോ.

൫൨. സബ്ബപാരമിസമ്ഭൂതന്തി സബ്ബേഹി ദാനപാരമിതാദീഹി സമ്ഭൂതം ജാതം. നീലക്ഖിനയനം വരം പുഞ്ഞസമ്ഭാരജം ഉത്തമനീലഅക്ഖിവന്തം. സബ്ബസുഭാകിണ്ണം സബ്ബേന സുഭേന വണ്ണേന സണ്ഠാനേന ആകിണ്ണം ഗഹനീഭൂതം രൂപം ഭഗവതോ ഹത്ഥപാദസീസാദിരൂപം ദിസ്വാതി അത്ഥോ, തിത്തിം അപത്തോ വിഹരാമി അഹന്തി സമ്ബന്ധോ.

൬൧. തദാ മം ചരണന്തഗോതി തസ്മിം മയ്ഹം അരഹത്തം പത്തകാലേ സീലാദിപന്നരസന്നം ചരണധമ്മാനം അന്തഗോ, പരിയോസാനപ്പത്തോ പരിപൂരകാരീതി അത്ഥോ. ‘‘മരണന്തഗോ’’തിപി പാഠോ. തസ്സ മരണസ്സ അന്തം നിബ്ബാനം പത്തോതി അത്ഥോ. സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗം പഞ്ഞപേസീതി സമ്ബന്ധോ. അഥ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ നിസിന്നോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം സദ്ധാധിമുത്താനം യദിദം, വക്കലീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൮) മം ഏതദഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വക്കലിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൩. മഹാകപ്പിനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ കപ്പിനത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരാ ഏകം ഭിക്ഖും ഓവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം പേസകാരഗാമേ ജേട്ഠപേസകാരഗേഹേ നിബ്ബത്തോ തദാ സഹസ്സമത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ ഹിമവന്തേ അട്ഠ മാസേ വസിത്വാ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ ജനപദേ വസന്തി. തേ ഏകവാരം ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ ഓതരിത്വാ ‘‘സേനാസനം കരണത്ഥായ ഹത്ഥകമ്മം യാചഥാ’’തി രഞ്ഞോ സന്തികം അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ പഹിണിംസു. തദാ പന രഞ്ഞോ വപ്പമങ്ഗലം അഹോസി. സോ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാ കിര ആഗതാ’’തി സുത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതകാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, ഓകാസോ നത്ഥി സ്വേ അമ്ഹാകം വപ്പമങ്ഗലം, തതിയദിവസേ കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ അനിമന്തേത്വാവ പാവിസി. പച്ചേകബുദ്ധാ ‘‘അഞ്ഞം ഗാമം പവിസിസ്സാമാ’’തി പക്കമിംസു.

തസ്മിം സമയേ ജേട്ഠപേസകാരസ്സ ഭരിയാ കേനചിദേവ കരണീയേന ബാരാണസിം ഗച്ഛന്തീ തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘കിം, ഭന്തേ, അവേലായ അയ്യാ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. തേ ആദിതോ പട്ഠായ കഥേസും. തം സുത്വാ സദ്ധാസമ്പന്നാ ബുദ്ധിസമ്പന്നാ ഇത്ഥീ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. ‘‘ബഹുകാ മയം, ഭഗിനീ’’തി. ‘‘കിത്തകാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സഹസ്സമത്താ, ഭഗിനീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം നോ ഗാമേ സഹസ്സമത്താ വസിമ്ഹാ, ഏകേകോ ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സതി, ഭിക്ഖം അധിവാസേഥ, അഹമേവ വോ വസനട്ഠാനം കാരാപേസ്സാമീ’’തി ആഹ. പച്ചേകബുദ്ധാ അധിവാസേസും.

സാ ഗാമം പവിസിത്വാ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അമ്മതാതാ, അഹം സഹസ്സമത്തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ നിമന്തേസിം, അയ്യാനം നിസീദനട്ഠാനം സംവിദഹഥ, യാഗുഭത്താദീനി സമ്പാദേഥാ’’തി ഗാമമജ്ഝേ മണ്ഡപം കാരാപേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ പുനദിവസേ പച്ചേകബുദ്ധേ നിസീദാപേത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ തസ്മിം ഗാമേ സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ ആദായ താഹി സദ്ധിം പച്ചേകബുദ്ധേ വന്ദിത്വാ തേമാസം വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹിത്വാ പുന ഗാമേ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അമ്മതാതാ, ഏകേകകുലതോ ഏകേകപുരിസോ വാസിഫരസുആദീനി ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരിത്വാ അയ്യാനം വസനട്ഠാനം കരോതൂ’’തി. ഗാമവാസിനോ തസ്സായേവ വചനം സുത്വാ ഏകേകോ ഏകേകം കത്വാ സദ്ധിം രത്തിദിവാട്ഠാനേഹി പണ്ണസാലസഹസ്സം നിട്ഠാപേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായം ഉപഗതം പച്ചേകബുദ്ധം ‘‘അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. സാ വസ്സംവുട്ഠകാലേ ‘‘അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായ വസ്സംവുട്ഠാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ചീവരസാടകേ സജ്ജേഥാ’’തി സമാദപേത്വാ ഏകേകസ്സ സഹസ്സ സഹസ്സമൂലം ചീവരം ദാപേസി. പച്ചേകബുദ്ധാ വുട്ഠവസ്സാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കമിംസു. ഗാമവാസിനോപി ഇദം പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ താവതിംസദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഗണദേവതാ നാമ അഹേസും.

തേ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കുടുമ്ബികഗേഹേസു നിബ്ബത്തിംസു. പുബ്ബേ ജേട്ഠകപേസകാരോ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ അഹോസി. ഭരിയാപിസ്സ ഏകസ്സ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ ധീതാ അഹോസി. സേസാനം ഭരിയായോ സേസകുടുമ്ബികാനം ധീതരോ അഹേസും, താ സബ്ബാപി വയപ്പത്താ പരകുലം ഗച്ഛന്തിയോ തേസം തേസംയേവ ഗേഹാനി അഗമംസു. അഥേകദിവസം വിഹാരേ ധമ്മസ്സവനേ സങ്ഘുട്ഠേ ‘‘സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി സുത്വാ തേ സബ്ബേപി കുടുമ്ബികാ ‘‘ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി ഭരിയാഹി സദ്ധിം വിഹാരം അഗമംസു. തേസം വിഹാരമജ്ഝം പവിട്ഠക്ഖണേ വസ്സം വസ്സി. യേസം കുലൂപകാ വാ ഞാതിസാമണേരാദയോ വാ അത്ഥി, തേ തേസം പരിവേണാദീനി പവിസിംസു. തേ പന തഥാരൂപാനം നത്ഥിതായ കത്ഥചി പവിസിതും അവിസഹന്താ വിഹാരമജ്ഝേയേവ അട്ഠംസു. അഥ നേ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികോ ആഹ – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, അമ്ഹാകം വിപ്പകാരം, കുലപുത്തേഹി നാമ ഏത്തകേന ലജ്ജിതും യുത്ത’’ന്തി. ‘‘അയ്യ, കിം കരോമാ’’തി? ‘‘മയം വിസ്സാസികട്ഠാനസ്സ അഭാവേന ഇമം വിപ്പകാരം പത്താ, സബ്ബേ ധനം സംഹരിത്വാ പരിവേണം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാധു, അയ്യാ’’തി ജേട്ഠകോ സഹസ്സം അദാസി. സേസാ പഞ്ച പഞ്ച സതാനി. ഇത്ഥിയോ അഡ്ഢതേയ്യാനി അഡ്ഢതേയ്യാനി സതാനി. തേ തം ധനം ആഹരിത്വാ സഹസ്സകൂടാഗാരപരിവാരം സത്ഥു വസനത്ഥായ മഹാപരിവേണം നാമ കാരാപേസും. നവകമ്മസ്സ മഹന്തതായ ധനേ അപ്പഹോന്തേ പുബ്ബേ ദിന്നധനതോ പുന ഉപഡ്ഢൂപഡ്ഢം അദംസു. നിട്ഠിതേ പരിവേണേ വിഹാരമഹം കരോന്താ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ചീവരാനി സജ്ജയിംസു.

ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പന ഭരിയാ അത്തനോ പഞ്ഞായ ഠിതാ അഹം തേഹി സമകം അകത്വാ അതിരേകതരം കത്വാ ‘‘സത്ഥാരം പൂജേസ്സാമീ’’തി അനോജപുപ്ഫവണ്ണേന സഹസ്സമൂലേന സാടകേന സദ്ധിം അനോജപുപ്ഫചങ്കോടകം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം അനോജപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ തം സാടകം സത്ഥു പാദമൂലേ ഠപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അനോജപുപ്ഫവണ്ണംയേവ മേ സരീരം ഹോതു, അനോജാത്വേവ ച നാമം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം അകാസി. തേ സബ്ബേപി യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തേ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ജേട്ഠകോ കുക്കുടവതീനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ മഹാകപ്പിനരാജാ നാമ അഹോസി. സേസാ അമച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകസ്സ ഭരിയാ മദ്ദരട്ഠേ സാകലനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തി അനോജപുപ്ഫവണ്ണമേവസ്സാ സരീരം അഹോസി, തേന അനോജാത്വേവസ്സാ നാമം അകംസു, സാ വയപ്പത്താ മഹാകപ്പിനരഞ്ഞോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ അനോജാദേവീതി പാകടാ അഹോസി.

