൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൪൩. ഏവം മഹാപഥവിം പത്ഥരന്തോ വിയ ആകാസം വിത്ഥാരയന്തോ വിയ ച സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണോ സത്ഥാ സുത്തന്തഭാജനീയേ നിഗ്ഗണ്ഠിം നിജ്ജടം പച്ചയാകാരം നാനാചിത്തവസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ ന കേവലം അയം പച്ചയാകാരോ നാനാചിത്തേസുയേവ ഹോതി, ഏകചിത്തേപി ഹോതിയേവ, തസ്മാ അഭിധമ്മഭാജനീയവസേന ഏകചിത്തക്ഖണികം പച്ചയാകാരം നാനപ്പകാരതോ ദസ്സേതും അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോതിആദിനാ നയേന മാതികം താവ ഠപേസി. ഏവം ഠപിതായ പന മാതികായ –

അവിജ്ജാദീഹി മൂലേഹി, നവ മൂലപദാ നവ;

നയാ തത്ഥ ചതുക്കാനി, വാരഭേദഞ്ച ദീപയേ.

തത്രായം ദീപനാ – ഏത്ഥ ഹി അവിജ്ജാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണനാമഛട്ഠായതനഫസ്സവേദനാതണ്ഹാഉപാദാനപ്പഭേദേഹി അവിജ്ജാദീഹി നവഹി മൂലപദേഹി അവിജ്ജാദികോ, സങ്ഖാരാദികോ, വിഞ്ഞാണാദികോ, നാമാദികോ, ഛട്ഠായതനാദികോ, ഫസ്സാദികോ, വേദനാദികോ, തണ്ഹാദികോ, ഉപാദാനാദികോതി ഇമേ നവ മൂലപദാ നവ നയാ ഹോന്തി.

തേസു യോ താവ അയം അവിജ്ജാദികോ നയോ, തത്ഥ പച്ചയചതുക്കം, ഹേതുചതുക്കം, സമ്പയുത്തചതുക്കം, അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കന്തി ചത്താരി ചതുക്കാനി ഹോന്തി. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം സേസേസുപീതി ഏകേകസ്മിം നയേ ചതുന്നം ചതുന്നം ചതുക്കാനം വസേന ഛത്തിംസ ചതുക്കാനി. തത്ഥ ഏകേകേന ചതുക്കേന ചതുന്നം ചതുന്നം വാരാനം സങ്ഗഹിതത്താ ചതുന്നമ്പി ചതുക്കാനം വസേന ഏകേകസ്മിം നയേ സോളസ സോളസ വാരാതി ചതുചത്താലീസാധികം വാരസതം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൧. പച്ചയചതുക്കം

തത്ഥ യദേതം സബ്ബപഠമേ അവിജ്ജാമൂലകേ നയേ പച്ചയചതുക്കം, തസ്മിം പഠമോ നാമരൂപട്ഠാനേ നാമസ്സ, സളായതനട്ഠാനേ ഛട്ഠായതനസ്സ ച വുത്തത്താ അപരിപുണ്ണഅങ്ഗദ്വയയുത്തോ ദ്വാദസങ്ഗികവാരോ നാമ. ദുതിയോ നാമരൂപട്ഠാനേ നാമസ്സേവ, സളായതനട്ഠാനേ ച ന കസ്സചി വുത്തത്താ അപരിപുണ്ണഏകങ്ഗയുത്തോ ഏകാദസങ്ഗികവാരോ നാമ. തതിയോ സളായതനട്ഠാനേ ഛട്ഠായതനസ്സ വുത്തത്താ പരിപുണ്ണഏകങ്ഗയുത്തോ ദ്വാദസങ്ഗികവാരോ നാമ. ചതുത്ഥോ പന പരിപുണ്ണദ്വാദസങ്ഗികോയേവ.

തത്ഥ സിയാ – അയമ്പി ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി വുത്തത്താ അപരിപുണ്ണേകങ്ഗയുത്തോയേവാതി? ന, തസ്സ അനങ്ഗത്താ. ഫസ്സോയേവ ഹേത്ഥ അങ്ഗം, ന ഛട്ഠായതനം. തസ്മാ തസ്സ അനങ്ഗത്താ നായം അപരിപുണ്ണേകങ്ഗയുത്തോതി. അട്ഠകഥായം പന വുത്തം – ‘‘പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികട്ഠേന, ദുതിയോ പച്ചയവിസേസട്ഠേന, തതിയോ ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താനം വസേന, ചതുത്ഥോ ഓപപാതികസത്താനം വസേന ഗഹിതോ. തഥാ പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികട്ഠേന, ദുതിയോ പച്ചയവിസേസട്ഠേന, തതിയോ അപരിപുണ്ണായതനവസേന, ചതുത്ഥോ പരിപുണ്ണായതനവസേന ഗഹിതോ. തഥാ പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികട്ഠേന, ദുതിയോ മഹാനിദാനസുത്തന്തവസേന (ദീ. നി. ൨.൯൫ ആദയോ), തതിയോ രൂപഭവവസേന, ചതുത്ഥോ കാമഭവവസേന ഗഹിതോ’’തി.

തത്ഥ പഠമോ ഇമേസു ദുതിയാദീസു തീസു വാരേസു ന കത്ഥചി ന പവിസതീതി സബ്ബസങ്ഗാഹികോതി വുത്തോ. സേസാനം വിസേസോ പരതോ ആവിഭവിസ്സതി. തസ്സാവിഭാവത്ഥം –

യം യത്ഥ അഞ്ഞഥാ വുത്തം, അവുത്തഞ്ചാപി യം യഹിം;

യം യഥാ പച്ചയോ യസ്സ, തം സബ്ബമുപലക്ഖയേ.

