൨. ആയതനവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൪. ഇദാനി തദനന്തരേ ആയതനവിഭങ്ഗനിദ്ദേസേ സുത്തന്തഭാജനീയം താവ ദസ്സേന്തോ ദ്വാദസായതനാനി ചക്ഖായതനം രൂപായതനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാളിമുത്തകേന താവ നയേന –

അത്ഥലക്ഖണതാവത്വ, കമസങ്ഖേപവിത്ഥാരാ;

തഥാ ദട്ഠബ്ബതോ ചേവ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ വിസേസതോ താവ ചക്ഖതീതി ചക്ഖു; രൂപം അസ്സാദേതി, വിഭാവേതി ചാതി അത്ഥോ. രൂപയതീതി രൂപം; വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി അത്ഥോ. സുണാതീതി സോതം. സപ്പതീതി സദ്ദോ; ഉദാഹരിയതീതി അത്ഥോ. ഘായതീതി ഘാനം. ഗന്ധയതീതി ഗന്ധോ; അത്തനോ വത്ഥും സൂചയതീതി അത്ഥോ. ജീവിതം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ. രസന്തി തം സത്താതി രസോ; അസ്സാദേന്തീതി അത്ഥോ. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോതി കായോ. ആയോതി ഉപ്പത്തിദേസോ. ഫുസീയതീതി ഫോട്ഠബ്ബം. മനതീതി മനോ. അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരയന്തീതി ധമ്മാ.

അവിസേസതോ പന ആയതനതോ, ആയാനം തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനന്തി വേദിതബ്ബം. ചക്ഖുരൂപാദീസു ഹി തംതംദ്വാരാരമ്മണാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സേന സേന അനുഭവനാദിനാ കിച്ചേന ആയതന്തി ഉട്ഠഹന്തി ഘട്ടേന്തി വായമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തേ ച പന ആയഭൂതേ ധമ്മേ ഏതാനി തനോന്തി വിത്ഥാരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പവത്തം അതീവ ആയതം സംസാരദുക്ഖം യാവ ന നിവത്തതി താവ നയന്തേവ, പവത്തയന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇതി സബ്ബേപി മേ ധമ്മാ ആയതനതോ ആയാനം തനനതോ ആയതസ്സ ച നയനതോ ‘ആയതനം ആയതന’ന്തി വുച്ചന്തി.

അപിച നിവാസട്ഠാനട്ഠേന, ആകരട്ഠേന, സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന, സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന, കാരണട്ഠേന ച ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘‘ഇസ്സരായതനം വാസുദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ആയതനന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൮) സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൨൩) കാരണം.

ചക്ഖുരൂപാദീസു ചാപി തേ തേ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ നിവസന്തി തദായത്തവുത്തിതായാതി ചക്ഖാദയോ നേസം നിവാസനട്ഠാനം. ചക്ഖാദീസു ച തേ ആകിണ്ണാ തം നിസ്സിതത്താ തദാരമ്മണത്താ ചാതി ചക്ഖാദയോ നേസം ആകരോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം സമോസരണട്ഠാനം, തത്ഥ തത്ഥ വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന സമോസരണതോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം സഞ്ജാതിദേസോ; തം നിസ്സയാരമ്മണഭാവേന തത്ഥേവ ഉപ്പത്തിതോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം കാരണം, തേസം അഭാവേ അഭാവതോതി. ഇതി നിവാസട്ഠാനട്ഠേന, ആകരട്ഠേന, സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന, സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന, കാരണട്ഠേനാതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഏതേ ധമ്മാ ‘ആയതനം ആയതന’ന്തി വുച്ചന്തി. തസ്മാ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മാ ച തേ ആയതനഞ്ചാതി ധമ്മായതനന്തി ഏവം താവേത്ഥ ‘അത്ഥതോ’ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘ലക്ഖണതോ’തി ചക്ഖാദീനം ലക്ഖണതോപേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. താനി ച പന നേസം ലക്ഖണാനി ഹേട്ഠാ രൂപകണ്ഡനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