സേസിത്ഥിയോപി അമച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ തേസംയേവ അമച്ചപുത്താനം ഗേഹാനി അഗമംസു. തേ സബ്ബേപി രഞ്ഞോ സമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. യദാ ഹി രാജാ അലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ വിചരതി, തദാപി തേ തഥേവ വിചരന്തി. തസ്മിം അസ്സേന വാ രഥേന വാ വിചരന്തേ തേപി തഥേവ വിചരന്തി. ഏവം തേ ഏകതോ ഹുത്വാ കതാനം പുഞ്ഞാനം ബലേന ഏകതോവ സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. രഞ്ഞോ പന വാലോ, വാലവാഹനോ, പുപ്ഫോ, പുപ്ഫവാഹനോ, സുപത്തോതി പഞ്ചേവ അസ്സാ ഹോന്തി. തേസു രാജാ സുപത്തം അസ്സം സയം ആരോഹതി, ഇതരേ ചത്താരോ അസ്സേ അസ്സാരോഹാനം സാസനാഹരണത്ഥായ അദാസി. രാജാ തേ പാതോവ ഭോജേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, ദ്വേ വാ തീണി വാ യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ഉപ്പന്നഭാവം സുത്വാ മയ്ഹം സുഖസാസനം ആരോചേഥാ’’തി പേസേസി. തേ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി നിക്ഖമിത്വാ ദ്വേ തീണി യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ കിഞ്ചി സാസനം അലഭിത്വാവ പച്ചാഗമിംസു.

അഥേകദിവസം രാജാ സുപത്തം ആരുഹിത്വാ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ കിലന്തരൂപേ പഞ്ചസതമത്തേ വാണിജകേ നഗരം പവിസന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ അദ്ധാനകിലന്താ, അദ്ധോ ഇമേസം സന്തികാ ഏകം ഭദ്ദകം സാസനം സോസ്സാമീ’’തി തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ഇതോ വീസതിയോജനസതമത്ഥകേ സാവത്ഥി നാമ നഗരം, തതോ ആഗതമ്ഹാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന വോ ദേസേ കിഞ്ചി സാസനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. ‘‘ദേവ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ താവദേവ ബലവപീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്തോ മുഹുത്തം വീതിനാമേത്വാ പന, ‘‘താതാ, കിം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധോ, ദേവ, ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി തഥേവ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘കിം വദേഥ, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ, ‘‘താതാ, സുഖസാസനസവനായ സതസഹസ്സം വോ ദമ്മീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പി കിഞ്ചി സാസനം അത്ഥി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ പുരിമനയേനേവ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പി കിഞ്ചി സാസനം അത്ഥി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ തഥേവ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ അമച്ചസഹസ്സം ഓലോകേത്വാ, ‘‘താതാ, കിം കരിസ്സാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അഹം, താതാ, ‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’തി സുത്വാ ന പുന നിവത്തിസ്സാമി, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മയമ്പി, ദേവ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. രാജാ സുവണ്ണപട്ടേ അക്ഖരാനി ലിഖാപേത്വാ വാണിജകാനം ദത്വാ ‘‘ഇമം അനോജായ നാമ ദേവിയാ ദേഥ, സാ തുമ്ഹാകം തീണി സതസഹസ്സാനി ദസ്സതി, ഏവഞ്ച പന നം വദേയ്യാഥ ‘രഞ്ഞാ കിര തേ ഇസ്സരിയം വിസ്സട്ഠം, യഥാസുഖം സമ്പത്തിം പരിഭുഞ്ജാഹീ’തി, സചേ പന ‘വോ രാജാ കഹ’ന്തി പുച്ഛതി, ‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വത്വാ ഗതോതി ആരോചേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. അമച്ചാപി അത്തനോ അത്തനോ ഭരിയാനം തഥേവ സാസനം പഹിണിംസു. രാജാ വാണിജകേ ഉയ്യോജേത്വാ അസ്സം അഭിരുയ്ഹ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ തംഖണഞ്ഞേവ നിക്ഖമി.

സത്ഥാപി തംദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ മഹാകപ്പിനരാജാനം സപരിവാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം മഹാകപ്പിനോ വാണിജകാനം സന്തികാ തിണ്ണം രതനാനം ഉപ്പന്നഭാവം സുത്വാ തേസം വചനം തീഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജേത്വാ രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ മം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതുകാമോ സ്വേ നിക്ഖമിസ്സതി, സോ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി, പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേ ചക്കവത്തീ വിയ ഖുദ്ദകഗാമഭോജകം രാജാനം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ വീസയോജനസതം മഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിസീദി. രാജാപി ആഗച്ഛന്തോ ഏകം നദിം പത്വാ ‘‘കാ നാമായ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘അപരച്ഛാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണം, താതാ’’തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോ ഗാവുതം, പുഥുലതോ ദ്വേ ഗാവുതാനി, ദേവാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പനേത്ഥ നാവാ വാ ഉളുമ്പോ വാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘നാവാദീനി ഓലോകേന്തേ അമ്ഹേ ജാതി ജരം ഉപനേതി, ജരാ മരണം. അഹം നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ, തേസം മേ ആനുഭാവേന ‘ഇദം ഉദകം ഉദകം വിയ മാ ഹോതൂ’തി രതനത്തയസ്സ ഗുണം ആവജ്ജേത്വാ ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’’തി ബുദ്ധഗുണം അനുസ്സരന്തോ സപരിവാരോ അസ്സസഹസ്സേന ഉദകപിട്ഠേ പക്ഖന്ദി. സിന്ധവാ പിട്ഠിപാസാണേ വിയ പക്ഖന്ദിംസു. ഖുരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേവ തേമിംസു.

സോ തം ഉത്തരിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നീലവാഹാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി അഡ്ഢയോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. തം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തി ധമ്മാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തമ്പി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ചന്ദഭാഗാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി യോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. തം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തി സങ്ഘാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തമ്പി നദിം അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ സാഖാവിടപപലാസാനി ഓഭാസയമാനാ ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഓഭാസോ നേവ ചന്ദസ്സ, ന സൂരിയസ്സ, ന ദേവമാരബ്രാഹ്മണസുപണ്ണനാഗാനം അഞ്ഞതരസ്സ, അദ്ധാ അഹം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ആഗച്ഛന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദിട്ഠോ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ താവദേവ അസ്സപിട്ഠിതോ ഓതരിത്വാ ഓനതസരീരോ രസ്മിയാനുസാരേന സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ മനോസിലാരസേ നിമുജ്ജന്തോ വിയ ബുദ്ധരസ്മീനം അന്തോ പാവിസി. സോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന. സത്ഥാ തേസം അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സപരിവാരോ രാജാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

അഥ സബ്ബേ ഉട്ഠഹിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘ആഗമിസ്സതി നു ഖോ ഇമേസം കുലപുത്താനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവര’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ പച്ചേകബുദ്ധസഹസ്സാനം ചീവരസഹസ്സം അദംസു, കസ്സപബുദ്ധകാലേ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം വീസതിചീവരസഹസ്സാനിപി അദംസു, അനച്ഛരിയം ഇമേസം കുലപുത്താനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരാഗമന’’ന്തി ഞത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി ആഹ. തേ താവദേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ ഹുത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പച്ചോരോഹിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

തേ പന വാണിജകാ രാജഗേഹം ഗന്ത്വാ ദേവിയാ രഞ്ഞാ പഹിതസാസനം ആരോചേത്വാ ദേവിയാ ‘‘ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തേ പവിസിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘താതാ, കിംകാരണാ ആഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘മയം രഞ്ഞാ തുമ്ഹാകം സന്തികം പേസിതാ, തീണി കിര നോ സതസഹസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ബഹും, ഭണേ, ഭണഥ, കിം തുമ്ഹേഹി രഞ്ഞോ സന്തികേ കതം, കിസ്മിം വോ രാജാ പസന്നോ ഏത്തകം ധനം ദാപേതീ’’തി? ‘‘ദേവി, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കതം, ഏകം പന സാസനം ആരോചയിമ്ഹാ’’തി. ‘‘സക്കാ പന, താതാ, മയ്ഹമ്പി തം ആരോചേതു’’ന്തി. ‘‘സക്കാ, ദേവീ’’തി സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ‘‘ദേവി, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി. സാപി തം സുത്വാ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ തിക്ഖത്തും കിഞ്ചി അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ ‘‘കിം, താതാ, ഇമസ്മിം പദേ രഞ്ഞാ ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സതസഹസ്സം, ദേവീ’’തി. ‘‘താതാ, അനനുച്ഛവികം രഞ്ഞാ കതം ഏവരൂപം സാസനം സുത്വാ തുമ്ഹാകം സതസഹസ്സദദമാനേന, അഹം വോ മമ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരേ തീണി സതസഹസ്സാനി ദമ്മി. അപരം കിഞ്ചി തുമ്ഹേഹി ആരോചിത’’ന്തി? തേ ഇദഞ്ച ഇദഞ്ചാതി ഇതരാനിപി ദ്വേ സാസനാനി ആരോചേസും. ദേവീ പുരിമനയേനേവ തയോ തയോ വാരേ അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥചതുത്ഥവാരേ തീണി തീണി സതസഹസ്സാനി അദാസി. ഏവം തേ സബ്ബാനി ദ്വാദസസതസഹസ്സാനി ലഭിംസു.

അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘രാജാ കഹം, താതാ’’തി? ‘‘ദേവി, രാജാ ‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വത്വാ ഗതോ’’തി. ‘‘മയ്ഹം തേന കിം സാസനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സബ്ബം കിര ഇസ്സരിയം തുമ്ഹാകം വിസ്സട്ഠം, ‘തുമ്ഹേ കിര യഥാസുഖം സമ്പത്തിം അനുഭവഥാ’’’തി. ‘‘അമച്ചാ പന കുഹിം, താതാ’’തി? ‘‘തേപി രഞ്ഞാ സദ്ധിം ‘പബ്ബജിസ്സാമാ’തി ഗതാ, ദേവീ’’തി. സാ തേസം ഭരിയായോ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അമ്മാ, തുമ്ഹാകം സാമികാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ‘പബ്ബജിസ്സാമാ’തി ഗതാ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘കിം പന തേഹി അമ്ഹാകം സാസനം പഹിതം, ദേവീ’’തി? ‘‘തേഹി കിര അത്തനോ സമ്പത്തി തുമ്ഹാകം വിസ്സട്ഠാ ‘തുമ്ഹേ കിര സമ്പത്തിം യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജഥാ’’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ദേവി, കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം സോ താവ രാജാ മഗ്ഗേ ഠിതോ തീഹി സതസഹസ്സേഹി തീണി രതനാനി പൂജേത്വാ ഖേളപിണ്ഡം വിയ സമ്പത്തിം പഹായ ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി നിക്ഖന്തോ, മയാപി തിണ്ണം രതനാനം സാസനം സുത്വാ താനി നവഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജിതാനി, ന ഖോ പനേസാ സമ്പത്തി നാമ രഞ്ഞോയേവ ദുക്ഖാ, മയ്ഹമ്പി ദുക്ഖാ ഏവ. കോ രഞ്ഞാ ഛഡ്ഡിതഖേളപിണ്ഡം ജണ്ണുകേഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ മുഖേന ഗണ്ഹിസ്സതി, ന മയ്ഹം സമ്പത്തിയാ അത്ഥോ, സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ദേവി, മയമ്പി തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സചേ സക്കോഥ, സാധൂ’’തി. ‘‘സക്കോമ, ദേവീ’’തി. തേന ഹി ‘‘ഏഥാ’’തി രഥസഹസ്സം യോജാപേത്വാ രഥം ആരുയ്ഹ താഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പഠമം നദിം ദിസ്വാ യഥാ രഞ്ഞാ പഠമം പുച്ഛിതാ, തഥേവ പുച്ഛിത്വാ സബ്ബം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ ഗതമഗ്ഗം ഓലോകേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘സിന്ധവാനം പദവലഞ്ജം ന പസ്സാമാ’’തി വുത്തേ രാജാ ‘‘തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോസ്മീ’’തി സച്ചകിരിയം കരിത്വാ തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി, അഹമ്പി തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്താ, തേസം മേ ആനുഭാവേന ‘‘ഇദം ഉദകം ഉദകം വിയ മാ ഹോതൂ’’തി തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരന്തീ രഥസഹസ്സം പേസേസി. ഉദകം പിട്ഠിപാസാണസദിസം അഹോസി, ചക്കാനം അഗ്ഗട്ഠാനേവ തേമിംസു. ഏതേനേവ ഉപായേന ഇതരാ ദ്വേപി നദിയോ ഉത്തരിംസു.

സത്ഥാ താസം ആഗതഭാവം ഞത്വാ യഥാ താ അത്തനോ സന്തികേ നിസിന്നേ സാമികേ ഭിക്ഖൂ ന പസ്സന്തി, തഥാ അധിട്ഠാസി. ദേവീപി ആഗച്ഛന്തീ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ രസ്മിയോ ദിസ്വാ തഥേവ ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ രാജാ തുമ്ഹേ ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖമിത്വാ ഗതോ, കഹം നു ഖോ സോ, അമ്ഹാകം തം ദസ്സേഥാ’’തി. ‘‘നിസീദഥ താവ, ഇധേവ നം പസ്സിസ്സഥാ’’തി. താ സബ്ബാപി ഹട്ഠതുട്ഠാ ‘‘ഇധേവ കിര നിസിന്നാ സാമികേ നോ പസ്സിസ്സാമാ’’തി നിസീദിംസു. സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. അനോജാദേവീ ദേസനാപരിയോസാനേ താഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. മഹാകപ്പിനോ ഥേരോ താസം ദേസിയമാനം ധമ്മദേസനം സുത്വാ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ താസം തേ ഭിക്ഖൂ ദസ്സേസി. താസഞ്ഹി ആഗതക്ഖണേയേവ അത്തനോ സാമികേ കാസാവധരേ മുണ്ഡസീസേ ദിസ്വാ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഭവേയ്യ, മഗ്ഗഫലം നിബ്ബത്തേതും സക്കാ ന ഭവേയ്യ. തസ്മാ അചലസദ്ധായ പതിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ താസം തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തപ്പത്തേ ദസ്സേസി. താപി തേ ദിസ്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകപ്പത്ത’’ന്തി വത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു.

ഏവം വുത്തേ സത്ഥാ ഉപ്പലവണ്ണായ ഥേരിയാ ആഗമനം ചിന്തേസി. സാ സത്ഥു ചിന്തിതക്ഖണേയേവ ആകാസേനാഗന്ത്വാ താ സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ ഗഹേത്വാ ആകാസേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. താ സബ്ബാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസഹസ്സം ആദായ ആകാസേന ജേതവനം അഗമാസി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ രത്തിട്ഠാനാദീസു ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി, അത്തനോ രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനേതി മഞ്ഞേ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, കാമസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി? ‘‘ഭഗവാ മേ, ഭന്തേ, തം ആരബ്ഭ ഉദാനഭാവം വാ അഞ്ഞം ആരബ്ഭ ഉദാനഭാവം വാ ജാനാതീ’’തി. അഥ സത്ഥാ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേതി, പുത്തസ്സ പന മേ ധമ്മം ചരതോ ധമ്മപീതി നാമ ഉപ്പജ്ജതി, സോ അമതമഹാനിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ഏവം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ധമ്മപീതി സുഖം സേതി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

അരിയപ്പവേദിതേ ധമ്മേ, സദാ രമതി പണ്ഡിതോ’’തി. (ധ. പ. ൭൯);

അഥേകദിവസം സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പിനോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതീ’’തി? ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതി, ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേതീ’’തി. സത്ഥാ ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, അന്തേവാസികാനം ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേസീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, മാ ഏവം അകാസി, അജ്ജ പട്ഠായ ഉപഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ ഭഗവതോ വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകോവാദേനേവ സമണസഹസ്സം അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി. തേന നം സത്ഥാ പടിപാടിയാ അത്തനോ സാവകേ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖുഓവാദകാനം യദിദം മഹാകപ്പിനോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯, ൨൩൧) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

൬൬. ഏവം ഥേരോ പത്തഅരഹത്തഫലോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. ഉദിതോ അജടാകാസേതി സകലാകാസേ ഉദിതോ ഉട്ഠിതോ പാകടഭൂതോ. സരദമ്ബരേ സരദകാലേ ആകാസേ രവീവ സൂരിയോ ഇവാതി അത്ഥോ.

൭൦. അക്ഖദസ്സോ തദാ ആസിന്തി തസ്മിം പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാരദസ്സീ ഹിതദസ്സീ ആചരിയോ പാകടോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ.