തത്രായം നയോ – അവിസേസേന താവ ചതൂസുപി ഏതേസു സുത്തന്തഭാജനിയേ വിയ സങ്ഖാരാതി അവത്വാ സങ്ഖാരോതി വുത്തം, തം കസ്മാതി? ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ. തത്ര ഹി നാനാചിത്തക്ഖണികോ പച്ചയാകാരോ വിഭത്തോ. ഇധ ഏകചിത്തക്ഖണികോ ആരദ്ധോ. ഏകചിത്തക്ഖണേ ച ബഹൂ ചേതനാ ന സന്തീതി സങ്ഖാരാതി അവത്വാ സങ്ഖാരോതി വുത്തം.

പഠമവാരേ പനേത്ഥ ഏകചിത്തക്ഖണപരിയാപന്നധമ്മസങ്ഗഹണതോ സബ്ബട്ഠാനസാധാരണതോ ച രൂപം ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമ’’ന്ത്വേവ വുത്തം. തഞ്ഹി ഏകചിത്തക്ഖണപരിയാപന്നം സബ്ബട്ഠാനസാധാരണഞ്ച, ന കത്ഥചി വിഞ്ഞാണപ്പവത്തിട്ഠാനേ ന പവത്തതി. യസ്മാ ച ഏകചിത്തക്ഖണപരിയാപന്നോ ഏകോവേത്ഥ ഫസ്സോ, തസ്മാ തസ്സാനുരൂപം പച്ചയഭൂതം ആയതനം ഗണ്ഹന്തോ സളായതനട്ഠാനേ ‘‘നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതന’’ന്തി ഏകം മനായതനംയേവ ആഹ. തഞ്ഹി ഏകസ്സ അകുസലഫസ്സസ്സ അനുരൂപം പച്ചയഭൂതം. കാമഞ്ചേതം സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥാപി വുത്തം, ഹേതുഫലവിസേസദസ്സനത്ഥം പന അങ്ഗപുണ്ണത്ഥഞ്ച പുന ഇധ ഗഹിതം. തത്ര ഹി ഏതസ്സ വിസേസേന സങ്ഖാരോ ഹേതു, അവിസേസേന നാമം ഫലം. ഇധ പനസ്സ അവിസേസേന നാമം ഹേതു, വിസേസേന ഫസ്സോ ഫലന്തി. സോകാദയോ പന യസ്മാ സബ്ബേ ഏകചിത്തക്ഖണേ ന സമ്ഭവന്തി, സബ്ബസ്മിഞ്ച ചിത്തപ്പവത്തിട്ഠാനേ ചേവ ചിത്തേ ച ന പവത്തന്തി, തസ്മാ ന ഗഹിതാ. ജാതിജരാമരണാനി പന അചിത്തക്ഖണമത്താനിപി സമാനാനി ചിത്തക്ഖണേ അന്തോഗധത്താ അങ്ഗപരിപൂരണത്ഥം ഗഹിതാനി. ഏവം താവേത്ഥ ‘യം അഞ്ഞഥാ വുത്തം. യഞ്ച അവുത്തം’ തം വേദിതബ്ബം.

യം പനേത്ഥ ഇതോ പരേസു വാരേസു വുത്തം, തസ്സത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യസ്മിം യസ്മിം പന വാരേ യോ യോ വിസേസോ ആഗതോ, തം തം തത്ഥ തത്ഥേവ പകാസയിസ്സാമ.

‘യം യഥാ പച്ചയോ യസ്സാ’തി ഏത്ഥ പന സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാ സമ്പയുത്തധമ്മസാധാരണേഹി സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി ഛഹി ഹേതുപച്ചയേന ചാതി സത്തധാ പച്ചയോ. തത്ഥ യസ്മാ പരതോ ഹേതുചതുക്കാദീനി തീണി ചതുക്കാനി അവിഗതസമ്പയുത്തഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവസേന വുത്താനി, തസ്മാ ഇധ താനി അപനേത്വാ അവസേസാനം വസേന അവിജ്ജാ സങ്ഖാരസ്സ ചതുധാ പച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ.

സങ്ഖാരോ വിഞ്ഞാണസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി, കമ്മാഹാരപച്ചയേഹി ചാതി അട്ഠധാ പച്ചയോ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ പഞ്ചധാ. വിഞ്ഞാണം നാമസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി, ഇന്ദ്രിയാഹാരാധിപതീഹി ചാതി നവധാ. ഇധ പന തയോ അപനേത്വാ ഛധാ. നാമം ഛട്ഠായതനസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി. കിഞ്ചി പനേത്ഥ അധിപതിപച്ചയേന, കിഞ്ചി ആഹാരപച്ചയാദീഹീതി അനേകധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ തിധാ ചതുധാ പഞ്ചധാ വാ. ഛട്ഠായതനം ഫസ്സസ്സ യഥാ വിഞ്ഞാണം നാമസ്സ. ഏവം ഫസ്സോ വേദനായ സാധാരണേഹി ഛഹി ആഹാരപച്ചയേന ചാതി സത്തധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ ചതുധാ. വേദനാ തണ്ഹായ സാധാരണേഹി ഛഹി ഝാനിന്ദ്രിയപച്ചയേഹി ചാതി അട്ഠധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ പഞ്ചധാ. തണ്ഹാ ഉപാദാനസ്സ, യഥാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരസ്സ. ഏവം ഉപാദാനം ഭവസ്സ സാധാരണേഹി ഛഹി മഗ്ഗപച്ചയേന ചാതി സത്തധാ. ഇധ പന തേയേവ തയോ അപനേത്വാ ചതുധാ. ഭവോ ജാതിയാ, യസ്മാ ജാതീതി ഇധ സങ്ഖതലക്ഖണം അധിപ്പേതം, തസ്മാ പരിയായേന ഉപനിസ്സയപച്ചയേനേവ പച്ചയോ. തഥാ ജാതി ജരാമരണസ്സാതി.

