൧. പച്ചയചതുക്കം

തത്ഥ യദേതം സബ്ബപഠമേ അവിജ്ജാമൂലകേ നയേ പച്ചയചതുക്കം, തസ്മിം പഠമോ നാമരൂപട്ഠാനേ നാമസ്സ, സളായതനട്ഠാനേ ഛട്ഠായതനസ്സ ച വുത്തത്താ അപരിപുണ്ണഅങ്ഗദ്വയയുത്തോ ദ്വാദസങ്ഗികവാരോ നാമ. ദുതിയോ നാമരൂപട്ഠാനേ നാമസ്സേവ, സളായതനട്ഠാനേ ച ന കസ്സചി വുത്തത്താ അപരിപുണ്ണഏകങ്ഗയുത്തോ ഏകാദസങ്ഗികവാരോ നാമ. തതിയോ സളായതനട്ഠാനേ ഛട്ഠായതനസ്സ വുത്തത്താ പരിപുണ്ണഏകങ്ഗയുത്തോ ദ്വാദസങ്ഗികവാരോ നാമ. ചതുത്ഥോ പന പരിപുണ്ണദ്വാദസങ്ഗികോയേവ.

തത്ഥ സിയാ – അയമ്പി ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി വുത്തത്താ അപരിപുണ്ണേകങ്ഗയുത്തോയേവാതി? ന, തസ്സ അനങ്ഗത്താ. ഫസ്സോയേവ ഹേത്ഥ അങ്ഗം, ന ഛട്ഠായതനം. തസ്മാ തസ്സ അനങ്ഗത്താ നായം അപരിപുണ്ണേകങ്ഗയുത്തോതി. അട്ഠകഥായം പന വുത്തം – ‘‘പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികട്ഠേന, ദുതിയോ പച്ചയവിസേസട്ഠേന, തതിയോ ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താനം വസേന, ചതുത്ഥോ ഓപപാതികസത്താനം വസേന ഗഹിതോ. തഥാ പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികട്ഠേന, ദുതിയോ പച്ചയവിസേസട്ഠേന, തതിയോ അപരിപുണ്ണായതനവസേന, ചതുത്ഥോ പരിപുണ്ണായതനവസേന ഗഹിതോ. തഥാ പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികട്ഠേന, ദുതിയോ മഹാനിദാനസുത്തന്തവസേന (ദീ. നി. ൨.൯൫ ആദയോ), തതിയോ രൂപഭവവസേന, ചതുത്ഥോ കാമഭവവസേന ഗഹിതോ’’തി.

തത്ഥ പഠമോ ഇമേസു ദുതിയാദീസു തീസു വാരേസു ന കത്ഥചി ന പവിസതീതി സബ്ബസങ്ഗാഹികോതി വുത്തോ. സേസാനം വിസേസോ പരതോ ആവിഭവിസ്സതി. തസ്സാവിഭാവത്ഥം –

യം യത്ഥ അഞ്ഞഥാ വുത്തം, അവുത്തഞ്ചാപി യം യഹിം;

യം യഥാ പച്ചയോ യസ്സ, തം സബ്ബമുപലക്ഖയേ.

തത്രായം നയോ – അവിസേസേന താവ ചതൂസുപി ഏതേസു സുത്തന്തഭാജനിയേ വിയ സങ്ഖാരാതി അവത്വാ സങ്ഖാരോതി വുത്തം, തം കസ്മാതി? ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ. തത്ര ഹി നാനാചിത്തക്ഖണികോ പച്ചയാകാരോ വിഭത്തോ. ഇധ ഏകചിത്തക്ഖണികോ ആരദ്ധോ. ഏകചിത്തക്ഖണേ ച ബഹൂ ചേതനാ ന സന്തീതി സങ്ഖാരാതി അവത്വാ സങ്ഖാരോതി വുത്തം.