൭൧. സാവകസ്സ കതാവിനോതി തസ്സ ഭഗവതോ മേ മനം മമ ചിത്തം, തപ്പയന്തസ്സ തോസയന്തസ്സ സാവകസ്സ ഓവാദകസ്സ ഗുണം പകാസയതോ അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തസ്സ കതാവിനോ സാതച്ചകിച്ചയുത്തസ്സ വചനം സുത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൩. ഹംസസമഭാഗോതി ഹംസസദിസഗാമി. ഹംസദുന്ദുഭിനിസ്സനോതി ഹംസരവോ ദുന്ദുഭിഭേരിസദ്ദസദിസവചനോ ‘‘ഏതം മഹാമത്തം പസ്സഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ആഹാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൪. സമുഗ്ഗതതനൂരുഹന്തി സുട്ഠു ഉഗ്ഗതലോമം ഉദ്ധഗ്ഗലോമം, ഉദഗ്യമനം വാ. ജീമൂതവണ്ണന്തി മുത്തഫലസമാനവണ്ണം സുന്ദരസരീരപഭന്തി അത്ഥോ. പീണംസന്തി പരിപുണ്ണം അംസം. പസന്നനയനാനനന്തി പസന്നഅക്ഖിപസന്നമുഖന്തി അത്ഥോ.

൭൫. കതാവിനോതി കതാധികാരസ്സ ഏതദഗ്ഗേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഠാനം സോ ഏസോ മുദിതായ പഹട്ഠചിത്തതായ പത്ഥേതീതി സമ്ബന്ധോ.

൮൧. സതസോ അനുസാസിയാതി ധമ്മേന സമേന വചനേന കാരണവസേന അനുസാസിത്വാതി അത്ഥോ. ബാരാണസിയമാസന്നേതി ബാരാണസിയാ സമീപേ പേസകാരഗാമേ. ജാതോ കേനിയജാതിയന്തി തന്തവായജാതിയാ പേസകാരകുലേ ജാതോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

മഹാകപ്പിനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൪. ദബ്ബമല്ലപുത്തത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ചതുത്ഥാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ ദബ്ബമല്ലപുത്തത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ ജാതോ വിഭവസമ്പന്നോ അഹോസി, സത്ഥരി പസന്നോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും സേനാസനപഞ്ഞാപകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ സത്താഹച്ചയേന ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപതിത്വാ തം ഠാനം പത്ഥേസി. ഭഗവാപിസ്സ സമിജ്ഝനഭാവം ഞത്വാ ബ്യാകാസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ തതോ ചുതോ തുസിതാദീസു ദേവേസു ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ അസപ്പുരിസസംസഗ്ഗേന തസ്സ സാവകം ഭിക്ഖും അരഹാതി ജാനന്തോപി അബ്ഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖി. തസ്സേവ സാവകാനം ഖീരസലാകഭത്തം അദാസി. സോ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ ഓസാനകാലേ സാസനേ പബ്ബജിതോ പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി സകലലോകേ കോലാഹലേ ജാതേ സത്ത ഭിക്ഖവോ പബ്ബജിതോ പച്ചന്തജനപദേ വനമജ്ഝേ ഏകം പബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘ജീവിതാസാ ഓരോഹന്തു നിരാലയാ നിസീദന്തൂ’’തി നിസ്സേണിം പാതേസും. തേസം ഓവാദദായകോ ജേട്ഠകത്ഥേരോ സത്ഥാഹബ്ഭന്തരേ അരഹാ അഹോസി. തദനന്തരത്ഥേരോ അനാഗാമീ, ഇതരേ പഞ്ച പരിസുദ്ധസീലാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. തത്ഥ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദിബ്ബസുഖം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പുക്കുസാതി (മ. നി. ൩.൩൪൨), സഭിയോ (സു. നി. സഭിയസുത്ത), ബാഹിയോ (ഉദാ. ൧൦), കുമാരകസ്സപോതി (മ. നി. ൧.൨൪൯) ഇമേ ചത്താരോ തത്ഥ തത്ഥ നിബ്ബത്തിംസു. അയം പന മല്ലരട്ഠേ അനുപിയനഗരേ നിബ്ബത്തി. തസ്മിം മാതുകുച്ഛിതോ അനിക്ഖന്തേയേവ മാതാ കാലമകാസി, അഥേകോ തസ്സാ സരീരം ഝാപനത്ഥായ ചിതകസ്മിം ആരോപേത്വാ കുമാരം ദബ്ബന്തരേ പതിതം ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗാപേസി. ദബ്ബേ പതിതത്താ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോതി പാകടോ അഹോസി. അപരഭാഗേ പുബ്ബസമ്ഭാരവസേന പബ്ബജി, സോ കമ്മട്ഠാനമനുയുത്തോ നചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

അഥ നം സത്ഥാ മജ്ഝത്തഭാവേന ആനുഭാവസമ്പന്നഭാവേന ച ഭിക്ഖൂനം സേനാസനം പഞ്ഞാപനേ ഭത്തുദ്ദേസനേ ച നിയോജേസി. സബ്ബോ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തം സമന്നേസി. തം വിനയഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൮൯-൧൯൦) ആഗതമേവ. അപരഭാഗേ ഥേരോ ഏകസ്സ വരസലാകദായകസ്സ സലാകഭത്തം മേത്തിയഭൂമജകാനം ഭിക്ഖൂനം ഉദ്ദിസി. തേ ഹട്ഠതുട്ഠാ ‘‘സ്വേ മയ്ഹം മുഗ്ഗഘതമധുമിസ്സകഭത്തം ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ഉസ്സാഹജാതാ അഹേസും. സോ പന ഉപാസകോ തേസം വാരപ്പത്തഭാവം സുത്വാ ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘യേ, ജേ, ഭിക്ഖൂ സ്വേ ഇധ ആഗമിസ്സന്തി, തേ കണാജകേന ബിലങ്ഗദുതിയേന പരിവിസാഹീ’’തി. സാപി തഥേവ തേ ഭിക്ഖൂ ആഗതേ കോട്ഠകപമുഖേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേസി. തേ ഭിക്ഖൂ അനത്തമനാ കോപേന തടതടായന്താ ഥേരേ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘മധുരഭത്തദായകം അമ്ഹാകം അമധുരഭത്തം ദാപേതും ഏസോവ നിയോജേസീ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ നിസീദിംസു. അഥ തേ മേത്തിയാ നാമ ഭിക്ഖുനീ ‘‘കിം, ഭന്തേ, ദുമ്മനാ’’തി പുച്ഛി. തേ, ‘‘ഭഗിനി, കിം അമ്ഹേ ദബ്ബേന മല്ലപുത്തേന വിഹേഠിയമാനേ അജ്ഝുപേക്ഖസീ’’തി ആഹംസു. ‘‘കിം, ഭന്തേ, മയാ സക്കാ കാതു’’ന്തി? ‘‘തസ്സ ദോസം ആരോപേഹീ’’തി. സാ തത്ഥ തത്ഥ ഥേരസ്സ അഭൂതാരോപനം അകാസി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. അഥ ഭഗവാ ദബ്ബം മല്ലപുത്തം പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ദബ്ബ, മേത്തിയായ ഭിക്ഖുനിയാ വിപ്പകാരമകാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘യഥാ മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ജാനാതീ’’തി. ‘‘ന ഖോ, ദബ്ബ, ദബ്ബാ ഏവം നിബ്ബേഠേന്തി, കാരകഭാവം വാ അകാരകഭാവം വാ വദേഹീ’’തി. ‘‘അകാരകോ അഹം, ഭന്തേ’’തി. ഭഗവാ – ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ അനുയുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഉപാലിത്ഥേരപ്പമുഖാ ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖുനിം ഉപ്പബ്ബാജേത്വാ മേത്തിയഭൂമജകേ ഭിക്ഖൂ അനുയുഞ്ജിത്വാ തേഹി ‘‘അമ്ഹേഹി നിയോജിതാ സാ ഭിക്ഖുനീ’’തി വുത്തേ ഭഗവതോ ഏകമത്ഥം ആരോചേസും. ഭഗവാ മേത്തിയഭൂമജകാനം ഭിക്ഖൂനം അമൂലകസങ്ഘാദിസേസം പഞ്ഞപേസി.

തേന ച സമയേന ദബ്ബത്ഥേരോ ഭിക്ഖൂനം സേനാസനം പഞ്ഞാപേന്തോ വേളുവനവിഹാരസ്സ സാമന്താ അട്ഠാരസമഹാവിഹാരേ സഭാഗേ ഭിക്ഖൂ പേസേന്തോ രത്തിഭാഗേ അന്ധകാരേ അങ്ഗുലിയാ പദീപം ജാലേത്വാ തേനേവാലോകേന അനിദ്ധിമന്തേ ഭിക്ഖൂ പേസേസി. ഏവം ഥേരസ്സ സേനാസനപഞ്ഞാപനഭത്തുദ്ദേസനകിച്ചേ പാകടേ ജാതേ സത്ഥാ അരിയഗണമജ്ഝേ ദബ്ബത്ഥേരം ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സേനാസനപഞ്ഞാപകാനം യദിദം ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൪) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

൧൦൮. ഥേരോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സീ നാമ നായകോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൨൫. ദുട്ഠചിത്തോതി ദൂസിതചിത്തോ അസാധുസങ്ഗമേന അപസന്നചിത്തോതി അത്ഥോ. ഉപവദിം സാവകം തസ്സാതി തസ്സ ഭഗവതോ ഖീണാസവം സാവകം ഉപവദിം, ഉപരി അഭൂതം വചനം ആരോപേസിം, അബ്ഭക്ഖാനം അകാസിന്തി അത്ഥോ.