യേ പന ഏവം വദന്തി – ‘‘ഇമസ്മിം ചതുക്കേ സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖാരാദീനം അവിജ്ജാദയോ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി. സഹജാതപച്ചയവസേനേവ ഹി പഠമവാരോ ആരദ്ധോ’’തി, തേ ഭവാദീനം തഥാ അഭാവം സേസപച്ചയാനഞ്ച സമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. ന ഹി ഭവോ ജാതിയാ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, ന ജാതി ജരാമരണസ്സ. യേ ചേതേസം സങ്ഖരാദീനം അവസേസാ പച്ചയാ വുത്താ, തേപി സമ്ഭവന്തിയേവ. തസ്മാ ന സക്കാ ഛഡ്ഡേതുന്തി. ഏവം താവ പഠമവാരേ യം യത്ഥ അഞ്ഞഥാ വുത്തം, അവുത്തഞ്ചാപി യം യഹിം, യഞ്ച യഥാ യസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തം വേദിതബ്ബം. ദുതിയവാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

അയം പന വിസേസോ – ദുതിയവാരേ ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വത്വാ സളായതനട്ഠാനേ ന കിഞ്ചി വുത്തം, തം കിമത്ഥന്തി? പച്ചയവിസേസദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ മഹാനിദാനദേസനാസങ്ഗഹത്ഥഞ്ച. ഫസ്സസ്സ ഹി ന കേവലഞ്ച ഛട്ഠായതനമേവ പച്ചയോ, വേദനാക്ഖന്ധാദയോ പന തയോ ഖന്ധാപി പച്ചയായേവ. മഹാനിദാനസുത്തന്തേ ചസ്സ ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. കിം പച്ചയാ ഫസ്സോതി? ഇതി ചേ വദേയ്യ, നാമപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൬). ഏവം സളായതനം ഛഡ്ഡേത്വാ ഏകാദസങ്ഗികോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോ. തസ്മാ ഇമസ്സ പച്ചയവിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഇമിസ്സാ ച മഹാനിദാനസുത്തന്തദേസനായ പരിഗ്ഗഹത്ഥം ദുതിയവാരേ ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വത്വാ സളായതനട്ഠാനേ ന കിഞ്ചി വുത്തന്തി. ഏസ താവ ദുതിയവാരേ വിസേസോ.

തതിയവാരേ പന ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി സുത്തന്തഭാജനീയേ ആഗതമേവ ചതുത്ഥമങ്ഗം വുത്തം, തം ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ പച്ചയാകാരസ്സ ഇധ അയുത്തന്തി ചേ? തം നായുത്തം. കസ്മാ? സകക്ഖണേ പച്ചയഭാവതോ. സചേപി ഹി തത്ഥ രൂപം ചിത്തക്ഖണതോ ഉദ്ധം തിട്ഠതി, തഥാപിസ്സ തം വിഞ്ഞാണം സകക്ഖണേ പച്ചയോ ഹോതി. കഥം? പുരേജാതസ്സ താവ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ അഞ്ഞസ്സ വാ പച്ഛാജാതപച്ചയേന. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൧). സഹജാതസ്സ പന ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. യഥാഹ ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮).

യദി ഏവം, പുരിമവാരേസു കസ്മാ ഏവം ന വുത്തന്തി? രൂപപ്പവത്തിദേസം സന്ധായ ദേസിതത്താ. അയഞ്ഹി പച്ചയാകാരോ രൂപപ്പവത്തിദേസേ കാമഭവേ ഗബ്ഭസേയ്യകാനഞ്ചേവ അപരിപുണ്ണായതനഓപപാതികാനഞ്ച രൂപാവചരദേവാനഞ്ച വസേന ദേസിതോ. തേനേവേത്ഥ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി അവത്വാ ഛട്ഠായതനന്തി വുത്തം. തത്ഥ നാമം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. രൂപം പന ഹദയരൂപം വേദിതബ്ബം. തം പനേതസ്സ ഛട്ഠായതനസ്സ നിസ്സയപച്ചയേന ചേവ പുരേജാതപച്ചയേന ചാതി ദ്വിധാ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏസ തതിയവാരേ വിസേസോ.

ചതുത്ഥവാരോ പന യോനിവസേന ഓപപാതികാനം, ആയതനവസേന പരിപുണ്ണായതനാനം, ഭവവസേന കാമാവചരസത്താനം വസേന വുത്തോ. തേനേവേത്ഥ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ നാമം ഛട്ഠായതനസ്സ സഹജാതാദീഹി, ചക്ഖായതനാദീനം പച്ഛാജാതപച്ചയേന. രൂപേ ഹദയരൂപം ഛട്ഠായതനസ്സ നിസ്സയപച്ചയപുരേജാതപച്ചയേഹി, ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ചക്ഖായതനാദീനം സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതേഹി. യസ്മാ പനേസ ഏകചിത്തക്ഖണികോ പച്ചയാകാരോ, തസ്മാ ഏത്ഥ സളായതനപച്ചയാതി അവത്വാ ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തോതി അയം ചതുത്ഥവാരേ വിസേസോ.

