നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മപിടകേ

സമ്മോഹവിനോദനീ നാമ

വിഭങ്ഗ-അട്ഠകഥാ

൧. ഖന്ധവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

ചതുസച്ചദസോ നാഥോ, ചതുധാ ധമ്മസങ്ഗണിം;

പകാസയിത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, തസ്സേവ സമനന്തരം.

ഉപേതോ ബുദ്ധധമ്മേഹി, അട്ഠാരസഹി നായകോ;

അട്ഠാരസന്നം ഖന്ധാദി-വിഭങ്ഗാനം വസേന യം.

വിഭങ്ഗം ദേസയീ സത്ഥാ, തസ്സ സംവണ്ണനാക്കമോ;

ഇദാനി യസ്മാ സമ്പത്തോ, തസ്മാ തസ്സത്ഥവണ്ണനം.

കരിസ്സാമി വിഗാഹേത്വാ, പോരാണട്ഠകഥാനയം;

സദ്ധമ്മേ ഗാരവം കത്വാ, തം സുണാഥ സമാഹിതാതി.

൧. പഞ്ചക്ഖന്ധാ – രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഇദം വിഭങ്ഗപ്പകരണസ്സ ആദിഭൂതേ ഖന്ധവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നാമ. തത്ഥ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. തേന ന തതോ ഹേട്ഠാ ന ഉദ്ധന്തി ദസ്സേതി. ഖന്ധാതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. തത്രായം ഖന്ധ-സദ്ദോ സമ്ബഹുലേസു ഠാനേസു ദിസ്സതി – രാസിമ്ഹി, ഗുണേ, പണ്ണത്തിയം, രുള്ഹിയന്തി. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ ന സുകരം ഉദകസ്സ പമാണം ഗഹേതും – ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനീതി വാ ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതാനീതി വാ ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസഹസ്സാനീതി വാ ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനീതി വാ, അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൫൧; ൬.൩൭) ഹി രാസിതോ ഖന്ധോ നാമ. നഹി പരിത്തകം ഉദകം ഉദകക്ഖന്ധോതി വുച്ചതി, ബഹുകമേവ വുച്ചതി. തഥാ ന പരിത്തകോ രജോ രജക്ഖന്ധോ, ന അപ്പമത്തകാ ഗാവോ ഗവക്ഖന്ധോ, ന അപ്പമത്തകം ബലം ബലക്ഖന്ധോ, ന അപ്പമത്തകം പുഞ്ഞം പുഞ്ഞക്ഖന്ധോതി വുച്ചതി. ബഹുകമേവ ഹി രജോ രജക്ഖന്ധോ, ബഹുകാവ ഗവാദയോ ഗവക്ഖന്ധോ, ബലക്ഖന്ധോ, പുഞ്ഞക്ഖന്ധോതി വുച്ചന്തി. ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) പന ഗുണതോ ഖന്ധോ നാമ. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൪൧). ഏത്ഥ പണ്ണത്തിതോ ഖന്ധോ നാമ. ‘‘യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൬൩, ൬൫) രുള്ഹിതോ ഖന്ധോ നാമ. സ്വായമിധ രാസിതോ അധിപ്പേതോ. അയഞ്ഹി ഖന്ധട്ഠോ നാമ പിണ്ഡട്ഠോ പൂഗട്ഠോ ഘടട്ഠോ രാസട്ഠോ. തസ്മാ ‘രാസിലക്ഖണാ ഖന്ധാ’തി വേദിതബ്ബാ. കോട്ഠാസട്ഠോതിപി വത്തും വട്ടതി; ലോകസ്മിഞ്ഹി ഇണം ഗഹേത്വാ ചോദിയമാനാ ‘ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി ദസ്സാമ, തീഹി ഖന്ധേഹി ദസ്സാമാ’തി വദന്തി. ഇതി ‘കോട്ഠാസലക്ഖണാ ഖന്ധാ’തിപി വത്തും വട്ടതി. ഏവമേത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോതി രൂപരാസി രൂപകോട്ഠാസോ, വേദനാക്ഖന്ധോതി വേദനാരാസി വേദനാകോട്ഠാസോതി ഇമിനാ നയേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്താവതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ യ്വായം ‘‘ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാദീസു ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭത്തോ ‘പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാ’തി ച ‘ഛന്നവുതി രൂപകോട്ഠാസാ’തി ച ഏവംപഭേദോ രൂപരാസി, തം സബ്ബം പരിപിണ്ഡേത്വാ രൂപക്ഖന്ധോ നാമാതി ദസ്സേസി. യോ പനായം ‘‘സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി തേസുയേവ ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭത്തോ ചതുഭൂമികവേദനാരാസി, തം സബ്ബം പരിപിണ്ഡേത്വാ വേദനാക്ഖന്ധോ നാമാതി ദസ്സേസി. യോ പനായം ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ’’തി തേസുയേവ ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭത്തോ ചതുഭൂമികസഞ്ഞാരാസി, തം സബ്ബം പരിപിണ്ഡേത്വാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ നാമാതി ദസ്സേസി. യോ പനായം ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’തി തേസുയേവ ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭത്തോ ചതുഭൂമികചേതനാരാസി, തം സബ്ബം പരിപിണ്ഡേത്വാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ നാമാതി ദസ്സേസി. യോ പനായം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി തേസുയേവ ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭത്തോ ചതുഭൂമികചിത്തരാസി, തം സബ്ബം പരിപിണ്ഡേത്വാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമാതി ദസ്സേസി.

അപിചേത്ഥ സബ്ബമ്പി ചതുസമുട്ഠാനികം രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, കാമാവചരഅട്ഠകുസലചിത്താദീഹി ഏകൂനനവുതിചിത്തേഹി സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, ഏകൂനനവുതി ചിത്താനി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി. ഏവമ്പി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ധമ്മപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

൧. രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൨. ഇദാനി തേ രൂപക്ഖന്ധാദയോ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ രൂപക്ഖന്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു. കതമോതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. രൂപക്ഖന്ധോതി പുച്ഛിതധമ്മനിദസ്സനം. ഇദാനി തം വിഭജന്തോ യം കിഞ്ചി രൂപന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനം. രൂപന്തി അതിപ്പസങ്ഗനിയമനം. ഏവം പദദ്വയേനാപി രൂപസ്സ അനവസേസപരിഗ്ഗഹോ കതോ ഹോതി.

തത്ഥ കേനട്ഠേന രൂപന്തി? രുപ്പനട്ഠേന രൂപം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥ? രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി, പിപാസായപി രുപ്പതി, ഡംസമകസവാതാതപസരിസപസമ്ഫസ്സേനപി രുപ്പതി. രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯).

തത്ഥ കിന്തി കാരണപുച്ഛാ; കേന കാരണേന രൂപം വദേഥ, കേന കാരണേന തം രൂപം നാമാതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി ഏത്ഥ ഇതീതി കാരണുദ്ദേസോ. യസ്മാ രുപ്പതി തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളിയതി ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏവം ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന രുപ്പനട്ഠേന രൂപം വുത്തം. രുപ്പനലക്ഖണേന രൂപന്തിപി വത്തും വട്ടതി. രുപ്പനലക്ഖണഞ്ഹേതം.

സീതേനപി രുപ്പതീതിആദീസു പന സീതേന താവ രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. തിണ്ണം തിണ്ണഞ്ഹി ചക്കവാളാനം അന്തരേ ഏകേകോ ലോകന്തരികനിരയോ നാമ ഹോതി അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണോ, യസ്സ നേവ ഹേട്ഠാ പഥവീ അത്ഥി, ന ഉപരി ചന്ദിമസൂരിയദീപമണിആലോകോ, നിച്ചന്ധകാരോ. തത്ഥ നിബ്ബത്തസത്താനം തിഗാവുതോ അത്തഭാവോ ഹോതി. തേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ പബ്ബതപാദേ ദീഘപുഥുലേഹി നഖേഹി ലഗ്ഗിത്വാ അവംസിരാ ഓലമ്ബന്തി. യദാ സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസഗതാ ഹോന്തി അഥ ‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’തി മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ ബ്യാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകേ ഉദകേ പതന്തി, സീതവാതേ പഹരന്തേപി പക്കമധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി. പതിതമത്താവ അച്ചന്തഖാരേന സീതോദകേന ഛിന്നചമ്മന്ഹാരുമംസഅട്ഠീഹി ഭിജ്ജമാനേഹി തത്തതേലേ പതിതപിട്ഠപിണ്ഡി വിയ പടപടായമാനാ വിലീയന്തി. ഏവം സീതേന രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. മഹിംസകരട്ഠാദീസുപി ഹിമപാതസീതലേസു പദേസേസു ഏതം പാകടമേവ. തത്ഥ ഹി സത്താ സീതേന ഭിന്നച്ഛിന്നസരീരാ ജീവിതക്ഖയമ്പി പാപുണന്തി.

ഉണ്ഹേന രുപ്പനം അവീചിമഹാനിരയേ പാകടം. തത്ഥ ഹി തത്തായ ലോഹപഥവിയാ നിപജ്ജാപേത്വാ പഞ്ചവിധബന്ധനാദികരണകാലേ സത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി.

ജിഘച്ഛായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ ചേവ ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ ച പാകടം. പേത്തിവിസയസ്മിഞ്ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി കിഞ്ചിദേവ ആമിസം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ മുഖേ പക്ഖിപന്താ നാമ ന ഹോന്തി. അന്തോഉദരം ആദിത്തസുസിരരുക്ഖോ വിയ ഹോതി. ദുബ്ഭിക്ഖേ കഞ്ജികമത്തമ്പി അലഭിത്വാ മരണപ്പത്താനം പമാണം നാമ നത്ഥി.

പിപാസായ രുപ്പനം കാലകഞ്ജികാദീസു പാകടം. തത്ഥ ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി ഹദയതേമനമത്തം വാ ജിവ്ഹാതേമനമത്തം വാ ഉദകബിന്ദും ലദ്ധും ന സക്കോന്തി. ‘പാനീയം പിവിസ്സാമാ’തി നദിം ഗതാനമ്പി നദീ വാലികാതലം സമ്പജ്ജതി. മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്താനമ്പി മഹാസമുദ്ദോ പിട്ഠിപാസാണോ ഹോതി. തേ സുസ്സന്താ ബലവദുക്ഖപീളിതാ വിചരന്തി.

ഏകോ കിര കാലകഞ്ജികഅസുരോ പിപാസം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ യോജനഗമ്ഭീരവിത്ഥാരം മഹാഗങ്ഗം ഓതരി. തസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ ഉദകം ഛിജ്ജതി, ധൂമോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, തത്തേ പിട്ഠിപാസാണേ ചങ്കമനകാലോ വിയ ഹോതി. തസ്സ ഉദകസദ്ദം സുത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തസ്സേവ രത്തി വിഭായി. അഥ നം പാതോവ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ തിംസമത്താ പിണ്ഡചാരികഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ – ‘‘കോ നാമ ത്വം, സപ്പുരിസാ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘പേതോഹമസ്മി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പരിയേസസീ’’തി? ‘‘പാനീയം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അയം ഗങ്ഗാ പരിപുണ്ണാ, കിം ത്വം ന പസ്സസീ’’തി? ‘‘ന ഉപകപ്പതി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗങ്ഗാപിട്ഠേ നിപജ്ജ, മുഖേ തേ പാനീയം ആസിഞ്ചിസ്സാമാ’’തി. സോ വാലികാപുളിനേ ഉത്താനോ നിപജ്ജി. ഭിക്ഖൂ തിംസമത്തേ പത്തേ നീഹരിത്വാ ഉദകം ആഹരിത്വാ ആഹരിത്വാ തസ്സ മുഖേ ആസിഞ്ചിംസു. തേസം തഥാ കരോന്താനംയേവ വേലാ ഉപകട്ഠാ ജാതാ. തതോ ‘‘ഭിക്ഖാചാരകാലോ അമ്ഹാകം, സപ്പുരിസ; കച്ചി തേ അസ്സാദമത്താ ലദ്ധാ’’തി ആഹംസു. പേതോ ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, തിംസമത്താനം അയ്യാനം തിംസമത്തേഹി പത്തേഹി ആസിത്തഉദകതോ അഡ്ഢപസതമത്തമ്പി പരഗലഗതം, പേതത്തഭാവതോ മോക്ഖോ മാ ഹോതൂ’’തി ആഹ. ഏവം പിപാസായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ പാകടം.

ഡംസാദീഹി രുപ്പനം ഡംസമക്ഖികാദിസമ്ബബഹുലേസു പദേസേസു പാകടം. ഏത്ഥ ച ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ, മകസാതി മകസാവ വാതാതി കുച്ഛിവാതപിട്ഠിവാതാദിവസേന വേദിതബ്ബാ. സരീരസ്മിഞ്ഹി വാതരോഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹത്ഥപാദപിട്ഠിആദീനി ഭിന്ദതി, കാണം കരോതി, ഖുജ്ജം കരോതി, പീഠസപ്പിം കരോതി. ആതപോതി സൂരിയാതപോ. തേന രുപ്പനം മരുകന്താരാദീസു പാകടം. ഏകാ കിര ഇത്ഥീ മരുകന്താരേ രത്തിം സത്ഥതോ ഓഹീനാ ദിവാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ വാലികായ തപ്പമാനായ പാദേ ഠപേതും അസക്കോന്തീ സീസതോ പച്ഛിം ഓതാരേത്വാ അക്കമി. കമേന പച്ഛിയാ ഉണ്ഹാഭിതത്തായ ഠാതും അസക്കോന്തീ തസ്സാ ഉപരി സാടകം ഠപേത്വാ അക്കമി. തസ്മിമ്പി സന്തത്തേ അങ്കേന ഗഹിതം പുത്തകം അധോമുഖം നിപജ്ജാപേത്വാ കന്ദന്തം കന്ദന്തം അക്കമിത്വാ സദ്ധിം തേന തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഉണ്ഹാഭിതത്താ കാലമകാസി.