൧൩൨. ദുന്ദുഭിയോതി ദുന്ദും ഇതി സദ്ദായനതോ ദുന്ദുഭിസങ്ഖാതാ ഭേരിയോ. നാദയിംസൂതി സദ്ദം കരിംസു. സമന്തതോ അസനിയോതി സബ്ബദിസാഭാഗതോ അസനേ വിനാസനേ നിയുത്തോതി അസനിയോ, ദേവദണ്ഡാ ഭയാവഹാ ഫലിംസൂതി സമ്ബന്ധോ.

൧൩൩. ഉക്കാ പതിംസു നഭസാതി ആകാസതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധാ ച പതിംസൂതി അത്ഥോ. ധൂമകേതു ച ദിസ്സതീതി ധൂമരാജിസഹിതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ച ദിസ്സതി പഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ദബ്ബമല്ലപുത്തത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൫. കുമാരകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പഞ്ചമാപദാനേ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ കുമാരകസ്സപത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ചിത്തകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ പണിധാനം കത്വാ തദനുരൂപാനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ തസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ദിബ്ബസുഖം മാനുസസുഖഞ്ച അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ഏകിസ്സാ സേട്ഠിധീതായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ. സാ കിര കുമാരികാകാലേയേവ പബ്ബജിതുകാമാ മാതാപിതരോ യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജം അലഭമാനാ പതികുലം ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ തം അജാനിത്വാ ‘‘സാമികം ആരാധേത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സാ സാമികം ആരാധേന്തീ, അയ്യപുത്ത –

‘‘സചേ ഇമസ്സ കായസ്സ, അന്തോ ബാഹിരകോ സിയാ;

ദണ്ഡം നൂന ഗഹേത്വാന, കാകേ സോണേ നിവാരയേ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൨) –

ആദിനാ സരീരസ്സ ദോസം ദസ്സേന്തീ തം ആരാധേസി.

സാ സാമികേന അനുഞ്ഞാതാ ഗബ്ഭിനിഭാവം അജാനന്തീ ദേവദത്തപക്ഖിയാസു ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജി. തസ്സാ ഗബ്ഭിനിഭാവം ദിസ്വാ ഭിക്ഖുനിയോ ദേവദത്തം പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘അസ്സമണീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘നാഹം ദേവദത്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതാ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതാ’’തി ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ദസബലം പുച്ഛി. സത്ഥാ ഉപാലിത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസി. ഥേരോ സാവത്ഥിനഗരവാസീനി കുലാനി വിസാഖഞ്ച ഉപാസികം പക്കോസാപേത്വാ സരാജികായ പരിസായ തം വിനിച്ഛിനന്തോ ‘‘പുരേ ലദ്ധോ ഗബ്ഭോ, അരോഗാ പബ്ബജ്ജാ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘സാധു സുവിനിച്ഛിതം ഉപാലിനാ അധികരണ’’ന്തി ഥേരസ്സ സാധുകാരം അദാസി.

സാ ഭിക്ഖുനീ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസം പുത്തം വിജായി. തം രാജാ പസേനദി കോസലോ ‘‘ദാരകപരിഹരണം ഭിക്ഖുനീനം പലിബോധോ’’തി ധാതീനം ദാപേത്വാ പോസാപേസി, കസ്സപോതിസ്സ നാമം കരിംസു. അപരഭാഗേ അലങ്കരിത്വാ സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. കുമാരകാലേ പബ്ബജിതത്താ പന ഭഗവതാ ‘‘കസ്സപം പക്കോസഥ, ഇദം ഫലം വാ ഖാദനീയം വാ കസ്സപസ്സ ദേഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘കതരകസ്സപസ്സാ’’തി ‘‘കുമാരകസ്സപസ്സാ’’തി ഏവം ഗഹിതനാമത്താ രഞ്ഞാ പോസാവനീയപുത്തത്താ ച വുദ്ധകാലേപി കുമാരകസ്സപോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ.

സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോതി, ബുദ്ധവചനഞ്ച ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥ തേന സദ്ധിം പബ്ബതമത്ഥകേ സമണധമ്മം കത്വാ അനാഗാമീ ഹുത്വാ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തമഹാബ്രഹ്മാ ‘‘വിപസ്സനായ മുഖം ദസ്സേത്വാ മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി പഞ്ചദസപഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അന്ധവനേ വസന്തസ്സ ഥേരസ്സ ‘‘ഇമേ പഞ്ഹേ സത്ഥാരം പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി ആചിക്ഖി. തതോ സോ തേ പഞ്ഹേ ഭഗവന്തം പുച്ഛി. ഭഗവാപിസ്സ വിസ്സജ്ജേസി. ഥേരോ ഭഗവതാ കഥിതനിയാമേനേവ തേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിപസ്സനം ഗബ്ഭം ഗാഹാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

൧൫൦. സോ അരഹത്തം പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യം ഹേട്ഠാ വുത്തനയഞ്ച ഉത്താനത്ഥഞ്ച, തം സബ്ബം ന വണ്ണയിസ്സാമ. അനുത്താനപദമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൧൬൯. ആപന്നസത്താ മേ മാതാതി മയ്ഹം മാതാ ഗരുഗബ്ഭാ ഗബ്ഭിനീ പസുതാസന്നഗബ്ഭാതി അത്ഥോ.

൧൭൩. വമ്മികസദിസം കായന്തി സരീരം നാമ വമ്മികസദിസം യഥാ വമ്മികോ ഇതോ ചിതോ ച ഛിദ്ദാവഛിദ്ദോ ഘരഗോളികഉപചികാദീനം ആസയോ, ഏവമേവ അയം കായോ നവഛിദ്ദോ ധുവസ്സവോതി ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ദേസിതം പകാസിതം തം സുത്വാ മേ ചിത്തം ആസവേ അഗ്ഗഹേത്വാ അസേസേത്വാ കിലേസതോ വിമുച്ചി, അരഹത്തേ പതിട്ഠാസീതി അത്ഥോ. അപരഭാഗേ തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം വിചിത്തധമ്മകഥികഭാവം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ചിത്തകഥികാനം യദിദം കുമാരകസ്സപോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൭) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസീതി.

കുമാരകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൬. ബാഹിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഛട്ഠാപദാനേ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദികം ആയസ്മതോ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ വേദങ്ഗേസു അനവയോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ പസന്നമാനസോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനം പത്തുകാമോ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപന്നോ ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ യം ഭിക്ഖും ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി, സോ വിയ അഹമ്പി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. ഭഗവാ അനാഗതംസഞാണേന ഓലോകേത്വാ സമിജ്ഝനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ ഛ കാമാവചരസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ പുന മനുസ്സേസു ചക്കവത്തിആദിസമ്പത്തിയോ അനേകകപ്പകോടിസതേസു അനുഭവിത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ, ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ പബ്ബജിതോ യദാ സാസനേ ഓസക്കമാനേ സത്ത ഭിക്ഖൂ ചതുന്നം പരിസാനം അജ്ഝാചാരം ദിസ്വാ സംവേഗപ്പത്താ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ‘‘യാവ സാസനസ്സ അന്തരധാനം ന ഹോതി, താവ അത്തനോ പതിട്ഠം കരിസ്സാമാ’’തി സുവണ്ണചേതിയം വന്ദിത്വാ തത്ഥ അരഞ്ഞേ ഏകം പബ്ബതം ദിസ്വാ ‘‘ജീവിതസാലയാ നിവത്തന്തു, നിരാലയാ ഇമം പബ്ബതം അഭിരുഹന്തൂ’’തി നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ സബ്ബേ തം പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ നിസ്സേണിം പാതേത്വാ സമണധമ്മം കരിംസു. തേസു സങ്ഘത്ഥേരോ ഏകരത്താതിക്കമേന അരഹത്തം പാപുണി. സോ അനോതത്തദഹേ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഇമം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജഥാ’’തി. തേ ആഹംസു – ‘‘കിം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ഏവം കതികാ കതാ ‘യോ പഠമം അരഹത്തം പാപുണാതി, തേനാഭതം പിണ്ഡപാതം അവസേസാ പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി സചേ മയമ്പി തുമ്ഹേ വിയ വിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സാമ, സയം ആഹരിത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ന ഇച്ഛിംസു.