ഏവമേതേസം നാനാകരണം ഞത്വാ പുന സബ്ബേസ്വേവ തേസു വിസേസേന പഠമകാ ദ്വേ വാരാ അരൂപഭവേ പച്ചയാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അരൂപഭവസ്മിഞ്ഹി രൂപേന അസമ്മിസ്സാനി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി പവത്തന്തി. തതിയോ രൂപഭവേ പച്ചയാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. രൂപഭവസ്മിഞ്ഹി സതിപി രൂപസമ്മിസ്സത്തേ സളായതനം ന പവത്തതി. ചതുത്ഥോ കാമഭവേ പച്ചയാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. കാമഭവസ്മിഞ്ഹി സകലം സളായതനം പവത്തതി. തതിയോ വാ രൂപഭവേ ചേവ കാമഭവേ ച അപരിപുണ്ണായതനാനം അകുസലപ്പവത്തിക്ഖണം സന്ധായ വുത്തോ. ചതുത്ഥോ വാ കാമഭവേ പരിപുണ്ണായതനാനം. പഠമോ വാ സബ്ബത്ഥഗാമിതം സന്ധായ വുത്തോ. സോ ഹി ന കത്ഥചി ചിത്തപ്പവത്തിദേസേ ന പവത്തതി. ദുതിയോ പച്ചയവിസേസം സന്ധായ വുത്തോ. ഏകാദസങ്ഗികത്തഞ്ഹേത്ഥ ഫസ്സസ്സ ച നാമപച്ചയത്തം പച്ചയവിസേസോ. തതിയോ പുരിമയോനിദ്വയം സന്ധായ വുത്തോ. പുരിമാസു ഹി ദ്വീസു യോനീസു സോ സമ്ഭവതി, തത്ഥ സദാ സളായതനസ്സ അസമ്ഭവതോ. ചതുത്ഥോ പച്ഛിമയോനിദ്വയം സന്ധായ വുത്തോ. പച്ഛിമാസു ഹി സോ ദ്വീസു യോനീസു സമ്ഭവതി, തത്ഥ സദാ സളായതനസ്സ സമ്ഭവതോതി.

ഏത്താവതാ ച യം വുത്തം ചതൂസുപി വാരേസു –

യം യത്ഥ അഞ്ഞഥാ വുത്തം, അവുത്തഞ്ചാപി യം യഹിം;

യം യഥാ പച്ചയോ യസ്സ, തം സബ്ബമുപലക്ഖയേതി.

ഗാഥായ അത്ഥദീപനാ കതാ ഹോതി.

ഏതേനേവാനുസാരേന, സബ്ബമേതം നയം ഇതോ;

വിസേസോ യോ ച തം ജഞ്ഞാ, ചതുക്കേസു പരേസുപി.

൨. ഹേതുചതുക്കം

൨൪൪. തത്ഥ യോ താവ ഇധ വുത്തോ നയോ, സോ സബ്ബത്ഥ പാകടോയേവ. വിസേസോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഹേതുചതുക്കേ താവ അവിജ്ജാ ഹേതു അസ്സാതി അവിജ്ജാഹേതുകോ. അവിജ്ജാ അസ്സ സഹവത്തനതോ യാവഭങ്ഗാ പവത്തികാ ഗമികാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തി ച ഏത്താവതാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സാധാരണതോ സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാ പച്ചയോതി ദസ്സേത്വാ, പുന ‘‘അവിജ്ജാഹേതുകോ’’തി ഏതേനേവ വിസേസതോ അവിഗതപച്ചയതാ ദസ്സിതാ. സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരഹേതുകന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

കസ്മാ പന ഭവാദീസു ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി? അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ അഭാവതോ ച അവിഗതപച്ചയസ്സ. ‘‘തത്ഥ കതമോ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ? ഠപേത്വാ ഉപാദാനം വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – അയം വുച്ചതി ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി വചനതോ ഉപാദാനപച്ചയാ ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഇധ ഭവോതി നാമം. സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ ച ‘‘ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിവചനതോ (ധാതു. ൭൧) ജാതിജരാമരണാനി അന്തോഗധാനി.

തത്ഥ യാവ ഉപാദാനം താവ ജാതിജരാമരണാനം അനുപലബ്ഭനതോ ഉപാദാനം ഭവസ്സ ന നിയമതോ അവിഗതപച്ചയോ ഹോതി. ‘‘യാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ജാതീ’’തി ആദിവചനതോ സങ്ഖതലക്ഖണേസു ജാതിയാ ജരാമരണസങ്ഖാതസ്സ ഭവസ്സ ജാതിക്ഖണമത്തേയേവ അഭാവതോ അവിഗതപച്ചയഭാവോ ന സമ്ഭവതി. തഥാ ജാതിയാ ജരാമരണക്ഖണേ അഭാവതോ. ഉപനിസ്സയപച്ചയേനേവ പന ഭവോ ജാതിയാ. ജാതി ജരാമരണസ്സ പച്ചയോതി സബ്ബഥാപി അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ അഭാവതോ ച അവിഗതപച്ചയസ്സ ഭവാദീസു ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി വേദിതബ്ബം.

കേചി പനാഹു – ‘‘ഭവോ ദുവിധേനാ’’തി വചനതോ ഉപപത്തിമിസ്സകോ ഭവോ, ന ച ഉപപത്തിഭവസ്സ ഉപാദാനം അവിഗതപച്ചയോ ഹോതീതി ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ ഉപാദാനഹേതുകോ’’തി അവത്വാ ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി വുത്തോ. ഇധ പച്ഛിന്നത്താ പരതോപി ന വുത്തന്തി. തം ഇധ ഉപപത്തിമിസ്സകസ്സ ഭവസ്സ അനധിപ്പേതത്താ അയുത്തം. അരൂപക്ഖന്ധാ ഹി ഇധ ഭവോതി ആഗതാ.