സരീസപാതി യേ കേചി ദീഘജാതികാ സരന്താ ഗച്ഛന്തി. തേസം സമ്ഫസ്സേന രുപ്പനം ആസീവിസദട്ഠാദീനം വസേന വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ‘യം കിഞ്ചി രൂപ’ന്തി പദേന സംഗഹിതം പഞ്ചവീസതികോട്ഠാസഛന്നവുതികോട്ഠാസപ്പഭേദം സബ്ബമ്പി രൂപം അതീതാദികോട്ഠാസേസു പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതും അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നന്തി ആഹ. തതോ പരം തദേവ അജ്ഝത്തദുകാദീസു ചതൂസു ദുകേസു പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതും അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാതിആദി വുത്തം. തതോ പരം സബ്ബമ്പേതം ഏകാദസസു പദേസേസു പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം രൂപം ഏകതോ പിണ്ഡം കത്വാ ദസ്സേതും തദേകജ്ഝന്തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ തദേകജ്ഝന്തി തം ഏകജ്ഝം; അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാതി അഭിസംഹരിത്വാ; അഭിസങ്ഖിപിത്വാതി സങ്ഖേപം കത്വാ; ഇദം വുത്തം ഹോതി – സബ്ബമ്പേതം വുത്തപ്പകാരം രൂപം രുപ്പനലക്ഖണസങ്ഖാതേ ഏകവിധഭാവേ പഞ്ഞായ രാസിം കത്വാ രൂപക്ഖന്ധോ നാമാതി വുച്ചതീതി. ഏതേന സബ്ബമ്പി രൂപം രുപ്പനലക്ഖണേ രാസിഭാവൂപഗമനേന രൂപക്ഖന്ധോതി ദസ്സിതം ഹോതി. ന ഹി രൂപതോ അഞ്ഞോ രൂപക്ഖന്ധോ നാമ അത്ഥി. യഥാ ച രൂപം, ഏവം വേദനാദയോപി വേദയിതലക്ഖണാദീസു രാസിഭാവൂപഗമനേന. ന ഹി വേദനാദീഹി അഞ്ഞേ വേദനാക്ഖന്ധാദയോ നാമ അത്ഥി.

൩. ഇദാനി ഏകേകസ്മിം ഓകാസേ പക്ഖിത്തം രൂപം വിസും വിസും ഭാജേത്വാ ദസ്സേന്തോ തത്ഥ കതമം രൂപം അതീതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ഏകാദസസു ഓകാസേസു പക്ഖിപിത്വാ ഠപിതമാതികായ ഭുമ്മം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നന്തിആദിനാ നയേന ഠപിതായ മാതികായ യം അതീതം രൂപന്തി വുത്തം, തം കതമന്തി? ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപുച്ഛാസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അതീതം നിരുദ്ധന്തിആദീനി പദാനി നിക്ഖേപകണ്ഡസ്സ അതീതത്തികഭാജനീയവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൦൪൪) വുത്താനേവ. ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാതി ഇദം അതീതന്തി വുത്തരൂപസ്സ സഭാവദസ്സനം. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതി – അതീതരൂപമ്പി ഭൂതാനി ചേവ ഭൂതാനി ഉപാദായ നിബ്ബത്തരൂപഞ്ച, അനാഗതമ്പി…പേ… ദൂരസന്തികമ്പി. ന ഹി ഭൂതേഹി ചേവ ഭൂതാനി ഉപാദായ പവത്തരൂപതോ ച അഞ്ഞം രൂപം നാമ അത്ഥീതി.

അപരോ നയോ – അതീതംസേന സങ്ഗഹിതന്തി അതീതകോട്ഠാസേനേവ സങ്ഗഹിതം, ഏത്ഥേവ ഗണനം ഗതം. കിന്തി? ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപന്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നനിദ്ദേസപദാനിപി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ.

ഇദം പന അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം നാമ സുത്തന്തപരിയായതോ അഭിധമ്മനിദ്ദേസതോതി ദുവിധം. തം സുത്തന്തപരിയായേ ഭവേന പരിച്ഛിന്നം. പടിസന്ധിതോ ഹി പട്ഠായ അതീതഭവേസു നിബ്ബത്തം രൂപം, അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്തം ഹോതു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അതീതമേവ നാമ. ചുതിതോ പട്ഠായ അനാഗതഭവേസു നിബ്ബത്തനകരൂപം, അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്തം ഹോതു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അനാഗതമേവ നാമ. ചുതിപടിസന്ധിഅനന്തരേ പവത്തരൂപം പച്ചുപ്പന്നം നാമ. അഭിധമ്മനിദ്ദേസേ പന ഖണേന പരിച്ഛിന്നം. തയോ ഹി രൂപസ്സ ഖണാ – ഉപ്പാദോ, ഠിതി, ഭങ്ഗോതി. ഇമേ തയോ ഖണേ പത്വാ നിരുദ്ധം രൂപം, സമനന്തരനിരുദ്ധം വാ ഹോതു അതീതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അതീതമേവ നാമ. തയോ ഖണേ അസമ്പത്തം രൂപം, ഏകചിത്തക്ഖണമത്തേന വാ അസമ്പത്തം ഹോതു അനാഗതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അനാഗതമേവ നാമ. ഇമേ തയോ ഖണേ സമ്പത്തം രൂപം പന പച്ചുപ്പന്നം നാമ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഇദം സുത്തന്തഭാജനീയം, ഏവം സന്തേപി അഭിധമ്മനിദ്ദേസേനേവ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നരൂപം നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – ഇദഞ്ഹി രൂപം അദ്ധാസന്തതിസമയഖണവസേന ചതുധാ അതീതം നാമ ഹോതി. തഥാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നം. അദ്ധാവസേന താവ ഏകസ്സ ഏകസ്മിം ഭവേ പടിസന്ധിതോ പുബ്ബേ അതീതം, ചുതിതോ ഉദ്ധം അനാഗതം, ഉഭിന്നമന്തരേ പച്ചുപ്പന്നം. സന്തതിവസേന സഭാഗഏകഉതുസമുട്ഠാനം ഏകാഹാരസമുട്ഠാനഞ്ച പുബ്ബാപരിയവസേന പവത്തമാനമ്പി പച്ചുപ്പന്നം. തതോ പുബ്ബേ വിസഭാഗഉതുആഹാരസമുട്ഠാനം അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ചിത്തജം ഏകവീഥിഏകജവനഏകസമാപത്തിസമുട്ഠാനം പച്ചുപ്പന്നം. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ പാടിയേക്കം സന്തതിവസേന അതീതാദിഭേദോ നത്ഥി. തേസഞ്ഞേവ പന ഉതുആഹാരചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഉപത്ഥമ്ഭകവസേന തസ്സ അതീതാദിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സമയവസേന ഏകമുഹുത്തപുബ്ബണ്ഹസായന്ഹരത്തിദിവാദീസു സമയേസു സന്താനവസേന പവത്തമാനം തം തം സമയം പച്ചുപ്പന്നം നാമ. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ഖണവസേന ഉപ്പാദാദിക്ഖണത്തയപരിയാപന്നം പച്ചുപ്പന്നം നാമ. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം.

അപിച അതിക്കഹേതുപച്ചയകിച്ചം അതീതം. നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചം അനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചം പച്ചുപ്പന്നം. ഉഭയകിച്ചമസമ്പത്തം അനാഗതം. സകിച്ചക്ഖണേ വാ പച്ചുപ്പന്നം. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ഏത്ഥ ച ഖണാദികഥാവ നിപ്പരിയായാ, സേസാ സപരിയായാ. താസു നിപ്പരിയായകഥാ ഇധ അധിപ്പേതാ. അജ്ഝത്തദുകസ്സാപി നിദ്ദേസപദാനി ഹേട്ഠാ അജ്ഝത്തത്തികനിദ്ദേസേ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൦൫൦) വുത്തത്ഥാനേവ. ഓളാരികാദീനി രൂപകണ്ഡവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൭൪) വുത്തത്ഥാനേവ.

൬. ഹീനദുകനിദ്ദേസേ തേസം തേസം സത്താനന്തി ബഹൂസു സത്തേസു സാമിവചനം. അപരസ്സാപി അപരസ്സാപീതി ഹി വുച്ചമാനേ ദിവസമ്പി കപ്പസതസഹസ്സമ്പി വദന്തോ ഏത്തകമേവ വദേയ്യ. ഇതി സത്ഥാ ദ്വീഹേവ പദേഹി അനവസേസേ സത്തേ പരിയാദിയന്തോ ‘തേസം തേസം സത്താന’ന്തി ആഹ. ഏത്തകേന ഹി സബ്ബമ്പി അപരദീപനം സിദ്ധം ഹോതി. ഉഞ്ഞാതന്തി അവമതം. അവഞ്ഞാതന്തി വമ്ഭേത്വാ ഞാതം. രൂപന്തിപി ന വിദിതം. ഹീളിതന്തി അഗഹേതബ്ബട്ഠേന ഖിത്തം ഛഡ്ഡിതം, ജിഗുച്ഛിതന്തിപി വദന്തി. പരിഭൂതന്തി കിമേതേനാതി വാചായ പരിഭവിതം. അചിത്തീകതന്തി ന ഗരുകതം. ഹീനന്തി ലാമകം. ഹീനമതന്തി ഹീനന്തി മതം, ലാമകം കത്വാ ഞാതം. ഹീനസമ്മതന്തി ഹീനന്തി ലോകേ സമ്മതം, ഹീനേഹി വാ സമ്മതം, ഗൂഥഭക്ഖേഹി ഗൂഥോ വിയ. അനിട്ഠന്തി അപ്പിയം, പടിലാഭത്ഥായ വാ അപരിയേസിതം. സചേപി നം കോചി പരിയേസേയ്യ, പരിയേസതു. ഏതസ്സ പന ആരമ്മണസ്സ ഏതദേവ നാമം. അകന്തന്തി അകാമിതം, നിസ്സിരികം വാ. അമനാപന്തി മനസ്മിം ന അപ്പിതം. താദിസഞ്ഹി ആരമ്മണം മനസ്മിം ന അപ്പീയതി. അഥ വാ മനം അപ്പായതി വഡ്ഢേതീതി മനാപം, ന മനാപം അമനാപം.

അപരോ നയോ – അനിട്ഠം സമ്പത്തിവിരഹതോ. തം ഏകന്തേന കമ്മസമുട്ഠാനേസു അകുസലകമ്മസമുട്ഠാനം. അകന്തം സുഖസ്സ അഹേതുഭാവതോ. അമനാപം ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവതോ. രൂപാ സദ്ദാതി ഇദമസ്സ സഭാവദീപനം. ഇമസ്മിഞ്ഹി പദേ അകുസലകമ്മജവസേന അനിട്ഠാ പഞ്ച കാമഗുണാ വിഭത്താ. കുസലകമ്മജം പന അനിട്ഠം നാമ നത്ഥി, സബ്ബം ഇട്ഠമേവ.

പണീതപദനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന പദേ കുസലകമ്മജവസേന ഇട്ഠാ പഞ്ച കാമഗുണാ വിഭത്താ. കുസലകമ്മജഞ്ഹി അനിട്ഠം നാമ നത്ഥി, സബ്ബം ഇട്ഠമേവ. യഥാ ച കമ്മജേസു ഏവം ഉതുസമുട്ഠാനാദീസുപി ഇട്ഠാനിട്ഠതാ അത്ഥി ഏവാതി ഇമസ്മിം ദുകേ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പടിവിഭത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയം താവ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ. വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നത്ഥി, തേസം തേസം രുചിവസേന കഥിതം.

യഥാഹ –

‘‘മനാപപരിയന്തം ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അഗ്ഗന്തി വദാമി. തേവ, മഹാരാജ, രൂപാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. തേവ, മഹാരാജ, സദ്ദാ, ഗന്ധാ, രസാ, ഫോട്ഠബ്ബാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൩).

ഏവം യസ്മാ തേയേവ രൂപാദയോ ഏകോ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തത്ഥ ലോഭം ഉപ്പാദേതി. ഏകോ കുജ്ഝതി പടിഹഞ്ഞതി, തത്ഥ ദോസം ഉപ്പാദേതി. ഏകസ്സ ഇട്ഠാ ഹോന്തി കന്താ മനാപാ, ഏകസ്സ അനിട്ഠാ അകന്താ അമനാപാ. ഏകോ ചേതേ ‘ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ’തി ദക്ഖിണതോ ഗണ്ഹാതി, ഏകോ ‘അനിട്ഠാ അകന്താ അമനാപാ’തി വാമതോ. തസ്മാ ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നാമ നത്ഥി. പച്ചന്തവാസീനഞ്ഹി ഗണ്ഡുപ്പാദാപി ഇട്ഠാ ഹോന്തി കന്താ മനാപാ, മജ്ഝിമദേസവാസീനം അതിജേഗുച്ഛാ. തേസഞ്ച മോരമംസാദീനി ഇട്ഠാനി ഹോന്തി, ഇതരേസം താനി അതിജേഗുച്ഛാനീതി.

സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘കിം പന ത്വം ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നാമ നത്ഥീതി വദേസീ’’തി? ‘‘ആമ നത്ഥീ’’തി വദാമി. പുന തഥേവ യാവതതിയം പതിട്ഠാപേത്വാ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘നിബ്ബാനം നാമ ഇട്ഠം ഉദാഹു അനിട്ഠ’’ന്തി? ജാനമാനോ ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി വക്ഖതി. സചേപി ന വദേയ്യ, മാ വദതു. നിബ്ബാനം പന ഏകന്തഇട്ഠമേവ. ‘‘നനു ഏകോ നിബ്ബാനസ്സ വണ്ണേ കഥിയമാനേ കുജ്ഝിത്വാ – ‘ത്വം നിബ്ബാനസ്സ വണ്ണം കഥേസി, കിം തത്ഥ അന്നപാനമാലാഗന്ധവിലേപനസയനച്ഛാദനസമിദ്ധാ പഞ്ച കാമഗുണാ അത്ഥീ’തി വത്വാ ‘നത്ഥീ’തി വുത്തേ ‘അലം തവ നിബ്ബാനേനാ’തി നിബ്ബാനസ്സ വണ്ണേ കഥിയമാനേ കുജ്ഝിത്വാ ഉഭോ കണ്ണേ ഥകേതീതി ഇട്ഠേതം. ഏതസ്സ പന വസേന തവ വാദേ നിബ്ബാനം അനിട്ഠം നാമ ഹോതി. ന പനേതം ഏവം ഗഹേതബ്ബം. ഏസോ ഹി വിപരീതസഞ്ഞായ കഥേതി. സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന ച തദേവ ആരമ്മണം ഏകസ്സ ഇട്ഠം ഹോതി, ഏകസ്സ അനിട്ഠം’’.

ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പന പാടിയേക്കം വിഭത്തം അത്ഥീതി. കസ്സ വസേന വിഭത്തന്തി? മജ്ഝിമകസത്തസ്സ. ഇദഞ്ഹി ന അതിഇസ്സരാനം മഹാസമ്മതമഹാസുദസ്സനധമ്മാസോകാദീനം വസേന വിഭത്തം. തേസഞ്ഹി ദിബ്ബകപ്പമ്പി ആരമ്മണം അമനാപം ഉപട്ഠാതി. ന അതിദുഗ്ഗതാനം ദുല്ലഭന്നപാനാനം വസേന വിഭത്തം. തേസഞ്ഹി കണാജകഭത്തസിത്ഥാനിപി പൂതിമംസരസോപി അതിമധുരോ അമതസദിസോ ച ഹോതി. മജ്ഝിമകാനം പന ഗണകമഹാമത്തസേട്ഠികുടുമ്ബികവാണിജാദീനം കാലേന ഇട്ഠം കാലേന അനിട്ഠം ലഭമാനാനം വസേന വിഭത്തം. ഏവരൂപാ ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠം പരിച്ഛിന്ദിതും സക്കോന്തീതി.

തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ വിപാകവസേനേവ പരിച്ഛിന്നം, ന ജവനവസേന. ജവനം പന സഞ്ഞാവിപല്ലാസവസേന ഇട്ഠസ്മിംയേവ രജ്ജതി, ഇട്ഠസ്മിംയേവ ദുസ്സതി; അനിട്ഠസ്മിംയേവ രജ്ജതി, അനിട്ഠസ്മിംയേവ ദുസ്സതീ’’തി. വിപാകവസേനേവ പനേതം ഏകന്തതോ പരിച്ഛിജ്ജതി. ന ഹി സക്കാ വിപാകചിത്തം വഞ്ചേതും. സചേ ആരമ്മണം ഇട്ഠം ഹോതി, കുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി. സചേ അനിട്ഠം, അകുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി. കിഞ്ചാപി ഹി മിച്ഛാദിട്ഠികാ ബുദ്ധം വാ സങ്ഘം വാ മഹാചേതിയാദീനി വാ ഉളാരാനി ആരമ്മണാനി ദിസ്വാ അക്ഖീനി പിദഹന്തി, ദോമനസ്സം ആപജ്ജന്തി, ധമ്മസദ്ദം സുത്വാ കണ്ണേ ഥകേന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസോതവിഞ്ഞാണാനി പന നേസം കുസലവിപാകാനേവ ഹോന്തി.

കിഞ്ചാപി ഗൂഥസൂകരാദയോ ഗൂഥഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘ഖാദിതും ലഭിസ്സാമാ’തി സോമനസ്സജാതാ ഹോന്തി, ഗൂഥദസ്സനേ പന തേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തസ്സ ഗന്ധഘായനേ ഘാനവിഞ്ഞാണം, രസസായനേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണഞ്ച അകുസലവിപാകമേവ ഹോതി. ബന്ധിത്വാ വരസയനേ സയാപിതസൂകരോ ച കിഞ്ചാപി വിരവതി, സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന പനസ്സ ജവനസ്മിംയേവ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, കായവിഞ്ഞാണം കുസലവിപാകമേവ. കസ്മാ? ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠതായ.

അപിച ദ്വാരവസേനാപി ഇട്ഠാനിട്ഠതാ വേദിതബ്ബാ. സുഖസമ്ഫസ്സഞ്ഹി ഗൂഥകലലം ചക്ഖുദ്വാരഘാനദ്വാരേസു അനിട്ഠം, കായദ്വാരേ ഇട്ഠം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ മണിരതനേന പോഥിയമാനസ്സ, സുവണ്ണസൂലേ ഉത്താസിതസ്സ ച മണിരതനസുവണ്ണസൂലാനി ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠാനി ഹോന്തി, കായദ്വാരേ അനിട്ഠാനി. കസ്മാ? മഹാദുക്ഖസ്സ ഉപ്പാദനതോ. ഏവം ഇട്ഠാനിട്ഠം ഏകന്തതോ വിപാകേനേവ പരിച്ഛിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം.

തം തം വാ പനാതി ഏത്ഥ ന ഹേട്ഠിമനയോ ഓലോകേതബ്ബോ. ന ഹി ഭഗവാ സമ്മുതിമനാപം ഭിന്ദതി, പുഗ്ഗലമനാപം പന ഭിന്ദതി. തസ്മാ തംതംവാപനവസേനേവ ഉപാദായുപാദായ ഹീനപ്പണീതതാ വേദിതബ്ബാ. നേരയികാനഞ്ഹി രൂപം കോടിപ്പത്തം ഹീനം നാമ; തം ഉപാദായ തിരച്ഛാനേസു നാഗസുപണ്ണാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസം രൂപം ഹീനം; തം ഉപാദായ പേതാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ജാനപദാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ഗാമഭോജകാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ജനപദസാമികാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ പദേസരാജൂനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ രൂപം പണീതം നാമ. തസ്സാപി ഹീനം; തം ഉപാദായ ഭുമ്മദേവാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ താവതിംസാനം ദേവാനം രൂപം പണീതം നാമ…പേ… അകനിട്ഠദേവാനം പന രൂപം മത്ഥകപ്പത്തം പണീതം നാമ.

൭. ദൂരദുകനിദ്ദേസേ ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീനി ഹേട്ഠാ വിഭത്താനേവ. ഇമസ്മിം പന ദുകേ ദുപ്പരിഗ്ഗഹട്ഠേന ലക്ഖണദുപ്പടിവിജ്ഝതായ സുഖുമരൂപം ദൂരേതി കഥിതം. സുഖപരിഗ്ഗഹട്ഠേന ലക്ഖണസുപ്പടിവിജ്ഝതായ ഓളാരികരൂപം സന്തികേതി. കബളീകാരാഹാരപരിയോസാനേ ച നിയ്യാതനട്ഠാനേപി ‘ഇദം വുച്ചതി രൂപം ദൂരേ’തി ന നീയ്യാതിതം. കസ്മാ? ദുവിധഞ്ഹി ദൂരേ നാമ – ലക്ഖണതോ ച ഓകാസതോ ചാതി. തത്ഥ ലക്ഖണതോ ദൂരേതി ന കഥിതം, തം ഓകാസതോ കഥേതബ്ബം. തസ്മാ ദൂരേതി അകഥിതം. ഓളാരികരൂപം ഓകാസതോ ദൂരേതി ദസ്സേതും അനിയ്യാതേത്വാവ യം വാ പനഞ്ഞമ്പീതിആദിമാഹ. സന്തികപദനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അനാസന്നേതി ന ആസന്നേ, അനുപകട്ഠേതി നിസ്സടേ, ദൂരേതി ദൂരമ്ഹി, അസന്തികേതി ന സന്തികേ. ഇദം വുച്ചതി രൂപം ദൂരേതി ഇദം പണ്ണരസവിധം സുഖുമരൂപം ലക്ഖണതോ ദൂരേ, ദസവിധം പന ഓളാരികരൂപം യേവാപനകവസേന ഓകാസതോ ദൂരേതി വുച്ചതി. സന്തികപദനിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

ഇദം വുച്ചതി രൂപം സന്തികേതി ഇദം ദസവിധം ഓളാരികരൂപം ലക്ഖണതോ സന്തികേ, പഞ്ചദസവിധം പന സുഖുമരൂപം യേവാപനകവസേന ഓകാസതോ സന്തികേതി വുച്ചതി. കിത്തകതോ പട്ഠായ പന രൂപം ഓകാസവസേന സന്തികേ നാമ? കിത്തകതോ പട്ഠായ ദൂരേ നാമാതി? പകതികഥായ കഥേന്താനം ദ്വാദസഹത്ഥോ സവനൂപചാരോ നാമ ഹോതി. തസ്സ ഓരതോ രൂപം സന്തികേ, പരതോ ദൂരേ. തത്ഥ സുഖുമരൂപം ദൂരേ ഹോന്തം ലക്ഖണതോപി ഓകാസതോപി ദൂരേ ഹോതി; സന്തികേ ഹോന്തം പന ഓകാസതോവ സന്തികേ ഹോതി, ന ലക്ഖണതോ. ഓളാരികരൂപം സന്തികേ ഹോന്തം ലക്ഖണതോപി ഓകാസതോപി സന്തികേ ഹോതി; ദൂരേ ഹോന്തം ഓകാസതോവ ദൂരേ ഹോതി, ന ലക്ഖണതോ.

തം തം വാ പനാതി ഏത്ഥ ന ഹേട്ഠിമനയോ ഓലോകേതബ്ബോ. ഹേട്ഠാ ഹി ഭിന്ദമാനോ ഗതോ. ഇധ പന ന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഭിന്ദതി, ഓകാസതോ ദൂരമേവ ഭിന്ദതി. ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികഞ്ഹി ഏത്ഥ ദസ്സിതം. അത്തനോ ഹി രൂപം സന്തികേ നാമ; അന്തോകുച്ഛിഗതസ്സാപി പരസ്സ ദൂരേ. അന്തോകുച്ഛിഗതസ്സ സന്തികേ; ബഹിഠിതസ്സ ദൂരേ. ഏകമഞ്ചേ സയിതസ്സ സന്തികേ; ബഹിപമുഖേ ഠിതസ്സ ദൂരേ. അന്തോപരിവേണേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിപരിവേണേ ദൂരേ. അന്തോസങ്ഘാരാമേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിസങ്ഘാരാമേ ദൂരേ. അന്തോസീമായ രൂപം സന്തികേ; ബഹിസീമായ ദൂരേ. അന്തോഗാമഖേത്തേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിഗാമക്ഖേത്തേ ദൂരേ. അന്തോജനപദേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിജനപദേ ദൂരേ. അന്തോരജ്ജസീമായ രൂപം സന്തികേ; ബഹിരജ്ജസീമായ ദൂരേ. അന്തോസമുദ്ദേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിസമുദ്ദേരൂപം ദൂരേ. അന്തോചക്കവാളേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിചക്കവാളേ ദൂരേതി.

അയം രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ.

൨. വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൮. വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസാദീസു ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസം പഹായ അപുബ്ബമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. യാ കാചി വേദനാതി ചതുഭൂമികവേദനം പരിയാദിയതി. സുഖാ വേദനാതിആദീനി അതീതാദിവസേന നിദ്ദിട്ഠവേദനം സഭാവതോ ദസ്സേതും വുത്താനി. തത്ഥ സുഖാ വേദനാ അത്ഥി കായികാ, അത്ഥി ചേതസികാ. തഥാ ദുക്ഖാ വേദനാ. അദുക്ഖമസുഖാ പന ചക്ഖാദയോ പസാദകായേ സന്ധായ പരിയായേന ‘അത്ഥി കായികാ, അത്ഥി ചേതസികാ’. തത്ഥ സബ്ബാപി കായികാ കാമാവചരാ. തഥാ ചേതസികാ ദുക്ഖാ വേദനാ. ചേതസികാ സുഖാ പന തേഭൂമികാ. അദുക്ഖമസുഖാ ചതുഭൂമികാ. തസ്സാ സബ്ബപ്പകാരായപി സന്തതിവസേന, ഖണാദിവസേന ച അതീതാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ സന്തതിവസേന ഏകവീഥിഏകജവനഏകസമാപത്തിപരിയാപന്നാ, ഏകവിധവിസയസമായോഗപ്പവത്താ ച പച്ചുപ്പന്നാ. തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. ഖണാദിവസേന ഖണത്തയപരിയാപന്നാ പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാ സകിച്ചഞ്ച കുരുമാനാ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നാ. തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. തത്ഥ ഖണാദിവസേന അതീതാദിഭാവം സന്ധായ അയം നിദ്ദേസോ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൧. ഓളാരികസുഖുമനിദ്ദേസേ അകുസലാ വേദനാതിആദീനി ജാതിതോ ഓളാരികസുഖുമഭാവം ദസ്സേതും വുത്താനി. ദുക്ഖാ വേദനാ ഓളാരികാതിആദീനി സഭാവതോ. അസമാപന്നസ്സ വേദനാതിആദീനി പുഗ്ഗലതോ. സാസവാതിആദീനി ലോകിയലോകുത്തരതോ ഓളാരികസുഖുമഭാവം ദസ്സേതും വുത്താനി. തത്ഥ അകുസലാ താവ സദരഥട്ഠേന ദുക്ഖവിപാകട്ഠേന ച ഓളാരികാ. കുസലാ നിദ്ദരഥട്ഠേന സുഖവിപാകട്ഠേന ച സുഖുമാ. അബ്യാകതാ നിരുസ്സാഹട്ഠേന അവിപാകട്ഠേന ച സുഖുമാ. കുസലാകുസലാ സഉസ്സാഹട്ഠേന സവിപാകട്ഠേന ച ഓളാരികാ. അബ്യാകതാ വുത്തനയേനേവ സുഖുമാ.

ദുക്ഖാ അസാതട്ഠേന ദുക്ഖട്ഠേന ച ഓളാരികാ. സുഖാ സാതട്ഠേന സുഖട്ഠേന ച സുഖുമാ. അദുക്ഖമസുഖാ സന്തട്ഠേന പണീതട്ഠേന ച സുഖുമാ. സുഖദുക്ഖാ ഖോഭനട്ഠേന ഫരണട്ഠേന ച ഓളാരികാ. സുഖവേദനാപി ഹി ഖോഭേതി ഫരതി. തഥാ ദുക്ഖവേദനാപി. സുഖഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം സകലസരീരം ഖോഭേന്തം ആലുളേന്തം അഭിസന്ദയമാനം മദ്ദയമാനം ഛാദയമാനം സീതോദകഘടേന ആസിഞ്ചയമാനം വിയ ഉപ്പജ്ജതി. ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം തത്തഫാലം അന്തോ പവേസന്തം വിയ തിണുക്കായ ബഹി ഝാപയമാനം വിയ ഉപ്പജ്ജതി. അദുക്ഖമസുഖാ പന വുത്തനയേനേവ സുഖുമാ. അസമാപന്നസ്സ വേദനാ നാനാരമ്മണേ വിക്ഖിത്തഭാവതോ ഓളാരികാ. സമാപന്നസ്സ വേദനാ ഏകത്തനിമിത്തേയേവ ചരതീതി സുഖുമാ. സാസവാ ആസവുപ്പത്തിഹേതുതോ ഓളാരികാ. ആസവചാരോ നാമ ഏകന്തഓളാരികോ. അനാസവാ വുത്തവിപരിയായേന സുഖുമാ.

തത്ഥ ഏകോ നേവ കുസലത്തികേ കോവിദോ ഹോതി, ന വേദനാത്തികേ. സോ ‘കുസലത്തികം രക്ഖാമീ’തി വേദനാത്തികം ഭിന്ദതി; ‘വേദനാത്തികം രക്ഖാമീ’തി കുസലത്തികം ഭിന്ദതി. ഏകോ ‘തികം രക്ഖാമീ’തി ഭൂമന്തരം ഭിന്ദതി. ഏകോ ന ഭിന്ദതി. കഥം? ‘‘സുഖദുക്ഖാ വേദനാ ഓളാരികാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ സുഖുമാ’’തി ഹി വേദനാത്തികേ വുത്തം. തം ഏകോ പടിക്ഖിപതി – ന സബ്ബാ അദുക്ഖമസുഖാ സുഖുമാ. സാ ഹി കുസലാപി അത്ഥി അകുസലാപി അബ്യാകതാപി. തത്ഥ കുസലാകുസലാ ഓളാരികാ, അബ്യാകതാ സുഖുമാ. കസ്മാ? കുസലത്തികേ പാളിയം ആഗതത്താതി. ഏവം കുസലത്തികോ രക്ഖിതോ ഹോതി, വേദനാത്തികോ പന ഭിന്നോ.