ദുതിയദിവസേ ദുതിയത്ഥേരോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ തഥേവ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ ഇതരേ നിമന്തേസി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം പനാവുസോ, കതികാ കതാ, ‘മഹാഥേരേന ആഭതം പിണ്ഡപാതം അഭുഞ്ജിത്വാ അനുഥേരേന ആഭതം ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ തുമ്ഹേ വിയ മയമ്പി വിസേസം നിബ്ബത്തേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പുരിസകാരേന ഭുഞ്ജിതും സക്കോന്താ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ന ഇച്ഛിംസു. തേസു അരഹത്തപ്പത്തത്ഥേരോ പരിനിബ്ബായി, ദുതിയോ അനാഗാമീ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, ഇതരേ പഞ്ച വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ സുസ്സിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തത്ഥ ദിബ്ബസുഖം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തിംസു. തേസു ഏകോ പുക്കുസാതി രാജാ അഹോസി, ഏകോ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം കുമാരകസ്സപോ, ഏകോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ, ഏകോ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ, ഏകോ സഭിയോ പരിബ്ബാജകോതി. തേസു അയം ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ സുപ്പാരകപട്ടനേ വാണിജകുലേ നിബ്ബത്തോ വാണിജകമ്മേ നിപ്ഫത്തിം ഗതോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ, സോ സുവണ്ണഭൂമിം ഗച്ഛന്തേഹി വാണിജേഹി സദ്ധിം നാവമാരുയ്ഹ വിദേസം ഗച്ഛന്തോ കതിപാഹം ഗന്ത്വാ ഭിന്നായ നാവായ സേസേസു മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖേസു ജാതേസു ഏകോയേവ അവസിട്ഠോ ഏകം ഫലകം ഗഹേത്വാ വായമന്തോ സത്തമേ ദിവസേ സുപ്പാരകപട്ടനതീരം ഓക്കമി. തസ്സ നിവാസനപാരുപനം നത്ഥി, സോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അപസ്സന്തോ സുക്ഖകട്ഠദണ്ഡകേ വാകേഹി പലിവേഠേത്വാ നിവാസേത്വാ പാരുപിത്വാ ച ദേവകുലതോ കപാലം ഗഹേത്വാ സുപ്പാരകപട്ടനം അഗമാസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ യാഗുഭത്താദീനി ദത്വാ ‘‘അയം ഏകോ അരഹാ’’തി സമ്ഭാവേസും. സോ വത്ഥേസു ഉപനീതേസു ‘‘സചാഹം നിവാസേമി, പാരുപാമി വാ, ലാഭസക്കാരോ മേ പരിഹായിസ്സതീ’’തി താനി പടിക്ഖിപിത്വാ ദാരുചീരാനേവ പരിഹരി.

അഥസ്സ ‘‘അരഹാ, അരഹാ’’തി ബഹൂഹി സമ്ഭാവിയമാനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘യേ കേചി ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ’’തി സോ തേന നിയാമേന കുഹനകമ്മേന ജീവികം കപ്പേതി.

കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ സത്തസു ജനേസു പബ്ബതം ആരുയ്ഹ സമണധമ്മം കരോന്തേസു ഏകോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അത്തനോ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തോ ആഗതട്ഠാനം ആവജ്ജേന്തോ പബ്ബതമാരുയ്ഹ സമണധമ്മം കരണട്ഠാനം ദിസ്വാ സേസാനം നിബ്ബത്തനട്ഠാനം ആവജ്ജേന്തോ ഏകസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഇതരേസഞ്ച പഞ്ചന്നം കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തഭാവം ഞത്വാ തേ കാലാനുകാലം ആവജ്ജേസി ‘‘ഇമസ്മിം പന കാലേ കഹം നു ഖോ തേ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ദാരുചീരിയം സുപ്പാരകപട്ടനം നിസ്സായ കുഹനകമ്മേന ജീവിതം കപ്പേന്തം ദിസ്വാ ‘‘നട്ഠോ വതായം ബാലോ, പുബ്ബേ സമണധമ്മം കരോന്തോ അതിഉക്കട്ഠഭാവേന അരഹതാപി ആഭതം പിണ്ഡപാതം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഇദാനി ഉദരഹേതു അനാരഹാവ സമാനോ അരഹത്തം പടിജാനിത്വാ ലോകം വഞ്ചേന്തോ വിചരതി, ദസബലസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം ന ജാനാതി, ഗച്ഛാമി നം സംവേജേത്വാ ബുദ്ധുപ്പാദം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി ഖണേനേവ ബ്രഹ്മലോകതോ ഓതരിത്വാ സുപ്പാരകപട്ടനേ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ദാരുചീരിയസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. സോ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഓഭാസം ദിസ്വാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ മഹാബ്രഹ്മാനം ദിസ്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘കേ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം പോരാണകസഹായോ അനാഗാമിഫലം പത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, അമ്ഹാകം സബ്ബജേട്ഠകോ അരഹാ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബുതോ, തുമ്ഹേ പന പഞ്ചജനാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. സ്വാഹം ദാനി തം ഇമസ്മിം ഠാനേ കുഹനകമ്മേന ജീവികം കപ്പേന്തം ദിസ്വാ ദമിതും ആഗതോ’’തി വത്വാ ഇദം കാരണം ആഹ – ‘‘നേവ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, അരഹാ നാപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ, സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി, യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി. അഥസ്സ സത്ഥു ഉപ്പന്നഭാവം സാവത്ഥിയം വസനഭാവഞ്ച ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛാ’’തി തം ഉയ്യോജേത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ അഗമാസി.

ബാഹിയോ പന ആകാസേ ഠത്വാ കഥേന്തം മഹാബ്രഹ്മാനം ഓലോകേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഭാരിയം കമ്മം മയാ കതം, അനരഹം അരഹാ അഹന്തി ചിന്തേസിം, അയഞ്ച മം ‘ന ത്വം അരഹാ, നാപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാസീ’തി വദതി, അത്ഥി നു ഖോ ലോകേ അഞ്ഞോ അരഹാ’’തി. അഥ നം പുച്ഛി – ‘‘അഥ കേ ചരഹി സദേവകേ ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ’’തി. അഥസ്സ ദേവതാ ആചിക്ഖി – ‘‘അത്ഥി, ബാഹിയ, ഉത്തരേസു ജനപദേസു സാവത്ഥി നാമ നഗരം, തത്ഥ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. സോ ഹി, ബാഹിയ, ഭഗവാ അരഹാ ചേവ അരഹത്തായ ച ധമ്മം ദേസേസീ’’തി. ബാഹിയോ രത്തിഭാഗേ ദേവതായ കഥം സുത്വാ സംവിഗ്ഗമാനസോ തംഖണംയേവ സുപ്പാരകാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകരത്തിവാസേന സാവത്ഥിം അഗമാസി, ഗച്ഛന്തോ ച പന ദേവതാനുഭാവേന ബുദ്ധാനുഭാവേന ച വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ, തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ഹോതി. സോ ജേതവനം പവിസിത്വാ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തേ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി – ‘‘കുഹിം ഏതരഹി സത്ഥാ’’തി? ഭിക്ഖൂ ‘‘സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി വത്വാ ‘‘ത്വം പന കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘സുപ്പാരകാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കദാ നിക്ഖന്തോസീ’’തി? ‘‘ഹിയ്യോ സായന്ഹസമയേ നിക്ഖന്തോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ദൂരതോപി ആഗതോ, നിസീദ താവ പാദേ ധോവിത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ ഥോകം വിസ്സമാഹി, ആഗതകാലേ സത്ഥാരം ദക്ഖിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സത്ഥു വാ അത്തനോ വാ ജീവിതന്തരായം ന ജാനാമി, കത്ഥചി അട്ഠത്വാ അനിസീദിത്വാ ഏകരത്തേനേവ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ആഗതോ, സത്ഥാരം പസ്സിത്വാവ വിസ്സമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സോ ഏവം വത്വാ തരമാനരൂപോ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ഭഗവന്തം അനോപമായ ബുദ്ധസിരിയാ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ചിരസ്സം വത മേ ഗോതമോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ’’തി ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനതസരീരോ ഗന്ത്വാ അന്തരവീഥിയം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ദേസേതു, ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, ബാഹിയ, അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ പിണ്ഡായാ’’തി പടിക്ഖിപി.

തം സുത്വാ ബാഹിയോ, ‘‘ഭന്തേ, സംസാരേ സംസരന്തേന കബളീകാരാഹാരോ ന അലദ്ധപുബ്ബോ, തുമ്ഹാകം വാ മയ്ഹം വാ ജീവിതന്തരായം ന ജാനാമി, ദേസേതു മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മ’’ന്തി പുന യാചി. സത്ഥാ ദുതിയമ്പി തഥേവ പടിക്ഖിപി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഇമസ്സ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ സകലസരീരം പീതിയാ നിരന്തരം അജ്ഝോത്ഥടം ഹോതി, ബലവപീതിവേഗോ ധമ്മം സുത്വാപി ന സക്ഖിസ്സതി പടിവിജ്ഝിതും, മജ്ഝത്തുപേക്ഖായ താവ തിട്ഠതു, ഏകരത്തേനേവ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ആഗതസ്സപി ചസ്സ ദരഥോ ബലവാ സോപി താവ പടിപ്പസ്സമ്ഭതൂ’’തി. തസ്മാ ദ്വിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ തതിയം യാചിതോ അന്തരവീഥിയം ഠിതോവ ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം, ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ (ഉദാ. ൧൦) നയേന അനേകപരിയായേന ധമ്മം ദേസേസി. സോ സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോയേവ സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

൧൭൮. സോ അരഹത്തം പത്തക്ഖണേയേവ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹീതിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ. അനുത്താനപദവണ്ണനമേവ കരിസ്സാമ.