‘താവത്വതോ’തി താവഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചക്ഖാദയോപി ഹി ധമ്മാ ഏവ. ഏവം സതി ധമ്മായതനമിച്ചേവ അവത്വാ കസ്മാ ദ്വാദസായതനാനി വുത്താനീതി ചേ? ഛ വിഞ്ഞാണകായുപ്പത്തിദ്വാരാരമ്മണവവത്ഥാനതോ. ഇധ ഛന്നം വിഞ്ഞാണകായാനം ദ്വാരഭാവേന ആരമ്മണഭാവേന ച വവത്ഥാനതോ അയമേവ തേസം ഭേദോ ഹോതീതി ദ്വാദസ വുത്താനി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിപരിയാപന്നസ്സ ഹി വിഞ്ഞാണകായസ്സ ചക്ഖായതനമേവ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, രൂപായതനമേവ ചാരമ്മണം. തഥാ ഇതരാനി ഇതരേസം. ഛട്ഠസ്സ പന ഭവങ്ഗമനസങ്ഖാതോ മനായതനേകദേസോവ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, അസാധാരണഞ്ച ധമ്മായതനം ആരമ്മണന്തി. ഇതി ഛന്നം വിഞ്ഞാണകായാനം ഉപ്പത്തിദ്വാരാരമ്മണവവത്ഥാനതോ ദ്വാദസ വുത്താനീതി. ഏവമേത്ഥ ‘താവത്വതോ’ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘കമതോ’തി ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തേസു ഉപ്പത്തിക്കമാദീസു ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി. അജ്ഝത്തികേസു ഹി ആയതനേസു സനിദസ്സനസപ്പടിഘവിസയത്താ ചക്ഖായതനം പാകടന്തി പഠമം ദേസിതം. തതോ അനിദസ്സനസപ്പടിഘവിസയാനി സോതായതനാദീനി. അഥ വാ ദസ്സനാനുത്തരിയസവനാനുത്തരിയഹേതുഭാവേന ബഹൂപകാരത്താ അജ്ഝത്തികേസു ചക്ഖായതനസോതായതനാനി പഠമം ദേസിതാനി. തതോ ഘാനായതനാദീനി തീണി. പഞ്ചന്നമ്പി ഗോചരവിസയത്താ അന്തേ മനായതനം. ചക്ഖാദീനം പന ഗോചരത്താ തസ്സ തസ്സ അനന്തരാനി ബാഹിരേസു രൂപായതനാദീനി. അപിച വിഞ്ഞാണുപ്പത്തികാരണവവത്ഥാനതോപി അയമേവ തേസം കമോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൪൨൧) ഏവം ‘കമതോ’പേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘സങ്ഖേപവിത്ഥാരാ’തി സങ്ഖേപതോ ഹി മനായതനസ്സ ചേവ ധമ്മായതനേകദേസസ്സ ച നാമേന, തദവസേസാനഞ്ച ആയതനാനം രൂപേന സങ്ഗഹിതത്താ ദ്വാദസാപി ആയതനാനി നാമരൂപമത്തമേവ ഹോന്തി.