ഭവപച്ചയാ ജാതീതി ഏത്ഥ ച ഠപേത്വാ ജാതിജരാമരണാനി അവസേസോ ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ജാതിആദീനം ജാതിയാ അപ്പച്ചയത്താ. യദി ഏവം, ഠപേത്വാ ജാതിജരാമരണാനി ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോതി വത്തബ്ബോതി? ആമ വത്തബ്ബോ, വത്തബ്ബപദേസാഭാവതോ പന ന വുത്തോ. ദസമങ്ഗനിദ്ദേസേ ഹി ഉപാദാനപച്ചയസമ്ഭൂതോ ഭവോ വത്തബ്ബോ. ഏകാദസമങ്ഗനിദ്ദേസേ ജാതി വത്തബ്ബാ. യോ പന ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോ, തസ്സ വത്തബ്ബപദേസോ നത്ഥീതി വത്തബ്ബപദേസാഭാവതോ ന വുത്തോ. അവുത്തോപി പന യുത്തിതോ ഗഹേതബ്ബോതി. വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തിആദീസു ച വിഞ്ഞാണാദീനം അവിഗതപച്ചയഭാവസമ്ഭവതോ വിഞ്ഞാണഹേതുകാദിവചനം കതന്തി ഏസ ഹേതുചതുക്കേ വിസേസോ.

൩. സമ്പയുത്തചതുക്കം

൨൪൫. സമ്പയുത്തചതുക്കേപി അവിജ്ജാപച്ചയാതി ഏത്താവതാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയതം ദസ്സേത്വാ പുന ‘‘അവിജ്ജാസമ്പയുത്തോ’’തി സമ്പയുത്തപച്ചയതാ ദസ്സിതാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ പന അരൂപീനം ധമ്മാനം രൂപധമ്മേഹി സമ്പയോഗോ നത്ഥി, തസ്മാ വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തിആദീസു തതിയചതുത്ഥവാരപദേസു ‘‘വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം നാമ’’ന്തിആദിനാ നയേന യം ലബ്ഭതി, തദേവ ഗഹിതന്തി ഏസ സമ്പയുത്തചതുക്കേ വിസേസോ.

൪. അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കം

൨൪൬. അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കേപി അവിജ്ജാപച്ചയാതി സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയതം ദസ്സേത്വാ ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാപി അവിജ്ജാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ ദസ്സിതാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ പന ഭവോ നിപ്പദേസോ, ഉപാദാനം സപ്പദേസം, സപ്പദേസധമ്മോ ച നിപ്പദേസധമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന നിപ്പദേസധമ്മോ സപ്പദേസധമ്മസ്സ, തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘ഭവപച്ചയാപി ഉപാദാന’’ന്തി ന വുത്തം; ഹേട്ഠാ വാ ദേസനായ പച്ഛിന്നത്താ ഏവം ന വുത്തം. യസ്മാ ച നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം അത്ഥി, സളായതനപച്ചയാ ഏകചിത്തക്ഖണേ നാമരൂപം നത്ഥി, യസ്സ സളായതനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാപി നാമരൂപ’’ന്തി യം ലബ്ഭതി തദേവ ഗഹിതന്തി ഏസ അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കേ വിസേസോ.

അവിജ്ജാമൂലകനയമാതികാ.

സങ്ഖാരാദിമൂലകനയമാതികാ

൨൪൭. ഇദാനി സങ്ഖാരപച്ചയാ അവിജ്ജാതി സങ്ഖാരമൂലകനയോ ആരദ്ധോ. തത്ഥാപി യഥാ അവിജ്ജാമൂലകേ ഏവം ചത്താരി ചതുക്കാനി സോളസ ച വാരാ വേദിതബ്ബാ. പഠമചതുക്കേ പന പഠമവാരമേവ ദസ്സേത്വാ ദേസനാ സംഖിത്താ. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം വിഞ്ഞാണമൂലകാദീസുപി. തത്ഥ സബ്ബേസ്വേവ തേസു സങ്ഖാരമൂലകാദീസു അട്ഠസു നയേസു ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തിആദിനാ നയേന സഹജാതാദിപച്ചയവസേന അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാദിപച്ചയതം ദസ്സേത്വാ പുന ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന ഏകചിത്തക്ഖണേപി പച്ചയാകാരചക്കസ്സ പവത്തി ദസ്സിതാ.

കസ്മാ പന ഭവമൂലകാ ജാതിജരാമരണമൂലകാ വാ നയാ ന വുത്താ? കിം ഭവപച്ചയാ അവിജ്ജാ ന ഹോതീതി? നോ ന ഹോതി. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി ഏവമാദീസു പന വുച്ചമാനേസു ന കോചി ഭവപരിയാപന്നോ ധമ്മോ അവിജ്ജായ പച്ചയോ ന വുത്തോ. തസ്മാ അപുബ്ബസ്സ അഞ്ഞസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയസ്സ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ ഭവമൂലകോ നയോ ന വുത്തോ. ഭവഗ്ഗഹണേന ച അവിജ്ജാപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തസ്മാ ‘‘ഭവപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി വുച്ചമാനേ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തിപി വുത്തം സിയാ. ന ച ഏകചിത്തക്ഖണേ അവിജ്ജാ അവിജ്ജായ പച്ചയോ നാമ ഹോതി. തത്ഥ പച്ഛിന്നത്താവ ജാതിജരാമരണമൂലകാപി നയാ ന ഗഹിതാ. അപിച ഭവേ ജാതിജരാമരണാനിപി അന്തോഗധാനി. ന ചേതാനി ഏകചിത്തക്ഖണേ അവിജ്ജായ പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഭവമൂലകാ ജാതിജരാമരണമൂലകാ വാ നയാ ന വുത്താതി.