൧൮൧. ഹസനം പച്ചവേക്ഖണന്തി പരിപുണ്ണസോമനസ്സജാതം പച്ചവേക്ഖണം, കോമാരവണ്ണം അതികോമലന്തി അത്ഥോ.

൧൮൨. ഹേമയഞ്ഞോപചിതങ്ഗന്തി സുവണ്ണസുത്തയഞ്ഞോപചിതസുത്തഅവയവം സരീരം ദേഹന്തി അത്ഥോ. പലമ്ബബിമ്ബതമ്ബോട്ഠന്തി ഓലമ്ബിതബിമ്ബഫലസദിസം രത്തവണ്ണം ഓട്ഠദ്വയസമന്നാഗതന്തി അത്ഥോ. സേതതിണ്ഹസമം ദിജന്തി സുനിസിതതിഖിണഅയലോഹഘംസനേന ഘംസിത്വാ സമം കതം വിയ സമദന്തന്തി അത്ഥോ.

൧൮൩. പീതിസമ്ഫുല്ലിതാനനന്തി പീതിയാ സുട്ഠു ഫുല്ലിതം വികസിതം ആനനം മുഖം ആദാസതലസദിസമുഖവന്തന്തി അത്ഥോ.

൧൮൪. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോതി ഖിപ്പം ദേസനായ സമുഗ്ഘാടിതക്ഖണേയേവ അഭിവിസേസേന ഞാതും സമത്ഥസ്സ ഭിക്ഖുനോതി അത്ഥോ.

൧൮൬. സഗ്ഗം അഗം സഭവനം യഥാതി അത്തനോ ഗേഹം വിയ സഗ്ഗം ലോകം അഗമാസിന്തി അത്ഥോ.

൧൯൬. ന ത്വം ഉപായമഗ്ഗഞ്ഞൂതി ത്വം നിബ്ബാനാധിഗമൂപായഭൂതമഗ്ഗഞ്ഞൂ ന അഹോസീതി അത്ഥോ.

൨൦൦. സത്ഥുനോ സദാ ജിനന്തി സദാ സബ്ബകാലം ജിനം ജിനന്തോ പരാജിതകോപോ സത്ഥുനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വിമലാനനം ആദാസതലസദിസമുഖം പസ്സിസ്സാമി പസ്സിതും നിക്ഖമാമീതി യോജനാ. ദിജേ അപുച്ഛിം കുഹിം ലോകനന്ദനോതി കുഹിം ഠാനേ ലോകപസാദകരോ സത്ഥാതി ദിജേ ബ്രാഹ്മണേ അഹം ഭിക്ഖൂ അപുച്ഛിന്തി അത്ഥോ.

൨൦൧. സസോവ ഖിപ്പം മുനിദസ്സനുസ്സുകോതി മുനിദസ്സനേ തഥാഗതദസ്സനേ ഉസ്സുകോ ഉസ്സാഹജാതോ സസോ ഇവ ഖിപ്പം പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

൨൦൨. തുവടം ഗന്ത്വാതി സീഘം ഗന്ത്വാ. പിണ്ഡത്ഥം അപിഹാഗിധന്തി പിണ്ഡപാതം പടിച്ച അപിഹം അപഗതപിഹം അഗിധം നിത്തണ്ഹം.

൨൦൩. അലോലക്ഖന്തി ഇതോ ചിതോ ച അനോലോകയമാനം ഉത്തമേ സാവത്ഥിനഗരേ പിണ്ഡായ വിചരന്തം അദക്ഖിന്തി സമ്ബന്ധോ. സിരീനിലയസങ്കാസന്തി സിരിയാ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനസോഭായ നിലയം സങ്കാസം ജലമാനതോരണസദിസം. രവിദിത്തിഹരാനനന്തി വിജ്ജോതമാനസൂരിയമണ്ഡലം വിയ വിജ്ജോതമാനമുഖമണ്ഡലം.

൨൦൪. കുപഥേ വിപ്പനട്ഠസ്സാതി കുച്ഛിതപഥേ സോപദ്ദവമഗ്ഗേ മൂള്ഹസ്സ മിച്ഛാപടിപന്നസ്സ മേ സരണം ഹോഹി പതിട്ഠാ ഹോഹി. ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി.

൨൧൮. ന തത്ഥ സുക്കാ ജോതന്തീതി സുക്കപഭാസമ്പന്നാ ജോതമാനഓസധിതാരകാദയോ ന ജോതന്തി നപ്പഭാസന്തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. സോ ഏവം പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേത്വാ താവദേവ ച ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചി. ‘‘പരിപുണ്ണം തേ പത്തചീവര’’ന്തി ച പുട്ഠോ ‘‘ന പരിപുണ്ണ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി പത്തചീവരം പരിയേസാഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സോ കിര വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കരോന്തോ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ അത്തനാ പച്ചയേ ലഭിത്വാ അഞ്ഞം അനോലോകേത്വാ സയമേവ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഏകഭിക്ഖുസ്സാപി പത്തേന വാ ചീവരേന വാ സങ്ഗഹം നാകാസി, ‘‘ന തേനസ്സ ഇദ്ധിമയം പത്തചീവരം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബജ്ജം നാദാസി. തമ്പി പത്തചീവരം പരിയേസമാനമേവ സങ്കാരട്ഠാനതോ ചോളക്ഖണ്ഡാനി സംകഡ്ഢേന്തം പുബ്ബവേരികോ അമനുസ്സോ ഏകിസ്സാ തരുണവച്ഛായ ഗാവിയാ സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ വാമഊരുമ്ഹി പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം നിക്ഖമന്തോ ബാഹിയസ്സ സരീരം സങ്കാരട്ഠാനേ പതിതം ദിസ്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ബാഹിയം ദാരുചീരിയന്തി ഏകസ്മിം ഗേഹദ്വാരേ ഠത്വാ മഞ്ചകം ആഹരാപേത്വാ ഇമം സരീരം നഗരദ്വാരതോ നീഹരിത്വാ ഝാപേത്വാ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ഥൂപം കരോഥാ’’തി ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി.

തേ ഭിക്ഖൂ ധാതും മഹാപഥേ ഥൂപം കാരേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ കതകമ്മം ആരോചേസും. തതോ സങ്ഘമജ്ഝേ കഥാ ഉദപാദി – ‘‘തഥാഗതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സരീരഝാപനകിച്ചം കാരേസി, ധാതുയോ ച ഗാഹാപേത്വാ ചേതിയം കാരാപേസി, കതരമഗ്ഗോ നു ഖോ തേന സമധിഗതോ, സാമണേരോ നു ഖോ സോ, ഭിക്ഖു നു ഖോ’’തി. സത്ഥാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ‘‘പതിട്ഠിതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ അരഹത്തോ’’തി ഉപരി ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേതി. തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവഞ്ച ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം യദിദം ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൬) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

അഥ നം ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ‘ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ അരഹത്തം പത്തോ’തി വദേഥ, കദാ സോ അരഹത്തം പത്തോ’’തി? ‘‘മമ ധമ്മം സുതകാലേ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘കദാ പനസ്സ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ധമ്മോ കഥിതോ’’തി? ‘‘ഭിക്ഖായ ചരന്തേന അന്തരവീഥിയം ഠിതേനാ’’തി. ‘‘അപ്പമത്തകോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി അന്തരവീഥിയം ഠത്വാ കഥിതധമ്മോ; കഥം സോ താവത്തകേന വിസേസം നിബ്ബത്തേസീ’’തി? അഥ നേ സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ ധമ്മം ‘അപ്പം’ വാ ‘ബഹും വാ’തി മാ ചിന്തയിത്ഥ. അനേകാനിപി ഹി അനത്ഥപദസംഹിതാനി ഗാഥാസഹസ്സാനി ന സേയ്യോ, അത്ഥനിസ്സിതം പന ഏകമ്പി ഗാഥാപദം സേയ്യോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം ഗാഥാപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൦൧) –

ദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

ബാഹിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൭. മഹാകോട്ഠികത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സത്തമാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സ അപദാനം. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ഘരാവാസം വസന്തോ ഏകദിവസം പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാകാലേ ഹംസവതീനഗരവാസിനോ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥേ യേന ബുദ്ധോ യേന ധമ്മോ യേന സങ്ഘോ, തന്നിന്നേ തപ്പോണേ തപ്പബ്ഭാരേ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ തേഹി സദ്ധിം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഇമസ്മിം സാസനേ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം അഗ്ഗോ, യംനൂനാഹമ്പി ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അയം വിയ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു ദേസനാപരിയോസാനേ വുട്ഠിതായ പരിസായ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സ്വേ മയ്ഹം ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സകനിവേസനം ഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം ബുദ്ധസ്സ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച നിസജ്ജട്ഠാനം ഗന്ധമാലാദീഹി അലങ്കരിത്വാ ഖാദനീയഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകനിവേസനേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരം സത്ഥാരം വിവിധയാഗുഖജ്ജകപരിവാരം സസൂപബ്യഞ്ജനം ഗന്ധസാലിഭോജനം ഭോജാപേത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ചിന്തേസി – ‘‘മഹന്തം ഖോ അഹം ഠാനന്തരം പത്ഥേമി, ന പന യുത്തം മയാ ഏകദിവസമേവ ദാനം ദത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേതും, അനുപടിപാടിയാ സത്താഹം ദാനം ദത്വാ പത്ഥേസ്സാമീ’’തി. സോ തേനേവ നിയാമേന സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ദുസ്സകോട്ഠാഗാരം വിവരാപേത്വാ ഉത്തമം തിചീവരപ്പഹോനകം സുഖുമവത്ഥം ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ ച തിചീവരം ദത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യോ സോ ഭിക്ഖു തുമ്ഹേഹി ഇതോ സത്തമേ ദിവസമത്ഥകേ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതോ, അഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ സമിജ്ഝനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അനാഗതേ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സാസനേ തവ പത്ഥനാ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ തത്ഥ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു പരിബ്ഭമി.