വിത്ഥാരതോ പന അജ്ഝത്തികേസു താവ ചക്ഖായതനം ജാതിവസേന ചക്ഖുപസാദമത്തമേവ, പച്ചയഗതിനികായപുഗ്ഗലഭേദതോ പന അനന്തപ്പഭേദം. തഥാ സോതായതനാദീനി ചത്താരി. മനായതനം തേഭൂമകകുസലാകുസലവിപാകകിരിയവിഞ്ഞാണഭേദേന ഏകാസീതിപ്പഭേദം, വത്ഥുപടിപദാദിഭേദതോ പന അനന്തപ്പഭേദം. രൂപഗന്ധരസായതനാനി സമുട്ഠാനഭേദതോ ചതുപ്പഭേദാനി, സദ്ദായതനം ദ്വിപ്പഭേദം. സഭാഗവിസഭാഗഭേദതോ പന സബ്ബാനിപി അനന്തപ്പഭേദാനി. ഫോട്ഠബ്ബായതനം പഥവീധാതുതേജോധാതുവായോധാതുവസേന തിപ്പഭേദം, സമുട്ഠാനതോ ചതുപ്പഭേദം, സഭാഗവിസഭാഗതോ അനേകപ്പഭേദം. ധമ്മായതനം തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണവസേന അനേകപ്പഭേദന്തി. ഏവം സങ്ഖേപവിത്ഥാരാ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘ദട്ഠബ്ബതോ’തി ഏത്ഥ പന സബ്ബാനേവേതാനി ആയതനാനി അനാഗമനതോ അനിഗ്ഗമനതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. ന ഹി താനി പുബ്ബേ ഉദയാ കുതോചി ആഗച്ഛന്തി, നാപി ഉദ്ധം വയാ കുഹിഞ്ചി ഗച്ഛന്തി; അഥ ഖോ പുബ്ബേ ഉദയാ അപ്പടിലദ്ധസഭാവാനി, ഉദ്ധം വയാ പരിഭിന്നസഭാവാനി, പുബ്ബന്താപരന്തവേമജ്ഝേ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ അവസാനി പവത്തന്തി. തസ്മാ അനാഗമനതോ അനിഗ്ഗമനതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. തഥാ നിരീഹതോ അബ്യാപാരതോ ച. ന ഹി ചക്ഖുരൂപാദീനം ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വത അമ്ഹാകം സാമഗ്ഗിയാ വിഞ്ഞാണം നാമ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’തി, ന ച താനി വിഞ്ഞാണുപ്പാദനത്ഥം ദ്വാരഭാവേന വത്ഥുഭാവേന ആരമ്മണഭാവേന വാ ഈഹന്തി, ന ബ്യാപാരമാപജ്ജന്തി; അഥ ഖോ ധമ്മതാവേസാ യം ചക്ഖുരൂപാദീനം സാമഗ്ഗിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി സമ്ഭവന്തി. തസ്മാ നിരീഹതോ അബ്യാപാരതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. അപിച അജ്ഝത്തികാനി സുഞ്ഞഗാമോ വിയ ദട്ഠബ്ബാനി ധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹിതത്താ, ബാഹിരാനി ഗാമഘാതകചോരാ വിയ അജ്ഝത്തികാനം അഭിഘാതകത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേഹി രൂപേഹീതി വിത്ഥാരോ. അപിച അജ്ഝത്തികാനി ഛ പാണകാ വിയ ദട്ഠബ്ബാനി, ബാഹിരാനി തേസം ഗോചരാ വിയാതി. ഏവമ്പേത്ഥ ‘ദട്ഠബ്ബതോ’ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.

ഇദാനി തേസം വിപസ്സിതബ്ബാകാരം ദസ്സേതും ചക്ഖും അനിച്ചന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ചക്ഖു താവ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചന്തി വേദിതബ്ബം. അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി അനിച്ചം – ഉപ്പാദവയവന്തതോ, വിപരിണാമതോ, താവകാലികതോ, നിച്ചപടിക്ഖേപതോതി.

തദേവ പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖം. യസ്മാ വാ ഏതം ഉപ്പന്നം ഠിതിം പാപുണാതി, ഠിതിയം ജരായ കിലമതി, ജരം പത്വാ അവസ്സം ഭിജ്ജതി; തസ്മാ അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനതോ, ദുക്ഖമതോ, ദുക്ഖവത്ഥുതോ, സുഖപടിക്ഖേപതോതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി ദുക്ഖം.