കുസലാകുസലാ വേദനാ ഓളാരികാ, അബ്യാകതാ വേദനാ സുഖുമാ’’തി യം പന കുസലത്തികേ വുത്തം, തം ഏകോ പടിക്ഖിപതി – ന സബ്ബാ അബ്യാകതാ സുഖുമാ. സാ ഹി സുഖാപി അത്ഥി ദുക്ഖാപി അദുക്ഖമസുഖാപി. തത്ഥ സുഖദുക്ഖാ ഓളാരികാ, അദുക്ഖമസുഖാ സുഖുമാ. കസ്മാ? വേദനാത്തികേ പാളിയം ആഗതത്താതി. ഏവം വേദനാത്തികോ രക്ഖിതോ ഹോതി, കുസലത്തികോ പന ഭിന്നോ. കുസലത്തികസ്സ പന ആഗതട്ഠാനേ വേദനാത്തികം അനോലോകേത്വാ വേദനാത്തികസ്സ ആഗതട്ഠാനേ കുസലത്തികം അനോലോകേത്വാ കുസലാദീനം കുസലത്തികലക്ഖണേന, സുഖാദീനം വേദനാത്തികലക്ഖണേന ഓളാരികസുഖുമതം കഥേന്തോ ന ഭിന്ദതി നാമ.

യമ്പി ‘‘കുസലാകുസലാ വേദനാ ഓളാരികാ, അബ്യാകതാ വേദനാ സുഖുമാ’’തി കുസലത്തികേ വുത്തം, തത്ഥേകോ ‘കുസലാ ലോകുത്തരവേദനാപി സമാനാ ഓളാരികാ നാമ, വിപാകാ അന്തമസോ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹജാതാപി സമാനാ സുഖുമാ നാമ ഹോതീ’തി വദതി. സോ ഏവരൂപം സന്തം പണീതം ലോകുത്തരവേദനം ഓളാരികം നാമ കരോന്തോ, ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം അഹേതുകം ഹീനം ജളം വേദനം സുഖുമം നാമ കരോന്തോ ‘തികം രക്ഖിസ്സാമീ’തി ഭൂമന്തരം ഭിന്ദതി നാമ. തത്ഥ തത്ഥ ഭൂമിയം കുസലം പന തംതംഭൂമിവിപാകേനേവ സദ്ധിം യോജേത്വാ കഥേന്തോ ന ഭിന്ദതി നാമ. തത്രായം നയോ – കാമാവചരകുസലാ ഹി ഓളാരികാ; കാമാവചരവിപാകാ സുഖുമാ. രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരകുസലാ ഓളാരികാ; രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകാ സുഖുമാതി. ഇമിനാ നീഹാരേന കഥേന്തോ ന ഭിന്ദതി നാമ.

തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘അകുസലേ ഓളാരികസുഖുമതാ നാമ ന ഉദ്ധരിതബ്ബാ. തഞ്ഹി ഏകന്തഓളാരികമേവ. ലോകുത്തരേപി ഓളാരികസുഖുമതാ ന ഉദ്ധരിതബ്ബാ. തഞ്ഹി ഏകന്തസുഖുമ’’ന്തി. ഇമം കഥം ആഹരിത്വാ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരസ്സ കഥയിംസു – ഏവം ഥേരേന കഥിതന്തി. തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അഭിധമ്മം പത്വാ ഏകപദസ്സാപി ദ്വിന്നമ്പി പദാനം ആഗതട്ഠാനേ നയം ദാതും യുത്തട്ഠാനേ നയോ അദിന്നോ നാമ നത്ഥി, നയം കാതും യുത്തട്ഠാനേ നയോ അകതോ നാമ നത്ഥി. ഇധ പനേകച്ചോ ‘ആചരിയോ അസ്മീ’തി വിചരന്തോ അകുസലേ ഓളാരികസുഖുമതം ഉദ്ധരമാനോ കുക്കുച്ചായതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പന ലോകുത്തരേപി ഓളാരികസുഖുമതാ ഉദ്ധരിതാ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഇദം സുത്തം ആഹരി – ‘‘തത്ര, ഭന്തേ, യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭന്തേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ ഹീനാ അക്ഖായതി – ദുക്ഖത്താ ദന്ധത്താ ചാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൫൨). ഏത്ഥ ഹി ചതസ്സോ പടിപദാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ.

തം തം വാ പനാതി ഏത്ഥ ന ഹേട്ഠിമനയോ ഓലോകേതബ്ബോ. തംതംവാപനവസേനേവ കഥേതബ്ബം. ദുവിധാ ഹി അകുസലാ – ലോഭസഹഗതാ ദോസസഹഗതാ ച. തത്ഥ ദോസസഹഗതാ ഓളാരികാ, ലോഭസഹഗതാ സുഖുമാ. ദോസസഹഗതാപി ദുവിധാ – നിയതാ അനിയതാ ച. തത്ഥ നിയതാ ഓളാരികാ, അനിയതാ സുഖുമാ. നിയതാപി കപ്പട്ഠിതികാ ഓളാരികാ, നോകപ്പട്ഠിതികാ സുഖുമാ. കപ്പട്ഠിതികാപി അസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, സസങ്ഖാരികാ സുഖുമാ. ലോഭസഹഗതാപി ദ്വിധാ – ദിട്ഠിസമ്പയുത്താ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ ച. തത്ഥ ദിട്ഠിസമ്പയുത്താ ഓളാരികാ, ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ സുഖുമാ. ദിട്ഠിസമ്പയുത്താപി നിയതാ ഓളാരികാ, അനിയതാ സുഖുമാ. സാപി അസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, സസങ്ഖാരികാ സുഖുമാ.

സങ്ഖേപതോ അകുസലം പത്വാ യാ വിപാകം ബഹും ദേതി സാ ഓളാരികാ, യാ അപ്പം സാ സുഖുമാ. കുസലം പത്വാ പന അപ്പവിപാകാ ഓളാരികാ, ബഹുവിപാകാ സുഖുമാ. ചതുബ്ബിധേ കുസലേ കാമാവചരകുസലാ ഓളാരികാ, രൂപാവചരകുസലാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, അരൂപാവചരകുസലാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, ലോകുത്തരകുസലാ സുഖുമാ. അയം താവ ഭൂമീസു അഭേദതോ നയോ.

ഭേദതോ പന കാമാവചരാ ദാനസീലഭാവനാമയവസേന തിവിധാ. തത്ഥ ദാനമയാ ഓളാരികാ, സീലമയാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, ഭാവനാമയാ സുഖുമാ. സാപി ദുഹേതുകാ തിഹേതുകാതി ദുവിധാ. തത്ഥ ദുഹേതുകാ ഓളാരികാ, തിഹേതുകാ സുഖുമാ. തിഹേതുകാപി സസങ്ഖാരികഅസങ്ഖാരികഭേദതോ ദുവിധാ. തത്ഥ സസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, അസങ്ഖാരികാ സുഖുമാ. രൂപാവചരേ പഠമജ്ഝാനകുസലവേദനാ ഓളാരികാ, ദുതിയജ്ഝാനകുസലവേദനാ സുഖുമാ…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനകുസലവേദനാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലവേദനാ സുഖുമാ ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലവേദനാ ഓളാരികാ…പേ…. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലവേദനാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, വിപസ്സനാസഹജാതാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, സോതാപത്തിമഗ്ഗസഹജാതാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗസഹജാതാ സുഖുമാ.

ചതുബ്ബിധേ വിപാകേ കാമാവചരവിപാകവേദനാ ഓളാരികാ, രൂപാവചരവിപാകവേദനാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ…പേ… ലോകുത്തരവിപാകവേദനാ സുഖുമാ. ഏവം താവ അഭേദതോ.

ഭേദതോ പന കാമാവചരവിപാകാ അത്ഥി അഹേതുകാ, അത്ഥി സഹേതുകാ. സഹേതുകാപി അത്ഥി ദുഹേതുകാ, അത്ഥി തിഹേതുകാ. തത്ഥ അഹേതുകാ ഓളാരികാ, സഹേതുകാ സുഖുമാ. സാപി ദുഹേതുകാ ഓളാരികാ, തിഹേതുകാ സുഖുമാ. തത്ഥാപി സസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, അസങ്ഖാരികാ സുഖുമാ. പഠമജ്ഝാനവിപാകാ ഓളാരികാ, ദുതിയജ്ഝാനവിപാകാ സുഖുമാ…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, ആകാസാനഞ്ചായതനവിപാകാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, സോതാപത്തിഫലവേദനാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, സകദാഗാമി…പേ… അരഹത്തഫലവേദനാ സുഖുമാ.

തീസു കിരിയാസു കാമാവചരകിരിയവേദനാ ഓളാരികാ, രൂപാവചരകിരിയവേദനാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, അരൂപാവചരകിരിയവേദനാ സുഖുമാ. ഏവം താവ അഭേദതോ. ഭേദതോ പന അഹേതുകാദിവസേന ഭിന്നായ കാമാവചരകിരിയായ അഹേതുകകിരിയവേദനാ ഓളാരികാ, സഹേതുകാ സുഖുമാ. സാപി ദുഹേതുകാ ഓളാരികാ, തിഹേതുകാ സുഖുമാ. തത്ഥാപി സസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, അസങ്ഖാരികാ സുഖുമാ. പഠമജ്ഝാനേ കിരിയവേദനാ ഓളാരികാ, ദുതിയജ്ഝാനേ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, തതിയേ…പേ… ചതുത്ഥേ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, ആകാസാനഞ്ചായതനകിരിയവേദനാ സുഖുമാ. സാപി ഓളാരികാ, വിഞ്ഞാണഞ്ചാ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകിരിയവേദനാ സുഖുമാ. യാ ഓളാരികാ സാ ഹീനാ. യാ സുഖുമാ സാ പണീതാ.

൧൩. ദൂരദുകനിദ്ദേസേ അകുസലവേദനാ വിസഭാഗട്ഠേന വിസംസട്ഠേന ച കുസലാബ്യാകതാഹി ദൂരേ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു ദൂരതാ വേദിതബ്ബാ. സചേപി ഹി അകുസലാദിവേദനാസമങ്ഗിനോ ദുക്ഖാദിവേദനാസമങ്ഗിനോ ച തയോ തയോ ജനാ ഏകമഞ്ചേ നിസിന്നാ ഹോന്തി, തേസമ്പി താ വേദനാ വിസഭാഗട്ഠേന വിസംസട്ഠേന ച ദൂരേയേവ നാമ. സമാപന്നവേദനാദിസമങ്ഗീസുപി ഏസേവ നയോ. അകുസലാ പന അകുസലായ സഭാഗട്ഠേന സരിക്ഖട്ഠേന ച സന്തികേ നാമ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു സന്തികതാ വേദിതബ്ബാ. സചേപി ഹി അകുസലാദിവേദനാസമങ്ഗീസു തീസു ജനേസു ഏകോ കാമഭവേ, ഏകോ രൂപഭവേ, ഏകോ അരൂപഭവേ, തേസമ്പി താ വേദനാ സഭാഗട്ഠേന സരിക്ഖട്ഠേന ച സന്തികേയേവ നാമ. കുസലാദിവേദനാസമങ്ഗീസുപി ഏസേവ നയോ.

തം തം വാ പനാതി ഏത്ഥ ഹേട്ഠിമനയം അനോലോകേത്വാ തം തം വാപനവസേനേവ കഥേതബ്ബം. കഥേന്തേന ച ന ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതബ്ബം, സന്തികതോ പന ദൂരം ഉദ്ധരിതബ്ബം. ദുവിധാ ഹി അകുസലാ – ലോഭസഹഗതാ ദോസസഹഗതാ ച. തത്ഥ ലോഭസഹഗതാ ലോഭസഹഗതായ സന്തികേ നാമ, ദോസസഹഗതായ ദൂരേ നാമ. ദോസസഹഗതാ ദോസസഹഗതായ സന്തികേ നാമ, ലോഭസഹഗതായ ദൂരേ നാമ. ദോസസഹഗതാപി നിയതാ നിയതായ സന്തികേ നാമാതി. ഏവം അനിയതാ. കപ്പട്ഠിതികഅസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികഭേദം ലോഭസഹഗതാദീസു ച ദിട്ഠിസമ്പയുത്താദിഭേദം സബ്ബം ഓളാരികദുകനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതവസേന അനുഗന്ത്വാ ഏകേകകോട്ഠാസവേദനാ തംതംകോട്ഠാസവേദനായ ഏവ സന്തികേ, ഇതരാ ഇതരായ ദൂരേതി വേദിതബ്ബാതി.

അയം വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ.

൩. സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൧൪. സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ യാ കാചി സഞ്ഞാതി ചതുഭൂമികസഞ്ഞം പരിയാദിയതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതിആദീനി അതീതാദിവസേന നിദ്ദിട്ഠസഞ്ഞം സഭാവതോ ദസ്സേതും വുത്താനി. തത്ഥ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സതോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്മിം വാ ജാതാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ നാമ. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച പുരിമാ പഞ്ച ചക്ഖുപസാദാദിവത്ഥുകാവ. മനോസമ്ഫസ്സജാ ഹദയവത്ഥുകാപി അവത്ഥുകാപി. സബ്ബാ ചതുഭൂമികസഞ്ഞാ.

൧൭. ഓളാരികദുകനിദ്ദേസേ പടിഘസമ്ഫസ്സജാതി സപ്പടിഘേ ചക്ഖുപസാദാദയോ വത്ഥും കത്വാ സപ്പടിഘേ രൂപാദയോ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നോ ഫസ്സോ പടിഘസമ്ഫസ്സോ നാമ. തതോ തസ്മിം വാ ജാതാ പടിഘസമ്ഫസ്സജാ നാമ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ…പേ… കായസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതിപി തസ്സായേവ വത്ഥുതോ നാമം. രൂപസഞ്ഞാ…പേ… ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാതിപി തസ്സായേവ ആരമ്മണതോ നാമം. ഇദം പന വത്ഥാരമ്മണതോ നാമം. സപ്പടിഘാനി ഹി വത്ഥൂനി നിസ്സായ, സപ്പടിഘാനി ച ആരമ്മണാനി ആരബ്ഭ ഉപ്പത്തിതോ ഏസാ പടിഘസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതി വുത്താ. മനോസമ്ഫസ്സജാതിപി പരിയായേന ഏതിസ്സാ നാമം ഹോതിയേവ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി മനോ നാമ. തേന സഹജാതോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ നാമ. തസ്മിം മനോസമ്ഫസ്സേ, തസ്മാ വാ മനോസമ്ഫസ്സാ ജാതാതി മനോസമ്ഫസ്സജാ. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണം മനോ നാമ. തേന സഹജാതോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ നാമ. തസ്മിം മനോസമ്ഫസ്സേ, തസ്മാ വാ മനോസമ്ഫസ്സാ ജാതാതി മനോസമ്ഫസ്സജാ.

അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതിപി പരിയായേന ഏതിസ്സാ നാമം ഹോതിയേവ. തയോ ഹി അരൂപിനോ ഖന്ധാ സയം പിട്ഠിവട്ടകാ ഹുത്വാ അത്തനാ സഹജാതായ സഞ്ഞായ അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതിപി നാമം കരോന്തി. നിപ്പരിയായേന പന പടിഘസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ നാമ പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാ, അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ നാമ മനോദ്വാരികസഞ്ഞാ. തത്ഥ പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാ ഓലോകേത്വാപി ജാനിതും സക്കാതി ഓളാരികാ. രജ്ജിത്വാ ഉപനിജ്ഝായന്തഞ്ഹി ‘രജ്ജിത്വാ ഉപനിജ്ഝായതീ’തി, കുജ്ഝിത്വാ ഉപനിജ്ഝായന്തം ‘കുജ്ഝിത്വാ ഉപനിജ്ഝായതീ’തി ഓലോകേത്വാവ ജാനന്തി.

തത്രിദം വത്ഥു – ദ്വേ കിര ഇത്ഥിയോ നിസീദിത്വാ സുത്തം കന്തന്തി. ദ്വീസു ദഹരേസു ഗാമേ ചരന്തേസു ഏകോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ഏകം ഇത്ഥിം ഓലോകേസി. ഇതരാ തം പുച്ഛി ‘കസ്മാ നു ഖോ തം ഏസോ ഓലോകേസീ’തി? ‘ന ഏസോ ഭിക്ഖു മം വിസഭാഗചിത്തേന ഓലോകേസി, കനിട്ഠഭഗിനീസഞ്ഞായ പന ഓലോകേസീ’തി. തേസുപി ഗാമേ ചരിത്വാ ആസനസാലായ നിസിന്നേസു ഇതരോ ഭിക്ഖു തം ഭിക്ഖും പുച്ഛി – ‘തയാ സാ ഇത്ഥീ ഓലോകിതാ’തി? ‘ആമ ഓലോകിതാ’. ‘കിമത്ഥായാ’തി? ‘മയ്ഹം ഭഗിനീസരിക്ഖത്താ തം ഓലോകേസി’ന്തി ആഹ. ഏവം പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാ ഓലോകേത്വാപി ജാനിതും സക്കാതി വേദിതബ്ബാ. സാ പനേസാ പസാദവത്ഥുകാ ഏവ. കേചി പന ജവനപ്പവത്താതി ദീപേന്തി. മനോദ്വാരികസഞ്ഞാ പന ഏകമഞ്ചേ വാ ഏകപീഠേ വാ നിസീദിത്വാപി അഞ്ഞം ചിന്തേന്തം വിതക്കേന്തഞ്ച ‘കിം ചിന്തേസി, കിം വിതക്കേസീ’തി പുച്ഛിത്വാ തസ്സ വചനവസേനേവ ജാനിതബ്ബതോ സുഖുമാ. സേസം വേദനാക്ഖന്ധസദിസമേവാതി.

അയം സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ.

൪. സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൨൦. സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ യേ കേചി സങ്ഖാരാതി ചതുഭൂമികസങ്ഖാരേ പരിയാദിയതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാതിആദീനി അതീതാദിവസേന നിദ്ദിട്ഠസങ്ഖാരേ സഭാവതോ ദസ്സേതും വുത്താനി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ചേതനാതി ഹേട്ഠിമകോടിയാ പധാനസങ്ഖാരവസേന വുത്തം. ഹേട്ഠിമകോടിയാ ഹി അന്തമസോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം പാളിയം ആഗതാ ചത്താരോ സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസു ചേതനാ പധാനാ ആയൂഹനട്ഠേന പാകടത്താ. തസ്മാ അയമേവ ഗഹിതാ. തംസമ്പയുത്തസങ്ഖാരാ പന തായ ഗഹിതായ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. ഇധാപി പുരിമാ പഞ്ച ചക്ഖുപസാദാദിവത്ഥുകാവ. മനോസമ്ഫസ്സജാ ഹദയവത്ഥുകാപി അവത്ഥുകാപി. സബ്ബാ ചതുഭൂമികചേതനാ. സേസം വേദനാക്ഖന്ധസദിസമേവാതി.

അയം സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ.

൫. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൨൬. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണന്തി ചതുഭൂമകവിഞ്ഞാണം പരിയാദിയതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തിആദീനി അതീതാദിവസേന നിദ്ദിട്ഠവിഞ്ഞാണം സഭാവതോ ദസ്സേതും വുത്താനി. തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി പഞ്ച ചക്ഖുപസാദാദിവത്ഥുകാനേവ, മനോവിഞ്ഞാണം ഹദയവത്ഥുകമ്പി അവത്ഥുകമ്പി. സബ്ബം ചതുഭൂമകവിഞ്ഞാണം. സേസം വേദനാക്ഖന്ധസദിസമേവാതി.

അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ.

പകിണ്ണകകഥാ

ഇദാനി പഞ്ചസുപി ഖന്ധേസു സമുഗ്ഗമതോ, പുബ്ബാപരതോ, അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ, ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ, നാനുപ്പാദഏകനിരോധതോ, ഏകുപ്പാദഏകനിരോധതോ, നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതോ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നതോ, അജ്ഝത്തികബാഹിരതോ, ഓളാരികസുഖുമതോ, ഹീനപണീതതോ, ദൂരസന്തികതോ, പച്ചയതോ, സമുട്ഠാനതോ, പരിനിപ്ഫന്നതോ, സങ്ഖതതോതി സോളസഹാകാരേഹി പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ദുവിധോ സമുഗ്ഗമോ – ഗബ്ഭസേയ്യകസമുഗ്ഗമോ, ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോതി. തത്ഥ ഗബ്ഭസേയ്യകസമുഗ്ഗമോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താനഞ്ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ അപച്ഛാഅപുരേ ഏകതോ പാതുഭവന്തി. തസ്മിം ഖണേ പാതുഭൂതാ കലലസങ്ഖാതാ രൂപസന്തതി പരിത്താ ഹോതി. ഖുദ്ദകമക്ഖികായ ഏകവായാമേന പാതബ്ബമത്താതി വത്വാ പുന ‘അതിബഹും ഏതം, സണ്ഹസൂചിയാ തേലേ പക്ഖിപിത്വാ ഉക്ഖിത്തായ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘ഏകകേസേ തേലതോ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതേ തസ്സ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘ഇമസ്മിം ജനപദേ മനുസ്സാനം കേസേ അട്ഠധാ ഫാലിതേ തതോ ഏകകോട്ഠാസപ്പമാണോ ഉത്തരകുരുകാനം കേസോ; തസ്സ പസന്നതിലതേലതോ ഉദ്ധടസ്സ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘ഏതം ബഹു, ജാതിഉണ്ണാ നാമ സുഖുമാ; തസ്സാ ഏകഅംസുനോ പസന്നതിലതേലേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധടസ്സ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തം പനേതം അച്ഛം ഹോതി വിപ്പസന്നം അനാവിലം പരിസുദ്ധം പസന്നതിലതേലബിന്ദുസമാനവണ്ണം. വുത്തമ്പി ചേതം –

തിലതേലസ്സ യഥാ ബിന്ദു, സപ്പിമണ്ഡോ അനാവിലോ;

ഏവം വണ്ണപടിഭാഗം, കലലന്തി പവുച്ചതീതി.

ഏവം പരിത്തായ രൂപസന്തതിയാ തീണി സന്തതിസീസാനി ഹോന്തി – വത്ഥുദസകം, കായദസകം, ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയവസേന പുരിസസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയവസേന ഭാവദസകന്തി. തത്ഥ വത്ഥുരൂപം, തസ്സ നിസ്സയാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, തംനിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസോജാ, ജീവിതന്തി – ഇദം വത്ഥുദസകം നാമ. കായപസാദോ, തസ്സ നിസ്സയാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, തന്നിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസോജാ, ജീവിതന്തി – ഇദം കായദസകം നാമ. ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിഭാവോ, പുരിസസ്സ പുരിസഭാവോ, തസ്സ നിസ്സയാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, തന്നിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസോജാ, ജീവിതന്തി – ഇദം ഭാവദസകം നാമ.

ഏവം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിയം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ നാമ ഹോതി. പടിസന്ധിചിത്തേന പന സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, പടിസന്ധിചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി. ഏവം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തി. സചേ പന നപുംസകപടിസന്ധി ഹോതി, ഭാവദസകം ഹായതി. ദ്വിന്നം ദസകാനം വസേന സമവീസതി കമ്മജരൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ നാമ ഹോതി. വേദനാക്ഖന്ധാദയോ വുത്തപ്പകാരാ ഏവാതി. ഏവമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ തിസമുട്ഠാനികപ്പവേണീ കഥേതബ്ബാ ഭവേയ്യ. തം പന അകഥേത്വാ ‘ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോ’ നാമ ദസ്സിതോ. ഓപപാതികാനഞ്ഹി പരിപുണ്ണായതനാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഹേട്ഠാ വുത്താനി തീണി, ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാദസകാനി ചാതി സത്ത രൂപസന്തതിസീസാനി പാതുഭവന്തി. തത്ഥ ചക്ഖുദസകാദീനി കായദസകസദിസാനേവ. നപുംസകസ്സ പന ഭാവദസകം നത്ഥി. ഏവം പരിപുണ്ണായതനാനം ഓപപാതികാനം സമസത്തതി ചേവ സമസട്ഠി ച കമ്മജരൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ നാമ. വേദനാക്ഖന്ധാദയോ വുത്തപ്പകാരാ ഏവാതി. ഏവം ഓപപാതികാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തി. അയം ‘ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോ’ നാമ. ഏവം താവ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ‘സമുഗ്ഗമതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘പുബ്ബാപരതോ’തി ഏവം പന ഗബ്ഭസേയ്യകാനം അപച്ഛാഅപുരേ ഉപ്പന്നേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു കിം രൂപം പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി ഉദാഹു അരൂപന്തി? രൂപം രൂപമേവ സമുട്ഠാപേതി, ന അരൂപം. കസ്മാ? പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ന രൂപജനകത്താ. സബ്ബസത്താനഞ്ഹി പടിസന്ധിചിത്തം, ഖീണാസവസ്സ ചുതിചിത്തം, ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, ചത്താരി അരൂപ്പവിപാകാനീതി സോളസ ചിത്താനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. തത്ഥ പടിസന്ധിചിത്തം താവ വത്ഥുനോ ദുബ്ബലതായ അപ്പതിട്ഠിതതായ പച്ചയവേകല്ലതായ ആഗന്തുകതായ ച രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. തത്ഥ ഹി സഹജാതം വത്ഥു ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലം ഹോതീതി വത്ഥുനോ ദുബ്ബലതായ രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. യഥാ ച പപാതേ പതന്തോ പുരിസോ അഞ്ഞസ്സ നിസ്സയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, ഏവം ഏതമ്പി കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താ പപാതേ പതമാനം വിയ അപ്പതിട്ഠിതം. ഇതി കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താ, അപ്പതിട്ഠിതതായപി രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

പടിസന്ധിചിത്തഞ്ച വത്ഥുനാ സദ്ധിം അപച്ഛാഅപുരേ ഉപ്പന്നം. തസ്സ വത്ഥു പുരേജാതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി. സചേ സക്കുണേയ്യ, രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ. യത്രാപി വത്ഥു പുരേജാതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, പവേണീ ഘടിയതി, തത്രാപി ചിത്തം അങ്ഗതോ അപരിഹീനംയേവ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. യദി ഹി ചിത്തം ഠാനക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ, പടിസന്ധിചിത്തമ്പി രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ. ന പന ചിത്തം തസ്മിം ഖണദ്വയേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. യഥാ പന അഹിച്ഛത്തകമകുലം പഥവിതോ ഉട്ഠഹന്തം പംസുചുണ്ണം ഗഹേത്വാവ ഉട്ഠഹതി, ഏവം ചിത്തം പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ ഉപ്പാദക്ഖണേ അട്ഠ രൂപാനി ഗഹേത്വാവ ഉട്ഠഹതി. പടിസന്ധിക്ഖണേ ച വത്ഥു പുരേജാതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി പച്ചയവേകല്ലതായപി പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

യഥാ ച ആഗന്തുകപുരിസോ അഗതപുബ്ബം പദേസം ഗതോ അഞ്ഞേസം – ‘ഏഥ ഭോ, അന്തോഗാമേ വോ അന്നപാനഗന്ധമാലാദീനി ദസ്സാമീ’തി വത്തും ന സക്കോതി, അത്തനോ അവിസയതായ അപ്പഹുതതായ, ഏവമേവ പടിസന്ധിചിത്തം ആഗന്തുകന്തി അത്തനോ ആഗന്തുകതായപി രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. അപിച സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ഠാനം ഗഹേത്വാ ഠിതാനീതിപി പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

ഖീണാസവസ്സ പന ചുതിചിത്തം വട്ടമൂലസ്സ വൂപസന്തത്താ ന സമുട്ഠാപേതി. തസ്സ ഹി സബ്ബഭവേസു വട്ടമൂലം വൂപസന്തം അഭബ്ബുപ്പത്തികം പുനബ്ഭവേ പവേണീ നാമ നത്ഥി. സോതാപന്നസ്സ പന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അട്ഠമേവ വട്ടമൂലം വൂപസന്തം. തസ്മാ തസ്സ ചുതിചിത്തം സത്തസു ഭവേസു രൂപം സമുട്ഠാപേതി, സകദാഗാമിനോ ദ്വീസു, അനാഗാമിനോ ഏകസ്മിം. ഖീണാസവസ്സ സബ്ബഭവേസു വട്ടമൂലസ്സ വൂപസന്തത്താ നേവ സമുട്ഠാപേതി.

ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു പന ഝാനങ്ഗം നത്ഥി, മഗ്ഗങ്ഗം നത്ഥി, ഹേതു നത്ഥീതി ചിത്തങ്ഗം ദുബ്ബലം ഹോതീതി ചിത്തങ്ഗദുബ്ബലതായ താനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. ചത്താരി അരൂപവിപാകാനി തസ്മിം ഭവേ രൂപസ്സ നത്ഥിതായ രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. ന കേവലഞ്ച താനേവ, യാനി അഞ്ഞാനിപി തസ്മിം ഭവേ അട്ഠ കാമാവചരകുസലാനി, ദസ അകുസലാനി, നവ കിരിയചിത്താനി, ചത്താരി ആരുപ്പകുസലാനി, ചതസ്സോ ആരുപ്പകിരിയാ, തീണി മഗ്ഗചിത്താനി, ചത്താരി ഫലചിത്താനീതി ദ്വേചത്താലീസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, താനിപി തത്ഥ രൂപസ്സ നത്ഥിതായ ഏവ രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. ഏവം പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

ഉതു പന പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി. കോ ഏസ ഉതു നാമാതി? പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പന്നാനം സമതിംസകമ്മജരൂപാനം അബ്ഭന്തരാ തേജോധാതു. സാ ഠാനം പത്വാ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. ഉതു നാമ ചേസ ദന്ധനിരോധോ; ചിത്തം ഖിപ്പനിരോധം. തസ്മിം ധരന്തേയേവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. തേസു പടിസന്ധിഅനന്തരം പഠമഭവങ്ഗചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. യദാ പന സദ്ദസ്സ ഉപ്പത്തികാലോ ഭവിസ്സതി, തദാ ഉതുചിത്താനി സദ്ദനവകം നാമ സമുട്ഠാപേസ്സന്തി. കബളീകാരാഹാരോപി ഠാനം പത്വാ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. കുതോ പനസ്സ കബളീകാരാഹാരോതി? മാതിതോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യഞ്ചസ്സ ഭുഞ്ജതീ മാതാ, അന്നം പാനഞ്ച ഭോജനം;

തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, മാതുകുച്ഛിഗതോ നരോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൫);

ഏവം കുച്ഛിഗതോ ദാരകോ മാതരാ അജ്ഝോഹടഅന്നപാനഓജായ യാപേതി. സാവ ഠാനപ്പത്താ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. നനു ച സാ ഓജാ ഖരാ? വത്ഥു സുഖുമം? കഥം തത്ഥ പതിട്ഠാതീതി? പഠമം താവ ന പതിട്ഠാതി; ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ സത്താഹാനം ഗതകാലേ പതിട്ഠാതി. തതോ പന പുരേ വാ പതിട്ഠാതു പച്ഛാ വാ; യദാ മാതരാ അജ്ഝോഹടഅന്നപാനഓജാ ദാരകസ്സ സരീരേ പതിട്ഠാതി, തദാ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി.

ഓപപാതികസ്സാപി പകതിപടിയത്താനം ഖാദനീയഭോജനീയാനം അത്ഥിട്ഠാനേ നിബ്ബത്തസ്സ താനി ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹരതോ ഠാനപ്പത്താ ഓജാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഏകോ അന്നപാനരഹിതേ അരഞ്ഞേ നിബ്ബത്തതി, മഹാഛാതകോ ഹോതി, അത്തനോവ ജിവ്ഹായ ഖേളം പരിവത്തേത്വാ ഗിലതി. തത്രാപിസ്സ ഠാനപ്പത്താ ഓജാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി.

ഏവം പഞ്ചവീസതിയാ കോട്ഠാസേസു ദ്വേവ രൂപാനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി – തേജോധാതു ച കബളീകാരാഹാരോ ച. അരൂപേപി ദ്വേയേവ ധമ്മാ രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി – ചിത്തഞ്ചേവ കമ്മചേതനാ ച. തത്ഥ രൂപം ഉപ്പാദക്ഖണേ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ ച ദുബ്ബലം, ഠാനക്ഖണേ ബലവന്തി ഠാനക്ഖണേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ചിത്തം ഠാനക്ഖണേ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ ച ദുബ്ബലം, ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ ബലവന്തി ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. കമ്മചേതനാ നിരുദ്ധാവ പച്ചയോ ഹോതി. അതീതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേപി ഹി ആയൂഹിതം കമ്മം ഏതരഹി പച്ചയോ ഹോതി. ഏതരഹി ആയൂഹിതം അനാഗതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സപരിയോസാനേപി പച്ചയോ ഹോതീതി. ഏവം ‘പുബ്ബാപരതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ’തി രൂപം കിത്തകം അദ്ധാനം തിട്ഠതി? അരൂപം കിത്തകന്തി? രൂപം ഗരുപരിണാമം ദന്ധനിരോധം. അരൂപം ലഹുപരിണാമം ഖിപ്പനിരോധം. രൂപേ ധരന്തേയേവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. തം പന സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. യഥാ ഹി പുരിസോ ‘ഫലം പാതേസ്സാമീ’തി മുഗ്ഗരേന രുക്ഖസാഖം പഹരേയ്യ, ഫലാനി ച പത്താനി ച ഏകക്ഖണേയേവ വണ്ടതോ മുച്ചേയ്യും. തത്ഥ ഫലാനി അത്തനോ ഭാരികതായ പഠമതരം പഥവിയം പതന്തി, പത്താനി ലഹുകതായ പച്ഛാ. ഏവമേവ മുഗ്ഗരപ്പഹാരേന പത്താനഞ്ച ഫലാനഞ്ച ഏകക്ഖണേ വണ്ടതോ മുത്തകാലോ വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഏകക്ഖണേ പാതുഭാവോ; ഫലാനം ഭാരികതായ പഠമതരം പഥവിയം പതനം വിയ രൂപേ ധരന്തേയേവ സോളസന്നം ചിത്താനം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനം; പത്താനം ലഹുകതായ പച്ഛാ പഥവിയം പതനം വിയ രൂപസ്സ സത്തരസമേന ചിത്തേന സഹ നിരുജ്ഝനം.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി രൂപം ദന്ധനിരോധം ഗരുപരിണാമം, ചിത്തം ഖിപ്പനിരോധം ലഹുപരിണാമം, രൂപം പന അരൂപം അരൂപം വാ രൂപം ഓഹായ പവത്തിതും ന സക്കോന്തി. ദ്വിന്നമ്പി ഏകപ്പമാണാവ പവത്തി. തത്രായം ഉപമാ – ഏകോ പുരിസോ ലകുണ്ടകപാദോ, ഏകോ ദീഘപാദോ. തേസു ഏകതോ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേസു യാവ ദീഘപാദോ ഏകപദവാരം അക്കമതി, താവ ഇതരോ പദേ പദം അക്കമിത്വാ സോളസപദവാരേന ഗച്ഛതി. ദീഘപാദോ ലകുണ്ടകപാദസ്സ സോളസ പദവാരേ അത്തനോ പാദം അഞ്ഛിത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ഏകമേവ പദവാരം കരോതി. ഇതി ഏകോപി ഏകം അതിക്കമിതും ന സക്കോതി. ദ്വിന്നമ്പി ഗമനം ഏകപ്പമാണമേവ ഹോതി. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ലകുണ്ടകപാദപുരിസോ വിയ അരൂപം; ദീഘപാദപുരിസോ വിയ രൂപം; ദീഘപാദസ്സ ഏകം പദവാരം അക്കമണകാലേ ഇതരസ്സ സോളസപദവാരഅക്കമനം വിയ രൂപേ ധരന്തേയേവ അരൂപധമ്മേസു സോളസന്നം ചിത്താനം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനം; ദ്വിന്നം പുരിസാനം ലകുണ്ടകപാദപുരിസസ്സ സോളസ പദവാരേ ഇതരസ്സ അത്തനോ പാദം അഞ്ഛിത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ഏകപദവാരകരണം വിയ രൂപസ്സ സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝനം; ദ്വിന്നം പുരിസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോഹായ ഏകപ്പമാണേനേവ ഗമനം വിയ അരൂപസ്സ രൂപം രൂപസ്സ അരൂപം അനോഹായ ഏകപ്പമാണേനേവ പവത്തനന്തി. ഏവം ‘അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ’തി ഇദം പച്ഛിമകമ്മജം ഠപേത്വാ ദീപേതബ്ബം. പഠമഞ്ഹി പടിസന്ധിചിത്തം, ദുതിയം ഭവങ്ഗം, തതിയം ഭവങ്ഗം…പേ… സോളസമം ഭവങ്ഗം. തേസു ഏകേകസ്സ ഉപ്പാദട്ഠിതിഭങ്ഗവസേന തയോ തയോ ഖണാ. തത്ഥ ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ തീസു തീസു ഖണേസു സമതിംസ സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസു പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതം കമ്മജരൂപം സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി; ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ഠിതിക്ഖണേയേവ; ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ഭങ്ഗക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി. ഏവം ദുതിയഭവങ്ഗചിത്തം ആദിം കത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം യോജേത്വാ നയോ നേതബ്ബോ. ഇതി സോളസ തികാ അട്ഠചത്താലീസ ഹോന്തി. അയം അട്ഠചത്താലീസകമ്മജരൂപപവേണീ നാമ. സാ പനേസാ രത്തിഞ്ച ദിവാ ച ഖാദന്താനമ്പി ഭുഞ്ജന്താനമ്പി സുത്താനമ്പി പമത്താനമ്പി നദീസോതോ വിയ ഏകന്തം പവത്തതി യേവാതി. ഏവം ‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘നാനുപ്പാദഏകനിരോധതാ’ പച്ഛിമകമ്മജേന ദീപേതബ്ബാ. തത്ഥ ആയുസംഖാരപരിയോസാനേ സോളസന്നം ചിത്താനം വാരേ സതി ഹേട്ഠാസോളസകം ഉപരിസോളസകന്തി ദ്വേ ഏകതോ യോജേതബ്ബാനി. ഹേട്ഠാസോളസകസ്മിഞ്ഹി പഠമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതം സമതിംസകമ്മജരൂപം ഉപരിസോളസകസ്മിം പഠമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി; ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതം തസ്സ ഠിതിക്ഖണേയേവ ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതം തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി. ഹേട്ഠിമസോളസകസ്മിം പന ദുതിയചിത്തസ്സ…പേ… സോളസമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതം സമതിംസകമ്മജരൂപം ചുതിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി; തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ചുതിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേയേവ; ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ചുതിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി. തതോ പട്ഠായ കമ്മജരൂപപവേണീ ന പവത്തതി. യദി പവത്തേയ്യ, സത്താ അക്ഖയാ അവയാ അജരാ അമരാ നാമ ഭവേയ്യും.

ഏത്ഥ പന യദേതം ‘സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതീ’തിആദിനാ നയേന ‘ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീ’തി അട്ഠകഥായം ആഗതത്താ വുത്തം, തം ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീ’’തി? ‘‘ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൭൯) ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. കഥം? കായസങ്ഖാരോ ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനോ അസ്സാസപസ്സാസവാതോ. ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ യാവ അഞ്ഞാനി സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി താവ തിട്ഠതി. തേസം സോളസന്നം സബ്ബപച്ഛിമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. ഇതി യേന ചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി; ന കസ്സചി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ വാ ഠിതിക്ഖണേ വാ നിരുജ്ഝതി, നാപി ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏസാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ധമ്മതാതി നിയമതോ ചിത്തസങ്ഖാരേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ നിരുജ്ഝനതോ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം.

യോ ചായം ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ ഖണനിയമോ വുത്തോ കമ്മാദിസമുട്ഠാനസ്സാപി അയമേവ ഖണനിയമോ. തസ്മാ പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നം കമ്മജരൂപം തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അട്ഠാരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതി. പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അട്ഠാരസമസ്സ ഠാനക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീതി ഇമിനാ നയേനേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ. തതോ പരം പന ഉതുസമുട്ഠാനികപവേണീയേവ തിട്ഠതി. ‘നീഹരിത്വാ ഝാപേഥാ’തി വത്തബ്ബം ഹോതി. ഏവം ‘നാനുപ്പാദഏകനിരോധതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘ഏകുപ്പാദഏകനിരോധതോ’തി രൂപം പന രൂപേന സഹ ഏകുപ്പാദം ഏകനിരോധം. അരൂപം അരൂപേന സഹ ഏകുപ്പാദം ഏകനിരോധം. ഏവം ‘ഏകുപ്പാദഏകനിരോധതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതാ’ പന ചതുസന്തതിരൂപേന ദീപേതബ്ബാ. ഇമസ്സ ഹി ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തസ്സ സരീരസ്സ തത്ഥ തത്ഥ ചതുസന്തതിരൂപം ഘനപുഞ്ജഭാവേന വത്തതി. ഏവം വത്തമാനസ്സാപിസ്സ ന ഏകുപ്പാദാദിതാ സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. യഥാ പന ഉപചികരാജി വാ കിപില്ലികരാജി വാ ഓലോകിയമാനാ ഏകാബദ്ധാ വിയ ഹോതി, ന പന ഏകാബദ്ധാ. അഞ്ഞിസ്സാ ഹി സീസസന്തികേ അഞ്ഞിസ്സാ സീസമ്പി ഉദരമ്പി പാദാപി, അഞ്ഞിസ്സാ ഉദരസന്തികേ അഞ്ഞിസ്സാ സീസമ്പി ഉദരമ്പി പാദാപി, അഞ്ഞിസ്സാ പാദസന്തികേ അഞ്ഞിസ്സാ സീസമ്പി ഉദരമ്പി പാദാപി ഹോന്തി. ഏവമേവ ചതുസന്തതിരൂപാനമ്പി അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദോപി ഹോതി ഠിതിപി ഭങ്ഗോപി, അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേ അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദോപി ഹോതി ഠിതിപി ഭങ്ഗോപി, അഞ്ഞസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദോപി ഹോതി ഠിതിപി ഭങ്ഗോപി. ഏവമേത്ഥ ‘നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതാ’ വേദിതബ്ബാ.

‘അതീതാദീനി’ പന ദൂരദുകപരിയോസാനാനി പാളിയം ആഗതാനേവ. ‘പച്ചയസമുട്ഠാനാനി’പി ‘‘കമ്മജം, കമ്മപച്ചയം, കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൯൭൫) നയേന ഹേട്ഠാ കഥിതാനിയേവ. പഞ്ചപി പന ഖന്ധാ പരിനിപ്ഫന്നാവ ഹോന്തി, നോ അപരിനിപ്ഫന്നാ; സങ്ഖതാവ നോ അസങ്ഖതാ; അപിച നിപ്ഫന്നാപി ഹോന്തിയേവ. സഭാവധമ്മേസു ഹി നിബ്ബാനമേവേകം അപരിനിപ്ഫന്നം അനിപ്ഫന്നഞ്ച. നിരോധസമാപത്തി പന നാമപഞ്ഞത്തി ച കഥന്തി? നിരോധസമാപത്തി ലോകിയലോകുത്തരാതി വാ സങ്ഖതാസങ്ഖതാതി വാ പരിനിപ്ഫന്നാപരിനിപ്ഫന്നാതി വാ ന വത്തബ്ബാ. നിപ്ഫന്നാ പന ഹോതി സമാപജ്ജന്തേന സമാപജ്ജിതബ്ബതോ. തഥാ നാമപഞ്ഞത്തി. സാപി ഹി ലോകിയാദിഭേദം ന ലഭതി; നിപ്ഫന്നാ പന ഹോതി നോ അനിപ്ഫന്നാ; നാമഗ്ഗഹണഞ്ഹി ഗണ്ഹന്തോവ ഗണ്ഹാതീതി.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാ

ഏവം പകിണ്ണകതോ ഖന്ധേ വിദിത്വാ പുന ഏതേസുയേവ –

ഖന്ധേസു ഞാണഭേദത്ഥം, കമതോഥ വിസേസതോ;

അനൂനാധികതോ ചേവ, ഉപമാതോ തഥേവ ച.