പഠമവാരേ പനേത്ഥ ഏകചിത്തക്ഖണപരിയാപന്നധമ്മസങ്ഗഹണതോ സബ്ബട്ഠാനസാധാരണതോ ച രൂപം ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമ’’ന്ത്വേവ വുത്തം. തഞ്ഹി ഏകചിത്തക്ഖണപരിയാപന്നം സബ്ബട്ഠാനസാധാരണഞ്ച, ന കത്ഥചി വിഞ്ഞാണപ്പവത്തിട്ഠാനേ ന പവത്തതി. യസ്മാ ച ഏകചിത്തക്ഖണപരിയാപന്നോ ഏകോവേത്ഥ ഫസ്സോ, തസ്മാ തസ്സാനുരൂപം പച്ചയഭൂതം ആയതനം ഗണ്ഹന്തോ സളായതനട്ഠാനേ ‘‘നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതന’’ന്തി ഏകം മനായതനംയേവ ആഹ. തഞ്ഹി ഏകസ്സ അകുസലഫസ്സസ്സ അനുരൂപം പച്ചയഭൂതം. കാമഞ്ചേതം സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥാപി വുത്തം, ഹേതുഫലവിസേസദസ്സനത്ഥം പന അങ്ഗപുണ്ണത്ഥഞ്ച പുന ഇധ ഗഹിതം. തത്ര ഹി ഏതസ്സ വിസേസേന സങ്ഖാരോ ഹേതു, അവിസേസേന നാമം ഫലം. ഇധ പനസ്സ അവിസേസേന നാമം ഹേതു, വിസേസേന ഫസ്സോ ഫലന്തി. സോകാദയോ പന യസ്മാ സബ്ബേ ഏകചിത്തക്ഖണേ ന സമ്ഭവന്തി, സബ്ബസ്മിഞ്ച ചിത്തപ്പവത്തിട്ഠാനേ ചേവ ചിത്തേ ച ന പവത്തന്തി, തസ്മാ ന ഗഹിതാ. ജാതിജരാമരണാനി പന അചിത്തക്ഖണമത്താനിപി സമാനാനി ചിത്തക്ഖണേ അന്തോഗധത്താ അങ്ഗപരിപൂരണത്ഥം ഗഹിതാനി. ഏവം താവേത്ഥ ‘യം അഞ്ഞഥാ വുത്തം. യഞ്ച അവുത്തം’ തം വേദിതബ്ബം.

യം പനേത്ഥ ഇതോ പരേസു വാരേസു വുത്തം, തസ്സത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യസ്മിം യസ്മിം പന വാരേ യോ യോ വിസേസോ ആഗതോ, തം തം തത്ഥ തത്ഥേവ പകാസയിസ്സാമ.

‘യം യഥാ പച്ചയോ യസ്സാ’തി ഏത്ഥ പന സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാ സമ്പയുത്തധമ്മസാധാരണേഹി സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി ഛഹി ഹേതുപച്ചയേന ചാതി സത്തധാ പച്ചയോ. തത്ഥ യസ്മാ പരതോ ഹേതുചതുക്കാദീനി തീണി ചതുക്കാനി അവിഗതസമ്പയുത്തഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവസേന വുത്താനി, തസ്മാ ഇധ താനി അപനേത്വാ അവസേസാനം വസേന അവിജ്ജാ സങ്ഖാരസ്സ ചതുധാ പച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ.

സങ്ഖാരോ വിഞ്ഞാണസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി, കമ്മാഹാരപച്ചയേഹി ചാതി അട്ഠധാ പച്ചയോ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ പഞ്ചധാ. വിഞ്ഞാണം നാമസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി, ഇന്ദ്രിയാഹാരാധിപതീഹി ചാതി നവധാ. ഇധ പന തയോ അപനേത്വാ ഛധാ. നാമം ഛട്ഠായതനസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി. കിഞ്ചി പനേത്ഥ അധിപതിപച്ചയേന, കിഞ്ചി ആഹാരപച്ചയാദീഹീതി അനേകധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ തിധാ ചതുധാ പഞ്ചധാ വാ. ഛട്ഠായതനം ഫസ്സസ്സ യഥാ വിഞ്ഞാണം നാമസ്സ. ഏവം ഫസ്സോ വേദനായ സാധാരണേഹി ഛഹി ആഹാരപച്ചയേന ചാതി സത്തധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ ചതുധാ. വേദനാ തണ്ഹായ സാധാരണേഹി ഛഹി ഝാനിന്ദ്രിയപച്ചയേഹി ചാതി അട്ഠധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ പഞ്ചധാ. തണ്ഹാ ഉപാദാനസ്സ, യഥാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരസ്സ. ഏവം ഉപാദാനം ഭവസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി മഗ്ഗപച്ചയേന ചാതി സത്തധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ ചതുധാ. ഭവോ ജാതിയാ, യസ്മാ ജാതീതി ഇധ സങ്ഖതലക്ഖണം അധിപ്പേതം, തസ്മാ പരിയായേന ഉപനിസ്സയപച്ചയേനേവ പച്ചയോ. തഥാ ജാതി ജരാമരണസ്സാതി.