അവസവത്തനട്ഠേന പന അനത്താ. യസ്മാ വാ ഏതം ഉപ്പന്നം ഠിതിം മാ പാപുണാതു, ഠാനപ്പത്തം മാ ജിരതു, ജരപ്പതം മാ ഭിജ്ജതൂതി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു കസ്സചി വസവത്തിഭാവോ നത്ഥി, സുഞ്ഞം തേന വസവത്തനാകാരേന; തസ്മാ സുഞ്ഞതോ, അസ്സാമികതോ, അകാമകാരിയതോ, അത്തപടിക്ഖേപതോതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി അനത്താ.

വിഭവഗതികതോ, പുബ്ബാപരവസേന ഭവസങ്കന്തിഗമനതോ, പകതിഭാവവിജഹനതോ ച വിപരിണാമധമ്മം. ഇദം അനിച്ചവേവചനമേവ. രൂപാ അനിച്ചാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അപിചേത്ഥ ഠപേത്വാ ചക്ഖും തേഭൂമകധമ്മാ അനിച്ചാ, നോ ചക്ഖു. ചക്ഖു പന ചക്ഖു ചേവ അനിച്ചഞ്ച. തഥാ സേസധമ്മാ ദുക്ഖാ, നോ ചക്ഖു. ചക്ഖു പന ചക്ഖു ചേവ ദുക്ഖഞ്ച. സേസധമ്മാ അനത്താ, നോ ചക്ഖു. ചക്ഖു പന ചക്ഖു ചേവ അനത്താ ചാതി. രൂപാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇമസ്മിം പന സുത്തന്തഭാജനീയേ തഥാഗതേന കിം ദസ്സിതന്തി? ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം അനത്തലക്ഖണം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹി അനത്തലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ അനിച്ചേന വാ ദസ്സേതി, ദുക്ഖേന വാ, അനിച്ചദുക്ഖേഹി വാ. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖു, അത്താതി യോ വദേയ്യ, തം ന ഉപപജ്ജതി. ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ചക്ഖു അത്താതി യോ വദേയ്യ ഇതി ചക്ഖു അനത്താ’’തി (മ. നി. ൩.൪൨൨). ഇമസ്മിം സുത്തേ അനിച്ചേന അനത്തലക്ഖണം ദസ്സേസി. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ. രൂപഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, ന യിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യ; ലബ്ഭേഥ ച രൂപേ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീതി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അനത്താ തസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതി; ന ച ലബ്ഭതി രൂപേ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി (സം. നി. ൩.൫൯; മഹാവ. ൨൦) ഇമസ്മിം സുത്തേ ദുക്ഖേന അനത്തലക്ഖണം ദസ്സേസി. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ, യദനത്താ തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൫) അനിച്ചദുക്ഖേഹി അനത്തലക്ഖണം ദസ്സേസി. കസ്മാ? അനിച്ചദുക്ഖാനം പാകടത്താ.

ഹത്ഥതോ ഹി തട്ടകേ വാ സരകേ വാ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വാ പതിത്വാ ഭിന്നേ ‘അഹോ അനിച്ച’ന്തി വദന്തി. ഏവം അനിച്ചം പാകടം നാമ. അത്തഭാവസ്മിം പന ഗണ്ഡപിളകാദീസു വാ ഉട്ഠിതാസു ഖാണുകണ്ടകാദീഹി വാ വിദ്ധാസു ‘അഹോ ദുക്ഖ’ന്തി വദന്തി. ഏവം ദുക്ഖം പാകടം നാമ. അനത്തലക്ഖണം അപാകടം അന്ധകാരം അവിഭൂതം ദുപ്പടിവിജ്ഝം ദുദ്ദീപനം ദുപ്പഞ്ഞാപനം. അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണാനി ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ പഞ്ഞായന്തി. അനത്തലക്ഖണം വിനാ ബുദ്ധുപ്പാദാ ന പഞ്ഞായതി, ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ പഞ്ഞായതി. മഹിദ്ധികാ ഹി മഹാനുഭാവാ താപസപരിബ്ബാജകാ സരഭങ്ഗസത്ഥാരാദയോപി ‘അനിച്ചം ദുക്ഖ’ന്തി വത്തും സക്കോന്തി, ‘അനത്താ’തി വത്തും ന സക്കോന്തി. സചേ ഹി തേ സമ്പത്തപരിസായ അനത്താതി വത്തും സക്കുണേയ്യും, സമ്പത്തപരിസായ മഗ്ഗഫലപടിവേധോ ഭവേയ്യ. അനത്തലക്ഖണപഞ്ഞാപനഞ്ഹി അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അവിസയോ, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനമേവ വിസയോ. ഏവമേതം അനത്തലക്ഖണം അപാകടം. തസ്മാ സത്ഥാ അനത്തലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ അനിച്ചേന വാ ദസ്സേസി, ദുക്ഖേന വാ, അനിച്ചദുക്ഖേഹി വാ. ഇധ പന തം അനിച്ചദുക്ഖേഹി ദസ്സേസീതി വേദിതബ്ബം.