മാതികാവണ്ണനാ.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൪൮-൨൪൯. ഇദാനി യഥാ ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ കുസലത്തികം ആദിം കത്വാ നിക്ഖിത്തമാതികായ പടിപാടിയാ പഠമം കുസലം ഭാജിതം, തഥാ ഇധ മാതികായ അനിക്ഖിത്തത്താ പഠമം കുസലം അനാമസിത്വാ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തി അകുസലധമ്മവസേന മാതികായ നിക്ഖിത്തത്താ നിക്ഖേപപടിപാടിയാവ അവിജ്ജാദീനി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അകുസലാതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൬൫) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പന ഏകചിത്തക്ഖണേ തണ്ഹായ ച കാമുപാദാനസ്സ ച സമ്ഭവോ നത്ഥി, തസ്മാ യം ഏത്ഥ തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം ലബ്ഭതി, തദേവ ദസ്സേതും ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതന്തിആദി വുത്തം.

ഭവനിദ്ദേസേ ച യസ്മാ ഉപാദാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘ഠപേത്വാ ഉപാദാനം വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി വുച്ചമാനേ ഉപാദാനസ്സ ഉപാദാനപച്ചയത്തം ആപജ്ജേയ്യ. ന ച തദേവ തസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. ജാതിആദിനിദ്ദേസേസു യസ്മാ ഏതേ അരൂപധമ്മാനം ജാതിആദയോ, തസ്മാ ‘‘ഖണ്ഡിച്ചം, പാലിച്ചം, വലിത്തചതാ, ചുതി, ചവനതാ’’തി ന വുത്തം.

൨൫൦. ഏവം പഠമവാരം നിട്ഠപേത്വാ പുന ദുതിയവാരേ യസ്മിം സമയേ പഠമവാരേന പച്ചയാകാരോ ദസ്സിതോ, തസ്മിംയേവ സമയേ അപരേനപി നയേന പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും വിസും സമയവവത്ഥാനവാരം അവത്വാ തസ്മിം സമയേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോതിആദിനാവ നയേന ദേസനാ കതാ. തത്ഥ ഠപേത്വാ ഫസ്സന്തി ഇദം യസ്മാ ഫസ്സോപി നാമപരിയാപന്നോ, തസ്മാ ഫസ്സസ്സ നാമതോ നീഹരണത്ഥം വുത്തം.

൨൫൨. തതിയവാരേ യസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ, തസ്മിം പവത്തമാനേ യസ്മാ തേനുപത്ഥദ്ധാനം ചക്ഖായതനാദീനം ഉപചിതത്തം പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ചക്ഖായതനസ്സ ഉപചയോതിആദി വുത്തം. യസ്മാ ച കമ്മജരൂപസ്സപി തസ്മിം സമയേ വത്തമാനസ്സ വിഞ്ഞാണം പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാപി ഏവം വുത്തം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി കമ്മജം ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ദ്വേവ സന്തതിയോ ഗഹിതാ, ഇതരാപി പന ദ്വേ സന്തതിയോ ഗഹേതബ്ബാ. താസമ്പി ഹി വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ ഹോതിയേവ.

൨൫൪. ചതുത്ഥവാരേ പന യസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണേപി മഹാഭൂതരൂപപച്ചയാ ചക്ഖായതനാദീനി, ഹദയരൂപപച്ചയാ ഛട്ഠായതനം, നാമപച്ചയാ ച പച്ഛാജാതസഹജാതാദിവസേന യഥാനുരൂപം സബ്ബാനിപി പവത്തന്തി, തസ്മാ തത്ഥ കതമം നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം? ചക്ഖായതനന്തിആദി വുത്തം.

൨൫൬. ദുതിയചതുക്കേ സബ്ബം ഉത്താനമേവ.

൨൬൪. തതിയചതുക്കേ യസ്സ സമ്പയുത്തപച്ചയഭാവോ ന ഹോതി, യസ്സ ച ഹോതി, തം വിസും വിസും ദസ്സേതും ഇദം വുച്ചതി വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം നാമന്തിആദി വുത്തം.

൨൭൨. ചതുത്ഥചതുക്കേ ഫസ്സപച്ചയാ നാമനിദ്ദേസേ കിഞ്ചാപി ‘‘ഠപേത്വാ ഫസ്സം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇദം വുച്ചതി ഫസ്സപച്ചയാ നാമ’’ന്തി ന വുത്തം, തഥാപി അനന്തരാതീതപദനിദ്ദേസേ ‘‘ഠപേത്വാ ഫസ്സം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തത്താ അവുത്തമ്പി തം വുത്തമേവ ഹോതി. യദേവ ഹി നാമം ഫസ്സസ്സ പച്ചയോ, ഫസ്സോപി തസ്സേവ പച്ചയോതി.

യഥാ ചായം ചതുചതുക്കോ സോളസവാരപ്പഭേദോ അവിജ്ജാമൂലകോ പഠമനയോ ഏതസ്മിം പഠമാകുസലചിത്തേ പകാസിതോ, ഏവം സങ്ഖാരമൂലകാദയോ അട്ഠ നയാപി വേദിതബ്ബാ. പാളി പന സംഖിത്താ. ഏവമേവ തസ്മിം പഠമാകുസലചിത്തേയേവ നവ നയാ, ഛത്തിംസ ചതുക്കാനി, ചതുചത്താലീസാധികഞ്ച വാരസതം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൨൮൦. ഇദാനി ഇമിനാവ നയേന സേസാകുസലചിത്തേസുപി പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അകുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യസ്മാ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം നത്ഥി, തസ്മാ ഉപാദാനട്ഠാനേ ഉപാദാനം വിയ ദള്ഹനിപാതിനാ അധിമോക്ഖേന പദം പൂരിതം. ദോമനസ്സസഹഗതേസു ച യസ്മാ വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാപി നത്ഥി, തസ്മാ തണ്ഹാട്ഠാനേ തണ്ഹാ വിയ ബലവകിലേസേന പടിഘേന പദം പൂരിതം. ഉപാദാനട്ഠാനേ അധിമോക്ഖേനേവ. വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേ പന യസ്മാ സന്നിട്ഠാനാഭാവതോ അധിമോക്ഖോപി നത്ഥി, തസ്മാ തണ്ഹാട്ഠാനേ ബലവകിലേസഭൂതായ വിചികിച്ഛായ പദം പൂരിതം. ഉപാദാനട്ഠാനം പരിഹീനമേവ. ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തേ പന യസ്മാ അധിമോക്ഖോ അത്ഥി, തസ്മാ തണ്ഹാട്ഠാനേ ബലവകിലേസേന ഉദ്ധച്ചേന പദം പൂരിതം. ഉപാദാനട്ഠാനേ അധിമോക്ഖേനേവ. സബ്ബത്ഥേവ ച വിസേസമത്തം ദസ്സേത്വാ പാളി സംഖിത്താ. യോ ചായം വിസേസോ ദസ്സിതോ, തത്ഥ കേവലം അധിമോക്ഖനിദ്ദേസോവ അപുബ്ബോ. സേസം ഹേട്ഠാ ആഗതമേവ.