യേ പന ഏവം വദന്തി – ‘‘ഇമസ്മിം ചതുക്കേ സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖാരാദീനം അവിജ്ജാദയോ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി. സഹജാതപച്ചയവസേനേവ ഹി പഠമവാരോ ആരദ്ധോ’’തി, തേ ഭവാദീനം തഥാ അഭാവം സേസപച്ചയാനഞ്ച സമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. ന ഹി ഭവോ ജാതിയാ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, ന ജാതി ജരാമരണസ്സ. യേ ചേതേസം സങ്ഖരാദീനം അവസേസാ പച്ചയാ വുത്താ, തേപി സമ്ഭവന്തിയേവ. തസ്മാ ന സക്കാ ഛഡ്ഡേതുന്തി. ഏവം താവ പഠമവാരേ യം യത്ഥ അഞ്ഞഥാ വുത്തം, അവുത്തഞ്ചാപി യം യഹിം, യഞ്ച യഥാ യസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തം വേദിതബ്ബം. ദുതിയവാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

അയം പന വിസേസോ – ദുതിയവാരേ ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വത്വാ സളായതനട്ഠാനേ ന കിഞ്ചി വുത്തം, തം കിമത്ഥന്തി? പച്ചയവിസേസദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ മഹാനിദാനദേസനാസങ്ഗഹത്ഥഞ്ച. ഫസ്സസ്സ ഹി ന കേവലഞ്ച ഛട്ഠായതനമേവ പച്ചയോ, വേദനാക്ഖന്ധാദയോ പന തയോ ഖന്ധാപി പച്ചയായേവ. മഹാനിദാനസുത്തന്തേ ചസ്സ ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. കിം പച്ചയാ ഫസ്സോതി? ഇതി ചേ വദേയ്യ, നാമപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൬). ഏവം സളായതനം ഛഡ്ഡേത്വാ ഏകാദസങ്ഗികോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോ. തസ്മാ ഇമസ്സ പച്ചയവിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഇമിസ്സാ ച മഹാനിദാനസുത്തന്തദേസനായ പരിഗ്ഗഹത്ഥം ദുതിയവാരേ ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വത്വാ സളായതനട്ഠാനേ ന കിഞ്ചി വുത്തന്തി. ഏസ താവ ദുതിയവാരേ വിസേസോ.

തതിയവാരേ പന ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി സുത്തന്തഭാജനീയേ ആഗതമേവ ചതുത്ഥമങ്ഗം വുത്തം, തം ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ പച്ചയാകാരസ്സ ഇധ അയുത്തന്തി ചേ? തം നായുത്തം. കസ്മാ? സകക്ഖണേ പച്ചയഭാവതോ. സചേപി ഹി തത്ഥ രൂപം ചിത്തക്ഖണതോ ഉദ്ധം തിട്ഠതി, തഥാപിസ്സ തം വിഞ്ഞാണം സകക്ഖണേ പച്ചയോ ഹോതി. കഥം? പുരേജാതസ്സ താവ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ അഞ്ഞസ്സ വാ പച്ഛാജാതപച്ചയേന. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൧). സഹജാതസ്സ പന ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. യഥാഹ ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮).