ഇമാനി പന ലക്ഖണാനി കിസ്സ അമനസികാരാ അപ്പടിവേധാ, കേന പടിച്ഛന്നത്താ, ന ഉപട്ഠഹന്തി? അനിച്ചലക്ഖണം താവ ഉദയബ്ബയാനം അമനസികാരാ അപ്പടിവേധാ, സന്തതിയാ പടിച്ഛന്നത്താ, ന ഉപട്ഠാതി. ദുക്ഖലക്ഖണം അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനസ്സ അമനസികാരാ അപ്പടിവേധാ, ഇരിയാപഥേഹി പടിച്ഛന്നത്താ, ന ഉപട്ഠാതി. അനത്തലക്ഖണം നാനാധാതുവിനിബ്ഭോഗസ്സ അമനസികാരാ അപ്പടിവേധാ, ഘനേന പടിച്ഛന്നത്താ, ന ഉപട്ഠാതി. ഉദയബ്ബയം പന പരിഗ്ഗഹേത്വാ സന്തതിയാ വികോപിതായ അനിച്ചലക്ഖണം യാഥാവസരസതോ ഉപട്ഠാതി. അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനം മനസികത്വാ ഇരിയാപഥേ ഉഗ്ഘാടിതേ ദുക്ഖലക്ഖണം യാഥാവസരസതോ ഉപട്ഠാതി. നാനാധാതുയോ വിനിബ്ഭുജിത്വാ ഘനവിനിബ്ഭോഗേ കതേ അനത്തലക്ഖണം യാഥാവസരസതോ ഉപട്ഠാതി.

ഏത്ഥ ച അനിച്ചം അനിച്ചലക്ഖണം, ദുക്ഖം ദുക്ഖലക്ഖണം, അനത്താ അനത്തലക്ഖണന്തി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അനിച്ചന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം. കസ്മാ? ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തഭാവാ, ഹുത്വാ അഭാവതോ വാ; ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം അനിച്ചലക്ഖണം, ഹുത്വാ അഭാവസങ്ഖാതോ ആകാരവികാരോ വാ. ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി വചനതോ പന തദേവ ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖം. കസ്മാ? അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനതോ; അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനാകാരോ ദുക്ഖലക്ഖണം. ‘‘യം ദുക്ഖം തം അനത്താ’’തി പന വചനതോ തദേവ ഖന്ധപഞ്ചകം അനത്താ. കസ്മാ? അവസവത്തനതോ; അവസവത്തനാകാരോ അനത്തലക്ഖണം. ഇതി അഞ്ഞദേവ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, അഞ്ഞാനി അനിച്ചദുക്ഖാനത്തലക്ഖണാനി. പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോതി ഇദഞ്ഹി സബ്ബമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ നാമ. വുത്തപ്പകാരാകാരവികാരാ അനിച്ചദുക്ഖാനത്തലക്ഖണാനീതി.

സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥ ദസായതനാനി കാമാവചരാനി, ദ്വേ തേഭൂമകാനി. സബ്ബേസുപി സമ്മസനചാരോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൫. അഭിധമ്മഭാജനീയേ യഥാ ഹേട്ഠാ വിപസ്സകാനം ഉപകാരത്ഥായ ‘‘ചക്ഖായതനം രൂപായതന’’ന്തി യുഗലതോ ആയതനാനി വുത്താനി, തഥാ അവത്വാ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം സബ്ബാകാരതോ സഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘ചക്ഖായതനം സോതായതന’’ന്തി ഏവം അജ്ഝത്തികബാഹിരവവത്ഥാനനയേന വുത്താനി.

൧൫൬. തേസം നിദ്ദേസവാരേ തത്ഥ കതമം ചക്ഖായതനന്തിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൧൬൭. യം പനേതം ധമ്മായതനനിദ്ദേസേ ‘‘തത്ഥ കതമാ അസങ്ഖതാ ധാതു? രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി വുത്തം, തത്രായമത്ഥോ – അസങ്ഖതാ ധാതൂതി അസങ്ഖതസഭാവം നിബ്ബാനം. യസ്മാ പനേതം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീയന്തി, തസ്മാ രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുത്തം. അയമേത്ഥ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘പാടിയേക്കം നിബ്ബാനം നാമ നത്ഥി, കിലേസക്ഖയോവ നിബ്ബാന’ന്തി. ‘സുത്തം ആഹരാ’തി ച വുത്തേ ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാനന്തി ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി; കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, നിബ്ബാനന്തി? യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി ഏതം ജമ്ബുഖാദകസുത്തം ആഹരിത്വാ ‘ഇമിനാ സുത്തേന വേദിതബ്ബം പാടിയേക്കം നിബ്ബാനം നാമ നത്ഥി, കിലേസക്ഖയോവ നിബ്ബാന’ന്തി ആഹ. സോ വത്തബ്ബോ – ‘കിം പന യഥാ ചേതം സുത്തം തഥാ അത്ഥോ’തി? അദ്ധാ വക്ഖതി – ‘ആമ, നത്ഥി സുത്തതോ മുഞ്ചിത്വാ അത്ഥോ’തി. തതോ വത്തബ്ബോ – ‘ഇദം താവ തേ സുത്തം ആഭതം; അനന്തരസുത്തം ആഹരാ’തി. അനന്തരസുത്തം നാമ – ‘‘അരഹത്തം അരഹത്തന്തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി; കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, അരഹത്തന്തി? യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം വുച്ചതി അരഹത്ത’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൧൫) ഇദം തസ്സേവാനന്തരം ആഭതസുത്തം.

ഇമസ്മിം പന നം ആഭതേ ആഹംസു – ‘നിബ്ബാനം നാമ ധമ്മായതനപരിയാപന്നോ ധമ്മോ, അരഹത്തം ചത്താരോ ഖന്ധാ. നിബ്ബാനം സച്ഛികത്വാ വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതി നിബ്ബാനം പുച്ഛിതോപി അരഹത്തം പുച്ഛിതോപി കിലേസക്ഖയമേവ ആഹ. കിം പന നിബ്ബാനഞ്ച അരഹത്തഞ്ച ഏകം ഉദാഹു നാന’ന്തി? ‘ഏകം വാ ഹോതു നാനം വാ. കോ ഏത്ഥ തയാ അതിബഹും ചുണ്ണീകരണം കരോന്തേന അത്ഥോ’? ‘ന ത്വം ഏകം നാനം ജാനാസീതി. നനു ഞാതേ സാധു ഹോതീ’തി ഏവം പുനപ്പുനം പുച്ഛിതോ വഞ്ചേതും അസക്കോന്തോ ആഹ – ‘രാഗാദീനം ഖീണന്തേ ഉപ്പന്നത്താ അരഹത്തം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’തി വുച്ചതീതി. തതോ നം ആഹംസു – ‘മഹാകമ്മം തേ കതം. ലഞ്ജം ദത്വാപി തം വദാപേന്തോ ഏതദേവ വദാപേയ്യ. യഥേവ ച തേ ഏതം വിഭജിത്വാ കഥിതം, ഏവം ഇദമ്പി സല്ലക്ഖേഹി – നിബ്ബാനഞ്ഹി ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുത്തം. തീണിപി ഹി ഏതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീ’തി.