അധിമോക്ഖനിദ്ദേസേ പന അധിമുച്ചനവസേന അധിമോക്ഖോ. അധിമുച്ചതി വാ തേന ആരമ്മണേ ചിത്തം നിബ്ബിചികിച്ഛതായ സന്നിട്ഠാനം ഗച്ഛതീതി അധിമോക്ഖോ. അധിമുച്ചനാകാരോ അധിമുച്ചനാ. തസ്സ ചിത്തസ്സ, തസ്മിം വാ ആരമ്മണേ അധിമുത്തത്താതി തദധിമുത്തതാ. സബ്ബചിത്തേസു ച പഠമചിത്തേ വുത്തനയേനേവ നയചതുക്കവാരപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേ ഉപാദാനമൂലകസ്സ നയസ്സ അഭാവാ അട്ഠ നയാ, ദ്വത്തിംസ ചതുക്കാനി, അട്ഠവീസാധികഞ്ച വാരസതം ഹോതീതി.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

കുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൯൨. ഇദാനി ഇമിനാവ നയേന കുസലചിത്താദീസുപി പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. യഥാ പന അകുസലേ പഠമം മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ നിദ്ദേസോ കതോ, ന തഥാ ഇധ. കസ്മാ? അപ്പനാവാരേ നാനത്തസമ്ഭവതോ. ലോകിയകുസലാദീസു ഹി തേസം ധമ്മാനം ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നത്താ ‘‘ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാ’’തി അപ്പനാ ഹോതി, ലോകുത്തരകുസലാദീസു ‘‘ഏവമേതേസം ധമ്മാന’’ന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥ സാധാരണതോ മാതികം ഠപേതും ന സക്കാതി പാടിയേക്കം തേസം തേസം കുസലാദീനം മാതികം ഉദ്ദിസിത്വാവ നിദ്ദേസോ കതോതി.

തത്ഥ യസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണേ കുസലസങ്ഖാരേന സദ്ധിം അവിജ്ജാ നത്ഥി, തസ്മാ തം അവത്വാ, അവിജ്ജാ വിയ അകുസലാനം, കുസലാനം മൂലതോ കുസലമൂലം, തണ്ഹുപാദാനാനഞ്ച അഭാവതോ തണ്ഹാട്ഠാനേ തണ്ഹാ വിയ ആരമ്മണേ അജ്ഝോഗാള്ഹോ പസാദോ, ഉപാദാനട്ഠാനേ ഉപാദാനം വിയ ദള്ഹനിപാതീ നാമ അധിമോക്ഖോ വുത്തോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

കുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

അബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦൬. അബ്യാകതം ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ആഗതപടിപാടിയാവ വിഭത്തം. സബ്ബവാരേസു ച അവിജ്ജാമൂലകാ നയാ പരിഹീനാ. കസ്മാ? അവിജ്ജാട്ഠാനേ ഠപേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ. കുസലചിത്തേസു ഹി അവിജ്ജാട്ഠാനേ ഠപേതബ്ബം കുസലമൂലം അത്ഥി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു നത്ഥി. സഹേതുകേസു പന കിഞ്ചാപി അത്ഥി, ഏവം സന്തേപി ഇധ പച്ഛിന്നത്താ തത്ഥ ന ഗഹിതം. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേ സോതപതിതാവ ഹുത്വാ ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

വിസേസതോ പനേത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു തണ്ഹാട്ഠാനം ഉപാദാനട്ഠാനഞ്ച പരിഹീനം. കസ്മാ? തണ്ഹാട്ഠാനാരഹസ്സ ബലവധമ്മസ്സ അഭാവാ അധിമോക്ഖരഹിതത്താ ച. സേസാഹേതുകേസു തണ്ഹാട്ഠാനമേവ പരിഹീനം. സഹേതുകേസു പസാദസബ്ഭാവതോ തണ്ഹാട്ഠാനേ പസാദേന പദം പൂരിതം. ഏവമേത്ഥ കുസലാകുസലവിപാകേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണനാമഛട്ഠായതനഫസ്സവേദനാമൂലകാ ഛ ഛ, സേസാഹേതുകേസു അധിമോക്ഖമൂലകേന സദ്ധിം സത്ത സത്ത, സഹേതുകേസു പസാദമൂലകേന സദ്ധിം അട്ഠ അട്ഠ നയാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസുപി ചതുന്നമ്പി ചതുക്കാനം ആദിവാരോവ വുത്തോ. ദുതിയവാരോ പച്ചയവിസേസട്ഠേന ലബ്ഭമാനോപി ന വുത്തോ. തതിയചതുത്ഥവാരാ അസമ്ഭവതോയേവ. രൂപമിസ്സകാ ഹി തേ, ന ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. യഥാ ച പഠമചതുക്കേ ദ്വേ വാരാ ലബ്ഭന്തി, ഏവം സേസചതുക്കേസുപി. തസ്മാ പഠമചതുക്കേ ദുതിയവാരോ, സേസചതുക്കേസു ച ദ്വേ ദ്വേ വാരാ അവുത്താപി വുത്താവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. സേസാഹേതുകാബ്യാകതേ സബ്ബചതുക്കേസു സബ്ബേപി വാരാ ലബ്ഭന്തി. ഇധ പച്ഛിന്നത്താ പന പരതോ ന ഗഹിതാ. സോതപതിതാവ ഹുത്വാ ദേസനാ കതാതി. സേസസഹേതുകവിപാകേസുപി ഏസേവ നയോ അഞ്ഞത്ര അരൂപാവചരവിപാകാ. അരൂപാവചരവിപാകസ്മിഞ്ഹി വാരദ്വയമേവ ലബ്ഭതീതി.

അബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൩൪. ഇദാനി അപരേന പരിയായേന ഏകചിത്തക്ഖണേ പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അവിജ്ജാപച്ചയാതി ഉപനിസ്സയപച്ചയതം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവ നിദ്ദേസവാരേ ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ’’തി അവിഭജിത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തി വിഭത്തം. കുസലചേതനാസങ്ഖാതോ ഹി സങ്ഖാരോയേവ തസ്മിം സമയേ ചിത്തേന സഹജാതോ ഹോതി, ന അവിജ്ജാ.

തത്ഥ ലോകിയകുസലസ്സ ഹേട്ഠാ സുത്തന്തഭാജനീയേ വുത്തനയേനേവ അവിജ്ജാ പച്ചയോ ഹോതി. യസ്മാ പന അപ്പഹീനാവിജ്ജോ അവിജ്ജായ പഹാനത്ഥം ലോകുത്തരം ഭാവേതി, തസ്മാ തസ്സാപി സമതിക്കമവസേന പച്ചയോ ഹോതി. അവിജ്ജാവതോയേവ ഹി കുസലായൂഹനം ഹോതി, ന ഇതരസ്സ. തത്ഥ തേഭൂമകകുസലേ സമ്മോഹവസേനപി സമതിക്കമഭാവനാവസേനപി ആയൂഹനം ലബ്ഭതി; ലോകുത്തരേ സമുച്ഛേദഭാവനാവസേനാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അയം പന വിസേസോ – യഥാ ഹേട്ഠാ ഏകേകകുസലേ ചതുന്നം ചതുക്കാനം വസേന നവ സോളസകാ ലദ്ധാ, തഥാ ഇധ ന ലബ്ഭന്തി. കസ്മാ? അവിജ്ജായ അവിഗതസമ്പയുത്തഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാഭാവതോ. ഉപനിസ്സയവസേന പനേത്ഥ പഠമചതുക്കമേവ ലബ്ഭതി. തമ്പി പഠമവാരമേവ ദസ്സേത്വാ സംഖിത്തം. നീഹരിത്വാ പന ദസ്സേതബ്ബന്തി.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൪൩. ഇദാനി അബ്യാകതേസുപി അപരേനേവ നയേന പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കുസലമൂലപച്ചയാതി ഇദമ്പി ഉപനിസ്സയപച്ചയതം സന്ധായ വുത്തം. കുസലവിപാകസ്സ ഹി കുസലമൂലം, അകുസലവിപാകസ്സ ച അകുസലമൂലം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി; നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മാ ഏസ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ചേവ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന ച പച്ചയോ ഹോതി. തേനേവ നിദ്ദേസവാരേ ‘‘തത്ഥ കതമം കുസലമൂല’’ന്തി അവിഭജിത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ കുസലമൂലപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തി വിഭത്തം. അകുസലവിപാകേപി ഏസേവ നയോ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസേ വിയ ച ഇമസ്മിമ്പി വിപാകനിദ്ദേസേ പഠമം പച്ചയചതുക്കമേവ ലബ്ഭതി. തമ്പി പഠമവാരം ദസ്സേത്വാ സംഖിത്തം. തസ്മാ ഏകേകസ്മിം വിപാകചിത്തേ ഏകമേകസ്സേവ ചതുക്കസ്സ വസേന കുസലമൂലമൂലകേ അകുസലമൂലമൂലകേ ച നയേ വാരപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. കിരിയാധമ്മാനം പന യസ്മാ നേവ അവിജ്ജാ ന കുസലാകുസലമൂലാനി ഉപനിസ്സയപച്ചയതം ലഭന്തി, തസ്മാ കിരിയവസേന പച്ചയാകാരോ ന വുത്തോതി.

ഏവമേസ –

അകുസലകുസലാബ്യാകത-ധമ്മേസു അനേകഭേദതോ വത്വാ;

കുസലാകുസലാനം പന, വിപാകേ ച ഉപനിസ്സയവസേന.

പുന ഏകധാവ വുത്തോ, വാദിപ്പവരേന പച്ചയാകാരോ;

ധമ്മപ്പച്ചയഭേദേ, ഞാണസ്സ പഭേദജനനത്ഥം.

പരിയത്തിസവനചിന്തന-പടിപത്തിക്കമവിവജ്ജിതാനഞ്ച;

യസ്മാ ഞാണപഭേദോ, ന കദാചിപി ഹോതി ഏതസ്മിം.

പരിയത്തിസവനചിന്തന-പടിപത്തിക്കമതോ സദാ ധീരോ;

തത്ഥ കയിരാ ന ഹഞ്ഞം, കരണീയതരം തതോ അത്ഥീതി.

അയം പന പച്ചയാകാരോ സുത്തന്തഅഭിധമ്മഭാജനീയവസേന ദ്വേപരിവട്ടമേവ നീഹരിത്വാ ഭാജേത്വാ ദസ്സിതോ ഹോതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.