ദട്ഠബ്ബതോ ദ്വിധാ ഏവം, പസ്സന്തസ്സത്ഥസിദ്ധിതോ;

വിനിച്ഛയനയോ സമ്മാ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിഭാവിനാ.

തത്ഥ ‘കമതോ’തി ഇധ ഉപ്പത്തിക്കമോ, പഹാനക്കമോ, പടിപത്തിക്കമോ, ഭൂമിക്കമോ, ദേസനാക്കമോതി ബഹുവിധോ കമോ.

തത്ഥ ‘‘പഠമം കലലം ഹോതി, കലലാ ഹോതി അബ്ബുദ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩൫) ഏവമാദി ഉപ്പത്തിക്കമോ. ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൮) ഏവമാദി പഹാനക്കമോ. ‘‘സീലവിസുദ്ധി, ചിത്തവിസുദ്ധീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൯; പടി. മ. ൩.൪൧) ഏവമാദി പടിപത്തിക്കമോ. ‘‘കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ’’തി ഏവമാദി ഭൂമിക്കമോ. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൪൫) വാ ‘‘ദാനകഥം സീലകഥ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൬൯; ദീ. നി. ൧.൨൯൮) വാ ഏവമാദി ദേസനാക്കമോ. തേസു ഇധ ഉപ്പത്തിക്കമോ താവ ന യുജ്ജതി, കലലാദീനം വിയ ഖന്ധാനം പുബ്ബാപരിയവവത്ഥാനേന അനുപ്പത്തിതോ; ന പഹാനക്കമോ കുസലാബ്യാകതാനം അപ്പഹാതബ്ബതോ; ന പടിപത്തിക്കമോ അകുസലാനം അപ്പടിപജ്ജനീയതോ; ന ഭൂമിക്കമോ വേദനാദീനം ചതുഭൂമകപരിയാപന്നത്താ.

ദേസനാക്കമോ പന യുജ്ജതി. അഭേദേന ഹി യം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അത്തഗ്ഗാഹപതിതം വേനേയ്യജനം സമൂഹഘനവിനിബ്ഭോഗദസ്സനേന അത്തഗ്ഗാഹതോ മോചേതുകാമോ ഭഗവാ ഹിതകാമോ തസ്സ ജനസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ചക്ഖുആദീനമ്പി വിസയഭൂതം ഓളാരികം പഠമം രൂപക്ഖന്ധം ദേസേസി. തതോ ഇട്ഠാനിട്ഠരൂപസംവേദിതം വേദനം, യം വേദയതി തം സഞ്ജാനാതീതി ഏവം വേദനാവിസയസ്സ ആകാരഗ്ഗാഹികം സഞ്ഞം, സഞ്ഞാവസേന അഭിസങ്ഖാരകേ സങ്ഖാരേ, തേസം വേദനാദീനം നിസ്സയം അധിപതിഭൂതഞ്ച വിഞ്ഞാണന്തി ഏവം താവ ‘കമതോ’ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

‘വിസേസതോ’തി ഖന്ധാനഞ്ച ഉപാദാനക്ഖന്ധാനഞ്ച വിസേസതോ. കോ പന തേസം വിസേസോ? ഖന്ധാ താവ അവിസേസതോ വുത്താ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ സാസവഉപാദാനീയഭാവേന വിസേസേത്വാ. യഥാഹ –

‘‘പഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധേ ദേസേസ്സാമി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ച, തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ? യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… സന്തികേ വാ – അയം വുച്ചതി, രൂപക്ഖന്ധോ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം …പേ… സന്തികേ വാ – അയം വുച്ചതി, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ? യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം…പേ… സന്തികേ വാ സാസവം ഉപാദാനിയം – അയം വുച്ചതി, രൂപൂപാദാനക്ഖന്ധോ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം…പേ… സന്തികേ വാ സാസവം ഉപാദാനിയം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി (സം. നി. ൩.൪൮).

ഏത്ഥ ച യഥാ വേദനാദയോ അനാസവാപി സാസവാപി അത്ഥി, ന ഏവം രൂപം. യസ്മാ പനസ്സ രാസട്ഠേന ഖന്ധഭാവോ യുജ്ജതി തസ്മാ ഖന്ധേസു വുത്തം. യസ്മാ രാസട്ഠേന ച സാസവട്ഠേന ച ഉപാദാനക്ഖന്ധഭാവോ യുജ്ജതി തസ്മാ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു വുത്തം. വേദനാദയോ പന അനാസവാവ ഖന്ധേസു വുത്താ, സാസവാ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. ‘ഉപാദാനക്ഖന്ധാ’തി ഏത്ഥ ച ഉപാദാനഗോചരാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇധ പന സബ്ബേപേതേ ഏകജ്ഝം കത്വാ ഖന്ധാതി അധിപ്പേതാ.

‘അനൂനാധികതോ’തി കസ്മാ പന ഭഗവതാ പഞ്ചേവ ഖന്ധാ വുത്താ അനൂനാ അനധികാതി? സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗേകസങ്ഗഹതോ, അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപ്പരമതോ, അഞ്ഞേസഞ്ച തദവരോധതോ. അനേകപ്പഭേദേസു ഹി സങ്ഖതധമ്മേസു സഭാഗവസേന സങ്ഗയ്ഹമാനേസു രൂപം രൂപസഭാഗസങ്ഗഹവസേന ഏകോ ഖന്ധോ ഹോതി, വേദനാ വേദനാസഭാഗസങ്ഗഹവസേന ഏകോ ഖന്ധോ ഹോതി. ഏസ നയോ സഞ്ഞാദീസുപി. തസ്മാ സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗസങ്ഗഹതോ പഞ്ചേവ വുത്താ. ഏതപരമഞ്ചേതം അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥു യദിദം രൂപാദയോ പഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി രൂപം ഉപാദായ രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി (സം. നി. ൩.൨൦൭). വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു…. വിഞ്ഞാണേ സതി വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി. തസ്മാ അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപരമതോപി പഞ്ചേവ വുത്താ. യേപി ചഞ്ഞേ സീലാദയോ പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധാ വുത്താ, തേപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ ഏത്ഥേവ അവരോധം ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞേസം തദവരോധതോപി പഞ്ചേവ വുത്താതി. ഏവം ‘അനൂനാധികതോ’ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

‘ഉപമാതോ’തി ഏത്ഥ ഹി ഗിലാനസാലൂപമോ രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ ഗിലാനൂപമസ്സ വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധസ്സ വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന നിവാസനട്ഠാനതോ, ഗേലഞ്ഞൂപമോ വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ ആബാധകത്താ, ഗേലഞ്ഞസമുട്ഠാനൂപമോ സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ കാമസഞ്ഞാദിവസേന രാഗാദിസമ്പയുത്തവേദനാസമ്ഭവാ, അസപ്പായസേവനൂപമോ സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ വേദനാഗേലഞ്ഞസ്സ നിദാനത്താ. ‘‘വേദനം വേദനത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯) ഹി വുത്തം. തഥാ ‘‘അകുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി ദുക്ഖസഹഗത’’ന്തി (ധ. സ. ൫൫൬). ഗിലാനൂപമോ വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ വേദനാഗേലഞ്ഞേന അപരിമുത്തത്താ. അപിച ചാരകകാരണഅപരാധകാരണകാരകഅപരാധികൂപമാ ഏതേ ഭാജനഭോജനബ്യഞ്ജനപരിവേസകഭുഞ്ജകൂപമാ ചാതി, ഏവം ‘ഉപമാതോ’ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

‘ദട്ഠബ്ബതോ ദ്വിധാ’തി സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ചാതി ഏവം ദ്വിധാ ദട്ഠബ്ബതോ പേത്ഥ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ. സങ്ഖേപതോ ഹി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ആസിവിസൂപമേ (സം. നി. ൪.൨൩൮) വുത്തനയേന ഉക്ഖിത്താസികപച്ചത്ഥികതോ, ഭാരസുത്തവസേന (സം. നി. ൩.൨൨) ഭാരതോ, ഖജ്ജനീയപരിയായവസേന (സം. നി. ൩.൭൯) ഖാദകതോ, യമകസുത്തവസേന (സം. നി. ൩.൮൫) അനിച്ചദുക്ഖാനത്തസങ്ഖതവധകതോ ദട്ഠബ്ബാ.

വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ ഫേണപിണ്ഡോ വിയ രൂപം ദട്ഠബ്ബം, ഉദകപുബ്ബുളോ വിയ വേദനാ, മരീചികാ വിയ സഞ്ഞാ, കദലിക്ഖന്ധോ വിയ സങ്ഖാരാ, മായാ വിയ വിഞ്ഞാണം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഫേണപിണ്ഡൂപമം രൂപം, വേദനാ പുബ്ബുളൂപമാ;

മരീചികൂപമാ സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ കദലൂപമാ;

മായൂപമഞ്ച വിഞ്ഞാണം, ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാ’’തി. (സം. നി. ൩.൯൫);

തത്ഥ രൂപാദീനം ഫേണപിണ്ഡാദീഹി ഏവം സദിസതാ വേദിതബ്ബാ – യഥാ ഹി ഫേണപിണ്ഡോ നിസ്സാരോവ ഏവം രൂപമ്പി നിച്ചസാരധുവസാരഅത്തസാരവിരഹേന നിസ്സാരമേവ. യഥാ ച സോ ‘ഇമിനാ പത്തം വാ ഥാലകം വാ കരിസ്സാമീ’തി ഗഹേതും ന സക്കാ, ഗഹിതോപി തമത്ഥം ന സാധേതി ഭിജ്ജതേവ; ഏവം രൂപമ്പി ‘നിച്ച’ന്തി വാ ‘ധുവ’ന്തി വാ ‘അഹ’ന്തി വാ ‘മമ’ന്തി വാ ഗഹേതും ന സക്കാ, ഗഹിതമ്പി ന തഥാ തിട്ഠതി, അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ അസുഭഞ്ഞേവ ഹോതീതി. ഏവം ‘ഫേണപിണ്ഡസദിസമേവ’ ഹോതി.

യഥാ വാ പന ഫേണപിണ്ഡോ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദോ അനേകസന്ധിഘടിതോ ബഹൂന്നം ഉദകസപ്പാദീനം പാണാനം ആവാസോ, ഏവം രൂപമ്പി ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം അനേകസന്ധിഘടിതം. കുലവസേന ചേത്ഥ അസീതി കിമികുലാനി വസന്തി. തദേവ തേസം സൂതിഘരമ്പി വച്ചകുടിപി ഗിലാനസാലാപി സുസാനമ്പി. ന തേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനാദീനി കരോന്തി. ഏവമ്പി ഫേണപിണ്ഡസദിസം. യഥാ ച ഫേണപിണ്ഡോ ആദിതോവ ബദരപക്കമത്തോ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന പബ്ബതകൂടമത്തോപി ഹോതി, ഏവം രൂപമ്പി ആദിതോ കലലമത്തം ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന ബ്യാമമത്തമ്പി ഗോമഹിംസഹത്ഥിആദീനം വസേന പബ്ബതകൂടമത്തമ്പി ഹോതി, മച്ഛകച്ഛപാദീനം വസേന അനേകയോജനസതപ്പമാണമ്പി. ഏവമ്പി ഫേണപിണ്ഡസദിസം. യഥാ ച ഫേണപിണ്ഡോ ഉട്ഠിതമത്തോപി ഭിജ്ജതി, ഥോകം ഗന്ത്വാപി, സമുദ്ദം പത്വാ പന അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി; ഏവമേവ രൂപമ്പി കലലഭാവേപി ഭിജ്ജതി, അബ്ബുദാദിഭാവേ, അന്തരാ പന അഭേജ്ജമാനമ്പി വസ്സസതായുകാനം വസ്സസതം പത്വാ അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി, മരണമുഖേ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹോതി. ഏവമ്പി ഫേണപിണ്ഡസദിസം.

യഥാ പന പുബ്ബുളോ അസാരോ, ഏവം വേദനാപി. യഥാ ച സോ അബലോ, അഗയ്ഹുപഗോ, ന സക്കാ തം ഗഹേത്വാ ഫലകം വാ ആസനം വാ കാതും, ഗഹിതഗ്ഗഹിതോപി ഭിജ്ജതേവ; ഏവം വേദനാപി അബലാ, അഗയ്ഹുപഗാ, ന സക്കാ ‘നിച്ചാ’തി വാ ‘ധുവാ’തി വാ ഗഹേതും, ഗഹിതാപി ന തഥാ തിട്ഠതി. ഏവം അഗയ്ഹുപഗതായപി വേദനാ ‘പുബ്ബുളസദിസാ’. യഥാ പന തസ്മിം തസ്മിം ഉദകബിന്ദുമ്ഹി പുബ്ബുളോ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ നിരുജ്ഝതി ച, ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി; ഏവം വേദനാപി ഉപ്പജ്ജതി ചേവ നിരുജ്ഝതി ച, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി, ഏകച്ഛരക്ഖണേ കോടിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. യഥാ ച പുബ്ബുളോ ഉദകതലം, ഉദകബിന്ദും, ഉദകജല്ലകം സങ്കഡ്ഢിത്വാ പുടം കത്വാ ഗഹണവാതഞ്ചാതി ചത്താരി കാരണാനി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി; ഏവം വേദനാപി വത്ഥും, ആരമ്മണം, കിലേസജാലം, ഫസ്സസങ്ഘട്ടനഞ്ചാതി ചത്താരി കാരണാനി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി വേദനാ പുബ്ബുളസദിസാ.

സഞ്ഞാപി അസാരകട്ഠേന ‘മരീചിസദിസാ’. തഥാ അഗയ്ഹുപഗട്ഠേന; ന ഹി സക്കാ തം ഗഹേത്വാ പിവിതും വാ ന്ഹായിതും വാ ഭാജനം വാ പൂരേതും. അപിച യഥാ മരീചി വിപ്ഫന്ദതി, സഞ്ജാതൂമിവേഗോ വിയ ഖായതി; ഏവം നീലസഞ്ഞാദിഭേദാ സഞ്ഞാപി നീലാദിഅനുഭവനത്ഥായ ഫന്ദതി വിപ്ഫന്ദതി. യഥാ ച മരീചി മഹാജനം വിപ്പലമ്ഭേതി, ‘പരിപുണ്ണവാപീ വിയ പരിപുണ്ണനദീ വിയ ദിസ്സതീ’തി വദാപേതി; ഏവം സഞ്ഞാപി വിപ്പലമ്ഭേതി, ‘ഇദം നീലകം സുഭം സുഖം നിച്ച’ന്തി വദാപേതി. പീതകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം വിപ്പലമ്ഭനേനാപി മരീചിസദിസാ.