യദി ഏവം, പുരിമവാരേസു കസ്മാ ഏവം ന വുത്തന്തി? രൂപപ്പവത്തിദേസം സന്ധായ ദേസിതത്താ. അയഞ്ഹി പച്ചയാകാരോ രൂപപ്പവത്തിദേസേ കാമഭവേ ഗബ്ഭസേയ്യകാനഞ്ചേവ അപരിപുണ്ണായതനഓപപാതികാനഞ്ച രൂപാവചരദേവാനഞ്ച വസേന ദേസിതോ. തേനേവേത്ഥ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി അവത്വാ ഛട്ഠായതനന്തി വുത്തം. തത്ഥ നാമം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. രൂപം പന ഹദയരൂപം വേദിതബ്ബം. തം പനേതസ്സ ഛട്ഠായതനസ്സ നിസ്സയപച്ചയേന ചേവ പുരേജാതപച്ചയേന ചാതി ദ്വിധാ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏസ തതിയവാരേ വിസേസോ.

ചതുത്ഥവാരോ പന യോനിവസേന ഓപപാതികാനം, ആയതനവസേന പരിപുണ്ണായതനാനം, ഭവവസേന കാമാവചരസത്താനം വസേന വുത്തോ. തേനേവേത്ഥ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ നാമം ഛട്ഠായതനസ്സ സഹജാതാദീഹി, ചക്ഖായതനാദീനം പച്ഛാജാതപച്ചയേന. രൂപേ ഹദയരൂപം ഛട്ഠായതനസ്സ നിസ്സയപച്ചയപുരേജാതപച്ചയേഹി, ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ചക്ഖായതനാദീനം സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതേഹി. യസ്മാ പനേസ ഏകചിത്തക്ഖണികോ പച്ചയാകാരോ, തസ്മാ ഏത്ഥ സളായതനപച്ചയാതി അവത്വാ ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തോതി അയം ചതുത്ഥവാരേ വിസേസോ.

ഏവമേതേസം നാനാകരണം ഞത്വാ പുന സബ്ബേസ്വേവ തേസു വിസേസേന പഠമകാ ദ്വേ വാരാ അരൂപഭവേ പച്ചയാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അരൂപഭവസ്മിഞ്ഹി രൂപേന അസമ്മിസ്സാനി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി പവത്തന്തി. തതിയോ രൂപഭവേ പച്ചയാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. രൂപഭവസ്മിഞ്ഹി സതിപി രൂപസമ്മിസ്സത്തേ സളായതനം ന പവത്തതി. ചതുത്ഥോ കാമഭവേ പച്ചയാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. കാമഭവസ്മിഞ്ഹി സകലം സളായതനം പവത്തതി. തതിയോ വാ രൂപഭവേ ചേവ കാമഭവേ ച അപരിപുണ്ണായതനാനം അകുസലപ്പവത്തിക്ഖണം സന്ധായ വുത്തോ. ചതുത്ഥോ വാ കാമഭവേ പരിപുണ്ണായതനാനം. പഠമോ വാ സബ്ബത്ഥഗാമിതം സന്ധായ വുത്തോ. സോ ഹി ന കത്ഥചി ചിത്തപ്പവത്തിദേസേ ന പവത്തതി. ദുതിയോ പച്ചയവിസേസം സന്ധായ വുത്തോ. ഏകാദസങ്ഗികത്തഞ്ഹേത്ഥ ഫസ്സസ്സ ച നാമപച്ചയത്തം പച്ചയവിസേസോ. തതിയോ പുരിമയോനിദ്വയം സന്ധായ വുത്തോ. പുരിമാസു ഹി ദ്വീസു യോനീസു സോ സമ്ഭവതി, തത്ഥ സദാ സളായതനസ്സ അസമ്ഭവതോ. ചതുത്ഥോ പച്ഛിമയോനിദ്വയം സന്ധായ വുത്തോ. പച്ഛിമാസു ഹി സോ ദ്വീസു യോനീസു സമ്ഭവതി, തത്ഥ സദാ സളായതനസ്സ സമ്ഭവതോതി.

ഏത്താവതാ ച യം വുത്തം ചതൂസുപി വാരേസു –

യം യത്ഥ അഞ്ഞഥാ വുത്തം, അവുത്തഞ്ചാപി യം യഹിം;

യം യഥാ പച്ചയോ യസ്സ, തം സബ്ബമുപലക്ഖയേതി.

ഗാഥായ അത്ഥദീപനാ കതാ ഹോതി.

ഏതേനേവാനുസാരേന, സബ്ബമേതം നയം ഇതോ;

വിസേസോ യോ ച തം ജഞ്ഞാ, ചതുക്കേസു പരേസുപി.