൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൫. അഭിധമ്മഭാജനീയേ യഥാ ഹേട്ഠാ വിപസ്സകാനം ഉപകാരത്ഥായ ‘‘ചക്ഖായതനം രൂപായതന’’ന്തി യുഗലതോ ആയതനാനി വുത്താനി, തഥാ അവത്വാ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം സബ്ബാകാരതോ സഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘ചക്ഖായതനം സോതായതന’’ന്തി ഏവം അജ്ഝത്തികബാഹിരവവത്ഥാനനയേന വുത്താനി.

൧൫൬. തേസം നിദ്ദേസവാരേ തത്ഥ കതമം ചക്ഖായതനന്തിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൧൬൭. യം പനേതം ധമ്മായതനനിദ്ദേസേ ‘‘തത്ഥ കതമാ അസങ്ഖതാ ധാതു? രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി വുത്തം, തത്രായമത്ഥോ – അസങ്ഖതാ ധാതൂതി അസങ്ഖതസഭാവം നിബ്ബാനം. യസ്മാ പനേതം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീയന്തി, തസ്മാ രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുത്തം. അയമേത്ഥ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘പാടിയേക്കം നിബ്ബാനം നാമ നത്ഥി, കിലേസക്ഖയോവ നിബ്ബാന’ന്തി. ‘സുത്തം ആഹരാ’തി ച വുത്തേ ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാനന്തി ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി; കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, നിബ്ബാനന്തി? യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി ഏതം ജമ്ബുഖാദകസുത്തം ആഹരിത്വാ ‘ഇമിനാ സുത്തേന വേദിതബ്ബം പാടിയേക്കം നിബ്ബാനം നാമ നത്ഥി, കിലേസക്ഖയോവ നിബ്ബാന’ന്തി ആഹ. സോ വത്തബ്ബോ – ‘കിം പന യഥാ ചേതം സുത്തം തഥാ അത്ഥോ’തി? അദ്ധാ വക്ഖതി – ‘ആമ, നത്ഥി സുത്തതോ മുഞ്ചിത്വാ അത്ഥോ’തി. തതോ വത്തബ്ബോ – ‘ഇദം താവ തേ സുത്തം ആഭതം; അനന്തരസുത്തം ആഹരാ’തി. അനന്തരസുത്തം നാമ – ‘‘അരഹത്തം അരഹത്തന്തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി; കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, അരഹത്തന്തി? യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം വുച്ചതി അരഹത്ത’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൧൫) ഇദം തസ്സേവാനന്തരം ആഭതസുത്തം.

ഇമസ്മിം പന നം ആഭതേ ആഹംസു – ‘നിബ്ബാനം നാമ ധമ്മായതനപരിയാപന്നോ ധമ്മോ, അരഹത്തം ചത്താരോ ഖന്ധാ. നിബ്ബാനം സച്ഛികത്വാ വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതി നിബ്ബാനം പുച്ഛിതോപി അരഹത്തം പുച്ഛിതോപി കിലേസക്ഖയമേവ ആഹ. കിം പന നിബ്ബാനഞ്ച അരഹത്തഞ്ച ഏകം ഉദാഹു നാന’ന്തി? ‘ഏകം വാ ഹോതു നാനം വാ. കോ ഏത്ഥ തയാ അതിബഹും ചുണ്ണീകരണം കരോന്തേന അത്ഥോ’? ‘ന ത്വം ഏകം നാനം ജാനാസീതി. നനു ഞാതേ സാധു ഹോതീ’തി ഏവം പുനപ്പുനം പുച്ഛിതോ വഞ്ചേതും അസക്കോന്തോ ആഹ – ‘രാഗാദീനം ഖീണന്തേ ഉപ്പന്നത്താ അരഹത്തം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’തി വുച്ചതീതി. തതോ നം ആഹംസു – ‘മഹാകമ്മം തേ കതം. ലഞ്ജം ദത്വാപി തം വദാപേന്തോ ഏതദേവ വദാപേയ്യ. യഥേവ ച തേ ഏതം വിഭജിത്വാ കഥിതം, ഏവം ഇദമ്പി സല്ലക്ഖേഹി – നിബ്ബാനഞ്ഹി ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുത്തം. തീണിപി ഹി ഏതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീ’തി.

സചേ ഏവം വുത്തേ സഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതി ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ, ബഹുനിബ്ബാനതായ കാരേതബ്ബോ. കഥം? ഏവം താവ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘രാഗക്ഖയോ നാമ രാഗസ്സേവ ഖയോ ഉദാഹു ദോസമോഹാനമ്പി? ദോസക്ഖയോ നാമ ദോസസ്സേവ ഖയോ ഉദാഹു രാഗമോഹാനമ്പി? മോഹക്ഖയോ നാമ മോഹസ്സേവ ഖയോ ഉദാഹു രാഗദോസാനമ്പീ’തി? അദ്ധാ വക്ഖതി – ‘രാഗക്ഖയോ നാമ രാഗസ്സേവ ഖയോ, ദോസക്ഖയോ നാമ ദോസസ്സേവ ഖയോ, മോഹക്ഖയോ നാമ മോഹസ്സേവ ഖയോ’തി.

