൨. ഹേതുചതുക്കം

൨൪൪. തത്ഥ യോ താവ ഇധ വുത്തോ നയോ, സോ സബ്ബത്ഥ പാകടോയേവ. വിസേസോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഹേതുചതുക്കേ താവ അവിജ്ജാ ഹേതു അസ്സാതി അവിജ്ജാഹേതുകോ. അവിജ്ജാ അസ്സ സഹവത്തനതോ യാവഭങ്ഗാ പവത്തികാ ഗമികാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തി ച ഏത്താവതാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സാധാരണതോ സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാ പച്ചയോതി ദസ്സേത്വാ, പുന ‘‘അവിജ്ജാഹേതുകോ’’തി ഏതേനേവ വിസേസതോ അവിഗതപച്ചയതാ ദസ്സിതാ. സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരഹേതുകന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

കസ്മാ പന ഭവാദീസു ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി? അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ അഭാവതോ ച അവിഗതപച്ചയസ്സ. ‘‘തത്ഥ കതമോ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ? ഠപേത്വാ ഉപാദാനം വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – അയം വുച്ചതി ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി വചനതോ ഉപാദാനപച്ചയാ ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഇധ ഭവോതി നാമം. സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ ച ‘‘ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിവചനതോ (ധാതു. ൭൧) ജാതിജരാമരണാനി അന്തോഗധാനി.

തത്ഥ യാവ ഉപാദാനം താവ ജാതിജരാമരണാനം അനുപലബ്ഭനതോ ഉപാദാനം ഭവസ്സ ന നിയമതോ അവിഗതപച്ചയോ ഹോതി. ‘‘യാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ജാതീ’’തി ആദിവചനതോ സങ്ഖതലക്ഖണേസു ജാതിയാ ജരാമരണസങ്ഖാതസ്സ ഭവസ്സ ജാതിക്ഖണമത്തേയേവ അഭാവതോ അവിഗതപച്ചയഭാവോ ന സമ്ഭവതി. തഥാ ജാതിയാ ജരാമരണക്ഖണേ അഭാവതോ. ഉപനിസ്സയപച്ചയേനേവ പന ഭവോ ജാതിയാ. ജാതി ജരാമരണസ്സ പച്ചയോതി സബ്ബഥാപി അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ അഭാവതോ ച അവിഗതപച്ചയസ്സ ഭവാദീസു ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി വേദിതബ്ബം.

കേചി പനാഹു – ‘‘ഭവോ ദുവിധേനാ’’തി വചനതോ ഉപപത്തിമിസ്സകോ ഭവോ, ന ച ഉപപത്തിഭവസ്സ ഉപാദാനം അവിഗതപച്ചയോ ഹോതീതി ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ ഉപാദാനഹേതുകോ’’തി അവത്വാ ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി വുത്തോ. ഇധ പച്ഛിന്നത്താ പരതോപി ന വുത്തന്തി. തം ഇധ ഉപപത്തിമിസ്സകസ്സ ഭവസ്സ അനധിപ്പേതത്താ അയുത്തം. അരൂപക്ഖന്ധാ ഹി ഇധ ഭവോതി ആഗതാ.

ഭവപച്ചയാ ജാതീതി ഏത്ഥ ച ഠപേത്വാ ജാതിജരാമരണാനി അവസേസോ ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ജാതിആദീനം ജാതിയാ അപ്പച്ചയത്താ. യദി ഏവം, ഠപേത്വാ ജാതിജരാമരണാനി ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോതി വത്തബ്ബോതി? ആമ വത്തബ്ബോ, വത്തബ്ബപദേസാഭാവതോ പന ന വുത്തോ. ദസമങ്ഗനിദ്ദേസേ ഹി ഉപാദാനപച്ചയസമ്ഭൂതോ ഭവോ വത്തബ്ബോ. ഏകാദസമങ്ഗനിദ്ദേസേ ജാതി വത്തബ്ബാ. യോ പന ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോ, തസ്സ വത്തബ്ബപദേസോ നത്ഥീതി വത്തബ്ബപദേസാഭാവതോ ന വുത്തോ. അവുത്തോപി പന യുത്തിതോ ഗഹേതബ്ബോതി. വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തിആദീസു ച വിഞ്ഞാണാദീനം അവിഗതപച്ചയഭാവസമ്ഭവതോ വിഞ്ഞാണഹേതുകാദിവചനം കതന്തി ഏസ ഹേതുചതുക്കേ വിസേസോ.