സങ്ഖാരാപി അസാരകട്ഠേന ‘കദലിക്ഖന്ധസദിസാ’. തഥാ അഗയ്ഹുപഗട്ഠേന. യഥേവ ഹി കദലിക്ഖന്ധതോ കിഞ്ചി ഗഹേത്വാ ന സക്കാ ഗോപാനസീആദീനമത്ഥായ ഉപനേതും, ഉപനീതമ്പി ന തഥാ ഹോതി; ഏവം സങ്ഖാരാപി ന സക്കാ നിച്ചാദിവസേന ഗഹേതും, ഗഹിതാപി ന തഥാ ഹോന്തി. യഥാ ച കദലിക്ഖന്ധോ ബഹുവട്ടിസമോധാനോ ഹോതി, ഏവം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോപി ബഹുധമ്മസമോധാനോ. യഥാ ച കദലിക്ഖന്ധോ നാനാലക്ഖണോ, അഞ്ഞോയേവ ഹി ബാഹിരായ പത്തവട്ടിയാ വണ്ണോ, അഞ്ഞോ തതോ അബ്ഭന്തരബ്ഭന്തരാനം; ഏവമേവ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോപി അഞ്ഞദേവ ഫസ്സസ്സ ലക്ഖണം, അഞ്ഞം ചേതനാദീനം. സമോധാനേത്വാ പന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോത്വേവ വുച്ചതീതി. ഏവമ്പി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ കദലിക്ഖന്ധസദിസോ.

വിഞ്ഞാണമ്പി അസാരകട്ഠേന ‘മായാസദിസം’. തഥാ അഗയ്ഹുപഗട്ഠേന. യഥാ ച മായാ ഇത്തരാ ലഹുപച്ചുപട്ഠാനാ, ഏവം വിഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി തതോപി ഇത്തരതരഞ്ചേവ ലഹുപച്ചുപട്ഠാനതരഞ്ച. തേനേവ ഹി ചിത്തേന പുരിസോ ആഗതോ വിയ, ഗതോ വിയ, ഠിതോ വിയ, നിസിന്നോ വിയ ഹോതി. അഞ്ഞദേവ ചാഗമനകാലേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ഗമനകാലാദീസു. ഏവമ്പി വിഞ്ഞാണം മായാസദിസം. മായാ ച മഹാജനം വഞ്ചേതി, യം കിഞ്ചിദേവ ‘ഇദം സുവണ്ണം രജതം മുത്താ’തിപി ഗഹാപേതി. വിഞ്ഞാണമ്പി മഹാജനം വഞ്ചേതി, തേനേവ ചിത്തേന ആഗച്ഛന്തം വിയ, ഗച്ഛന്തം വിയ, ഠിതം വിയ, നിസിന്നം വിയ കത്വാ ഗാഹാപേതി. അഞ്ഞദേവ ച ആഗമനേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ഗമനാദീസു. ഏവമ്പി വിഞ്ഞാണം മായാസദിസം. വിസേസതോ ച സുഭാരമ്മണമ്പി ഓളാരികമ്പി അജ്ഝത്തികരൂപം അസുഭന്തി ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ തീഹി ദുക്ഖതാഹി അവിനിമുത്തതോ ദുക്ഖാതി സഞ്ഞാസങ്ഖാരാ അവിധേയ്യതോ അനത്താതി വിഞ്ഞാണം ഉദയബ്ബയധമ്മതോ അനിച്ചന്തി ദട്ഠബ്ബം.

‘ഏവം പസ്സന്തസ്സത്ഥസിദ്ധിതോ’തി ഏവഞ്ച സങ്ഖേപവിത്ഥാരവസേന ദ്വിധാ പസ്സതോ യാ അത്ഥസിദ്ധി ഹോതി, തതോപി വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ, സേയ്യഥിദം – സങ്ഖേപതോ താവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉക്ഖിത്താസികപച്ചത്ഥികാദിഭാവേന പസ്സന്തോ ഖന്ധേഹി ന വിഹഞ്ഞതി. വിത്ഥാരതോ പന രൂപാദീനി ഫേണപിണ്ഡാദിസദിസഭാവേന പസ്സന്തോ ന അസാരേസു സാരദസ്സീ ഹോതി. വിസേസതോ ച അജ്ഝത്തികരൂപം അസുഭതോ പസ്സന്തോ കബളീകാരാഹാരം പരിജാനാതി, അസുഭേ സുഭന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, കാമോഘം ഉത്തരതി, കാമയോഗേന വിസംയുജ്ജതി, കാമാസവേന അനാസവോ ഹോതി, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, കാമുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. വേദനം ദുക്ഖതോ പസ്സന്തോ ഫസ്സാഹാരം പരിജാനാതി, ദുക്ഖേ സുഖന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, ഭവോഘം ഉത്തരതി, ഭവയോഗേന വിസംയുജ്ജതി, ഭവാസവേന അനാസവോ ഹോതി, ബ്യാപാദകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, സീലബ്ബതുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ ച അനത്തതോ പസ്സന്തോ മനോസഞ്ചേതനാഹാരം പരിജാനാതി, അനത്തനി അത്താതി വിപല്ലാസം പജഹതി, ദിട്ഠോഘം ഉത്തരതി, ദിട്ഠിയോഗേന വിസംയുജ്ജതി, ദിട്ഠാസവേന അനാസവോ ഹോതി, ഇദം സച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, അത്തവാദുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ വിഞ്ഞാണാഹാരം പരിജാനാതി, അനിച്ചേ നിച്ചന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, അവിജ്ജോഘം ഉത്തരതി, അവിജ്ജായോഗേന വിസംയുജ്ജതി, അവിജ്ജാസവേന അനാസവോ ഹോതി, സീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, ദിട്ഠുപാദാനം ന ഉപാദിയതി.

ഏവം മഹാനിസംസം, വധകാദിവസേന ദസ്സനം യസ്മാ;

തസ്മാ ഖന്ധേ ധീരോ, വധകാദിവസേന പസ്സേയ്യാതി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൨. ഇദാനി അഭിധമ്മഭാജനീയം ഹോതി. തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ ഹേട്ഠാ രൂപകണ്ഡേ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩൪. വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ ഏകവിധേനാതി ഏകകോട്ഠാസേന. ഫസ്സസമ്പയുത്തോതി ഫസ്സേന സമ്പയുത്തോ. സബ്ബാപി ചതുഭൂമികവേദനാ. സഹേതുകദുകേ സഹേതുകാ ചതുഭൂമികവേദനാ, അഹേതുകാ കാമാവചരാവ. ഇമിനാ ഉപായേന കുസലപദാദീഹി വുത്താ വേദനാ ജാനിതബ്ബാ. അപിചായം വേദനാക്ഖന്ധോ ഏകവിധേന ഫസ്സസമ്പയുത്തതോ ദസ്സിതോ, ദുവിധേന സഹേതുകാഹേതുകതോ, തിവിധേന ജാതിതോ, ചതുബ്ബിധേന ഭൂമന്തരതോ, പഞ്ചവിധേന ഇന്ദ്രിയതോ. തത്ഥ സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയാനി കായപ്പസാദവത്ഥുകാനി കാമാവചരാനേവ. സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഛട്ഠവത്ഥുകം വാ അവത്ഥുകം വാ തേഭൂമകം. ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഛട്ഠവത്ഥുകം കാമാവചരം. ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ചക്ഖാദിചതുപ്പസാദവത്ഥുകം ഛട്ഠവത്ഥുകം അവത്ഥുകഞ്ച ചതുഭൂമകം. ഛബ്ബിധേന വത്ഥുതോ ദസ്സിതോ. തത്ഥ പുരിമാ പഞ്ച വേദനാ പഞ്ചപ്പസാദവത്ഥുകാ കാമാവചരാവ ഛട്ഠാ അവത്ഥുകാ വാ സവത്ഥുകാ വാ ചതുഭൂമികാ.

സത്തവിധേന തത്ഥ മനോസമ്ഫസ്സജാ ഭേദതോ ദസ്സിതാ, അട്ഠവിധേന തത്ഥ കായസമ്ഫസ്സജാ ഭേദതോ, നവവിധേന സത്തവിധഭേദേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാ ഭേദതോ, ദസവിധേന അട്ഠവിധഭേദേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാ ഭേദതോ. ഏതേസു ഹി സത്തവിധഭേദേ മനോസമ്ഫസ്സജാ മനോധാതുസമ്ഫസ്സജാ, മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാതി ദ്വിധാ ഭിന്നാ. അട്ഠവിധഭേദേ തായ സദ്ധിം കായസമ്ഫസ്സജാപി സുഖാ ദുക്ഖാതി ദ്വിധാ ഭിന്നാ. നവവിധഭേദേ സത്തവിധേ വുത്താ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാ കുസലാദിവസേന തിധാ ഭിന്നാ. ദസവിധഭേദേ അട്ഠവിധേ വുത്താ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാ കുസലാദിവസേനേവ തിധാ ഭിന്നാ.

കുസലത്തികോ ചേത്ഥ കേവലം പൂരണത്ഥമേവ വുത്തോ. സത്തവിധഅട്ഠവിധനവവിധഭേദേസു പന നയം ദാതും യുത്തട്ഠാനേ നയോ ദിന്നോ. അഭിധമ്മഞ്ഹി പത്വാ തഥാഗതേന നയം ദാതും യുത്തട്ഠാനേ നയോ അദിന്നോ നാമ നത്ഥി. അയം താവ ദുകമൂലകേ ഏകോ വാരോ.

സത്ഥാ ഹി ഇമസ്മിം അഭിധമ്മഭാജനീയേ വേദനാക്ഖന്ധം ഭാജേന്തോ തികേ ഗഹേത്വാ ദുകേസു പക്ഖിപി, ദുകേ ഗഹേത്വാ തികേസു പക്ഖിപി, തികേ ച ദുകേ ച ഉഭതോവഡ്ഢനനീഹാരേന ആഹരി; സത്തവിധേന, ചതുവീസതിവിധേന, തിംസവിധേന, ബഹുവിധേനാതി സബ്ബഥാപി ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധം ദസ്സേസി. കസ്മാ? പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന ചേവ ദേസനാവിലാസേന ച. ധമ്മം സോതും നിസിന്നദേവപരിസായ ഹി യേ ദേവപുത്താ തികേ ആദായ ദുകേസു പക്ഖിപിത്വാ കഥിയമാനം പടിവിജ്ഝിതും സക്കോന്തി, തേസം സപ്പായവസേന തഥാ കത്വാ ദേസേസി. യേ ഇതരേഹി ആകാരേഹി കഥിയമാനം പടിവിജ്ഝിതും സക്കോന്തി, തേസം തേഹാകാരേഹി ദേസേസീതി. അയമേത്ഥ ‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ’. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അത്തനോ മഹാവിസയതായ തികേ വാ ദുകേസു പക്ഖിപിത്വാ, ദുകേ വാ തികേസു ഉഭതോവഡ്ഢനേന വാ, സത്തവിധാദിനയേന വാ, യഥാ യഥാ ഇച്ഛതി തഥാ തഥാ ദേസേതും സക്കോതി. തസ്മാപി ഇമേഹാകാരേഹി ദേസേസീതി അയമസ്സ ‘ദേസനാവിലാസോ’.

തത്ഥ തികേ ആദായ ദുകേസു പക്ഖിപിത്വാ ദേസിതവാരോ ദുകമൂലകോ നാമ. ദുകേ ആദായ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ ദേസിതവാരോ തികമൂലകോ നാമ. തികേ ച ദുകേ ച ഉഭതോ വഡ്ഢേത്വാ ദേസിതവാരോ ഉഭതോവഡ്ഢിതകോ നാമ. അവസാനേ സത്തവിധേനാതിആദിവാരോ ബഹുവിധവാരോ നാമാതി ഇമേ താവ ചത്താരോ മഹാവാരാ.

തത്ഥ ദുകമൂലകേ ദുകേസു ലബ്ഭമാനേന ഏകേകേന ദുകേന സദ്ധിം തികേസു അലബ്ഭമാനേ വേദനാത്തികപീതിത്തികസനിദസ്സനത്തികേ അപനേത്വാ, സേസേ ലബ്ഭമാനകേ ഏകൂനവീസതി തികേ യോജേത്വാ, ദുതിയദുകപഠമത്തികയോജനവാരാദീനി നവവാരസതാനി പഞ്ഞാസഞ്ച വാരാ ഹോന്തി. തേ സബ്ബേപി പാളിയം സംഖിപിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ദസ്സേതബ്ബയുത്തകം ദസ്സേത്വാ വുത്താ. അസമ്മുയ്ഹന്തേന പന വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബാ.

തികമൂലകേപി തികേസു ലബ്ഭമാനേന ഏകേകേന തികേന സദ്ധിം ദുകേസു അലബ്ഭമാനേ പഠമദുകാദയോ ദുകേ അപനേത്വാ, സേസേ ലബ്ഭമാനകേ സഹേതുകദുകാദയോ പഞ്ഞാസ ദുകേ യോജേത്വാ, പഠമത്തികദുതിയദുകയോജനവാരാദീനി നവവാരസതാനി പഞ്ഞാസഞ്ച വാരാ ഹോന്തി. തേപി സബ്ബേ പാളിയം സങ്ഖിപിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ദസ്സേതബ്ബയുത്തകം ദസ്സേത്വാ വുത്താ. അസമ്മുയ്ഹന്തേന പന വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബാ.

ഉഭതോവഡ്ഢിതകേ ദുവിധഭേദേ ദുതിയദുകം തിവിധഭേദേ ച പഠമതികം ആദിം കത്വാ ലബ്ഭമാനേഹി ഏകൂനവീസതിയാ ദുകേഹി ലബ്ഭമാനേ ഏകൂനവീസതിതികേ യോജേത്വാ ദുതിയദുകപഠമതികയോജനവാരാദയോ ഏകൂനവീസതിവാരാ വുത്താ. ഏസ ദുകതികാനം വസേന ഉഭതോവഡ്ഢിതത്താ ഉഭതോവഡ്ഢിതകോ നാമ തതിയോ മഹാവാരോ.

ബഹുവിധവാരസ്സ സത്തവിധനിദ്ദേസേ ആദിതോ പട്ഠായ ലബ്ഭമാനേസു ഏകൂനവീസതിയാ തികേസു ഏകേകേന സദ്ധിം ചതസ്സോ ഭൂമിയോ യോജേത്വാ ഏകൂനവീസതി സത്തവിധവാരാ വുത്താ. ചതുവീസതിവിധനിദ്ദേസേപി തേസംയേവ തികാനം വസേന ഏകൂനവീസതിവാരാ വുത്താ. തഥാ ബഹുവിധവാരേ ചാതി. തിംസവിധവാരോ ഏകോയേവാതി സബ്ബേപി അട്ഠപഞ്ഞാസ വാരാ ഹോന്തി. അയം താവേത്ഥ വാരപരിച്ഛേദവസേന പാളിവണ്ണനാ.