തതോ വത്തബ്ബോ – ‘തവ വാദേ രാഗക്ഖയോ ഏകം നിബ്ബാനം ഹോതി, ദോസക്ഖയോ ഏകം, മോഹക്ഖയോ ഏകം; തിണ്ണം അകുസലമൂലാനം ഖയേ തീണി നിബ്ബാനാനി ഹോന്തി, ചതുന്നം ഉപാദാനാനം ഖയേ ചത്താരി, പഞ്ചന്നം നീവരണാനം ഖയേ പഞ്ച, ഛന്നം തണ്ഹാകായാനം ഖയേ ഛ, സത്തന്നം അനുസയാനം ഖയേ സത്ത, അട്ഠന്നം മിച്ഛത്താനം ഖയേ അട്ഠ, നവന്നം തണ്ഹാമൂലകധമ്മാനം ഖയേ നവ, ദസന്നം സംയോജനാനം ഖയേ ദസ, ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സസ്സ ഖയേ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നിബ്ബാനന്തി ബഹൂനി നിബ്ബാനാനി ഹോന്തി. നത്ഥി പന തേ നിബ്ബാനാനം പമാണന്തി. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീതി ഗണ്ഹ’.

സചേ പന ഏവം വുത്തേപി ന സല്ലക്ഖേതി, ഓളാരികതായ കാരേതബ്ബോ. കഥം? ‘അന്ധബാലാ ഹി അച്ഛദീപിമിഗമക്കടാദയോപി കിലേസപരിയുട്ഠിതാ വത്ഥും പടിസേവന്തി. അഥ നേസം പടിസേവനപരിയന്തേ കിലേസോ വൂപസമ്മതി. തവ വാദേ അച്ഛദീപിമിഗമക്കടാദയോ നിബ്ബാനപ്പത്താ നാമ ഹോന്തി. ഓളാരികം വത തേ നിബ്ബാനം ഥൂലം, കണ്ണേഹി പിളന്ധിതും ന സക്കാതി. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീതി ഗണ്ഹ’.

സചേ പന ഏവം വുത്തേപി ന സല്ലക്ഖേതി, ഗോത്രഭുനാപി കാരേതബ്ബോ. കഥം? ഏവം താവ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ത്വം ഗോത്രഭു നാമ അത്ഥീതി വദേസീ’തി? ‘ആമ വദാമീ’തി. ‘ഗോത്രഭുക്ഖണേ കിലേസാ ഖീണാ, ഖീയന്തി, ഖീയിസ്സന്തീ’തി? ന ഖീണാ, ന ഖീയന്തി; അപിച ഖോ ഖീയിസ്സന്തീതി. ‘ഗോത്രഭു പന കിം ആരമ്മണം കരോതീ’തി? ‘നിബ്ബാനം’. ‘തവ ഗോത്രഭുക്ഖണേ കിലേസാ ന ഖീണാ, ന ഖീയന്തി; അഥ ഖോ ഖീയിസ്സന്തി. ത്വം അഖീണേസുയേവ കിലേസേസു കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം പഞ്ഞപേസി, അപ്പഹീനേസു അനുസയേസു അനുസയപ്പഹാനം നിബ്ബാനം പഞ്ഞപേസി. തം തേ ന സമേതി. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീതി ഗണ്ഹ’.

സചേ പന ഏവം വുത്തേപി ന സല്ലക്ഖേതി, മഗ്ഗേന കാരേതബ്ബോ. കഥം? ഏവം താവ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ത്വം മഗ്ഗം നാമ വദേസീ’തി? ‘ആമ വദേമീ’തി. ‘മഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസാ ഖീണാ, ഖീയന്തി, ഖിയിസ്സന്തീ’തി? ജാനമാനോ വക്ഖതി – ‘ഖീണാതി വാ ഖീയിസ്സന്തീതി വാ വത്തും ന വട്ടതി, ഖീയന്തീതി വത്തും വട്ടതീ’തി. ‘യദി ഏവം, മഗ്ഗസ്സ കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം കതമം? മഗ്ഗേന ഖീയനകകിലേസാ കതമേ? മഗ്ഗോ കതമം കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ കതമേ കിലേസേ ഖേപേതി? തസ്മാ മാ ഏവം ഗണ്ഹ. നിബ്ബാനം പന ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീ’തി.

ഏവം വുത്തേ ഏവമാഹ – ‘ത്വം ആഗമ്മ ആഗമ്മാതി വദേസീ’തി? ‘ആമ വദേമീ’തി. ‘ആഗമ്മ നാമാതി ഇദം തേ കുതോ ലദ്ധ’ന്തി? ‘സുത്തതോ ലദ്ധ’ന്തി. ‘ആഹര സുത്ത’ന്തി. ‘‘ഏവം അവിജ്ജാ ച തണ്ഹാ ച തം ആഗമ്മ, തമ്ഹി ഖീണാ, തമ്ഹി ഭഗ്ഗാ, ന ച കിഞ്ചി കദാചീ’’തി. ഏവം വുത്തേ പരവാദീ തുണ്ഹീഭാവം ആപന്നോതി.

ഇധാപി ദസായതനാനി കാമാവചരാനി, ദ്വേ പന ചതുഭൂമകാനി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.