ഏവം സോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരേ സമ്ഭരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, കോട്ഠികോതിസ്സ നാമം അകംസു. കസ്മാ മാതുയാ വാ അയ്യകപയ്യകാദീനം വാ നാമം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏവം നാമം കരിംസൂതി ചേ? അത്തനോ പഞ്ഞവന്തതായ വേദങ്ഗേസു സതക്കപരതക്കേസു സനിഘണ്ഡുകേടുഭേസു സാക്ഖരപ്പഭേദേസു സകലബ്യാകരണേസു ച ഛേകഭാവേന ച ദിട്ഠദിട്ഠേ ജനേ മുഖസത്തീഹി കോട്ഠേന്തോ പക്കോട്ഠേന്തോ വിതുദന്തോ വിചരതീതി അന്വത്ഥനാമം കരിംസൂതി വേദിതബ്ബം. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ പടിസമ്ഭിദാസു ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ അഭീതോ മഹാഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോപി ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ പടിസമ്ഭിദാസുയേവ പഞ്ഹം പുച്ഛി. ഏവമയം ഥേരോ തത്ഥ കതാധികാരതായ തത്ഥ ചിണ്ണവസീഭാവേന ച പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം അഗ്ഗോ ജാതോ. അഥ നം സത്ഥാ മഹാവേദല്ലസുത്തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി, ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം യദിദം മഹാകോട്ഠികോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൮).

൨൨൧. സോ അപരേന സമയേന വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദേന്തോ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഇത്ഥം സുദമായസ്മാ മഹാകോട്ഠികോതി ഏത്ഥ സുദന്തി നിദസ്സനേ നിപാതോ. ആയസ്മാതി ഗാരവാധിവചനം, യഥാ തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോതി.

മഹാകോട്ഠികത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൮. ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

അട്ഠമാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും മഹാപരിവാരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ മഹാദാനം ദത്വാ പണിധാനം അകാസി. ഭഗവാ ചസ്സ അനന്തരായതം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാസനേ മഹാപരിവാരാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ തത്ഥ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വേനവുതികപ്പമത്ഥകേ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ വേമാതികകനിട്ഠഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, അഞ്ഞേപിസ്സ ദ്വേ കനിട്ഠഭാതരോ അഹേസും. തേ തയോ ബുദ്ധപ്പമുഖഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ പരമായ പൂജായ പൂജേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ബാരാണസിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ തയോ ഭാതരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ ഗോത്തവസേന തയോപി കസ്സപാതി ഏവം നാമകാ അഹേസും. തേ തയോ വയപ്പത്താ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിംസു. തേസം ജേട്ഠഭാതികസ്സ പഞ്ചമാണവകസതാനി പരിവാരാ, മജ്ഝിമസ്സ തീണി, കനിട്ഠസ്സ ദ്വേ, തേ അത്തനോ ഗന്ഥേസു സാരം ഓലോകേന്താ ദിട്ഠധമ്മികമേവ അത്ഥം ദിസ്വാ പബ്ബജ്ജം രോചേസും. തേസു ജേട്ഠഭാതാ അത്തനോ പരിവാരേന സദ്ധിം ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഉരുവേലകസ്സപോ നാമ ജാതോ, മജ്ഝിമോ ഗങ്ഗാനദീവങ്കേ പബ്ബജിതോ നദീകസ്സപോ നാമ ജാതോ, കനിട്ഠോ ഗയാസീസേ പബ്ബജിതോ ഗയാകസ്സപോ നാമ ജാതോ. ഏവം തേസു ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വസന്തേസു ബഹൂനം ദിവസാനം അച്ചയേന അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ അനുക്കമേന ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയത്ഥേരേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ യസകുലപുത്തപ്പമുഖേ പഞ്ചപഞ്ഞാസജനേ സഹായകേ വിനേത്വാ സട്ഠി അരഹന്തേ ‘‘ചരഥ, ഭിക്ഖവേ, ചാരിക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൨) വിസ്സജ്ജേത്വാ തിംസഭദ്ദവഗ്ഗിയേ വിനേത്വാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വസനത്ഥായ അഗ്യാഗാരം പവിസിത്വാ തത്ഥ ഗതനാഗദമനാദീഹി അഡ്ഢുഡ്ഢസഹസ്സേഹി പാടിഹാരിയേഹി ഉരുവേലകസ്സപം സപരിവാരം വിനേത്വാ പബ്ബാജേസി. തസ്സ പബ്ബജ്ജാവിധാനഞ്ച ഇദ്ധിപാടിഹാരിയകരണഞ്ച സബ്ബം നദീകസ്സപസ്സ അപദാനട്ഠകഥായം ആവി ഭവിസ്സതി. തസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ഇതരേപി ദ്വേ ഭാതരോ സപരിസാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിംസു. സബ്ബേവ തേ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ ഏഹിഭിക്ഖുകാ അഹേസും. സത്ഥാ തം സമണസഹസ്സം ആദായ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ പിട്ഠിപാസാണേ നിസിന്നോ ആദിത്തപരിയായദേസനായ (മഹാവ. ൫൪) തേ സബ്ബേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി.

൨൫൧. സോ ഏവം അരഹത്തം പത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. അനുത്താനപദമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൨൬൮. സോ ച സബ്ബം തമം ഹന്ത്വാതി സോ ഫുസ്സോ ഭഗവാ രാഗദോസമോഹാദികിലേസന്ധകാരം വിദ്ധംസേത്വാ. വിജടേത്വാ മഹാജടന്തി തണ്ഹാമാനാദീഹി ദിയഡ്ഢസഹസ്സേഹി കിലേസഗണേഹി മഹാബ്യാകുലം ജടം വിജടേത്വാ പദാലേത്വാ ഫാലേത്വാതി അത്ഥോ. സദേവകം ദേവലോകസഹിതം സകലം ലോകസന്നിവാസംതപ്പയന്തോ സന്തപ്പയന്തോ പീണേന്തോ അമതം വുട്ഠിം മഹാനിബ്ബാനവുട്ഠിധാരം വസ്സതേ പഗ്ഘരാപേതീതി യോജനാ.

൨൬൯. തദാ ഹി ബാരാണസിയന്തി ‘‘ബാരസ മനുസ്സാ’’തിആദീസു വിയ ബാരസ ദ്വാദസരാസീ ഹുത്വാ പുരാ, ഹിമവന്തതോ ഇസയോ ച പച്ചേകമുനിസങ്ഖാതാ ഇസയോ ച ഗന്ധമാദനതോ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഏത്ഥ ഗച്ഛന്തി ഓതരന്തി പവിസന്തീതി ബാരാണസീ, അഥ വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസങ്ഖാതാനം അനേകസതസഹസ്സാനം ധമ്മചക്കപവത്തനത്ഥായ ഓതരട്ഠാനം നഗരം ലിങ്ഗവിപല്ലാസം കത്വാ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ബാരാണസീതി വുച്ചതി, തിസ്സം ബാരാണസിയം.

൨൭൩. നിക്ഖിത്തസത്ഥം പച്ചന്തന്തി ഛഡ്ഡിതസത്ഥം പാതിതആവുധം പച്ചന്തജനപദം നിബ്ബിസേവനം കത്വാ പുനരുപച്ചതന്തി പുനരപി തം നഗരം ഉപേച്ച ഉപഗമ്മ സമ്പത്താതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൯. രാധത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

൨൯൬. നവമാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ രാധത്ഥേരസ്സ അപദാനം. തം സബ്ബം പാഠാനുസാരേന നയാനുചിന്തനേന വിഞ്ഞൂഹി സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. കേവലം പുഞ്ഞനാനത്തമേവാതി.

രാധത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

ദസമം മോഘരാജത്ഥേരഅപദാനം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ചതുപഞ്ഞാസമവഗ്ഗവണ്ണനാ സമത്താ.