സചേ ഏവം വുത്തേ സഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതി ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ, ബഹുനിബ്ബാനതായ കാരേതബ്ബോ. കഥം? ഏവം താവ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘രാഗക്ഖയോ നാമ രാഗസ്സേവ ഖയോ ഉദാഹു ദോസമോഹാനമ്പി? ദോസക്ഖയോ നാമ ദോസസ്സേവ ഖയോ ഉദാഹു രാഗമോഹാനമ്പി? മോഹക്ഖയോ നാമ മോഹസ്സേവ ഖയോ ഉദാഹു രാഗദോസാനമ്പീ’തി? അദ്ധാ വക്ഖതി – ‘രാഗക്ഖയോ നാമ രാഗസ്സേവ ഖയോ, ദോസക്ഖയോ നാമ ദോസസ്സേവ ഖയോ, മോഹക്ഖയോ നാമ മോഹസ്സേവ ഖയോ’തി.

തതോ വത്തബ്ബോ – ‘തവ വാദേ രാഗക്ഖയോ ഏകം നിബ്ബാനം ഹോതി, ദോസക്ഖയോ ഏകം, മോഹക്ഖയോ ഏകം; തിണ്ണം അകുസലമൂലാനം ഖയേ തീണി നിബ്ബാനാനി ഹോന്തി, ചതുന്നം ഉപാദാനാനം ഖയേ ചത്താരി, പഞ്ചന്നം നീവരണാനം ഖയേ പഞ്ച, ഛന്നം തണ്ഹാകായാനം ഖയേ ഛ, സത്തന്നം അനുസയാനം ഖയേ സത്ത, അട്ഠന്നം മിച്ഛത്താനം ഖയേ അട്ഠ, നവന്നം തണ്ഹാമൂലകധമ്മാനം ഖയേ നവ, ദസന്നം സംയോജനാനം ഖയേ ദസ, ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സസ്സ ഖയേ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നിബ്ബാനന്തി ബഹൂനി നിബ്ബാനാനി ഹോന്തി. നത്ഥി പന തേ നിബ്ബാനാനം പമാണന്തി. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീതി ഗണ്ഹ’.

സചേ പന ഏവം വുത്തേപി ന സല്ലക്ഖേതി, ഓളാരികതായ കാരേതബ്ബോ. കഥം? ‘അന്ധബാലാ ഹി അച്ഛദീപിമിഗമക്കടാദയോപി കിലേസപരിയുട്ഠിതാ വത്ഥും പടിസേവന്തി. അഥ നേസം പടിസേവനപരിയന്തേ കിലേസോ വൂപസമ്മതി. തവ വാദേ അച്ഛദീപിമിഗമക്കടാദയോ നിബ്ബാനപ്പത്താ നാമ ഹോന്തി. ഓളാരികം വത തേ നിബ്ബാനം ഥൂലം, കണ്ണേഹി പിളന്ധിതും ന സക്കാതി. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീതി ഗണ്ഹ’.

സചേ പന ഏവം വുത്തേപി ന സല്ലക്ഖേതി, ഗോത്രഭുനാപി കാരേതബ്ബോ. കഥം? ഏവം താവ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ത്വം ഗോത്രഭു നാമ അത്ഥീതി വദേസീ’തി? ‘ആമ വദാമീ’തി. ‘ഗോത്രഭുക്ഖണേ കിലേസാ ഖീണാ, ഖീയന്തി, ഖീയിസ്സന്തീ’തി? ന ഖീണാ, ന ഖീയന്തി; അപിച ഖോ ഖീയിസ്സന്തീതി. ‘ഗോത്രഭു പന കിം ആരമ്മണം കരോതീ’തി? ‘നിബ്ബാനം’. ‘തവ ഗോത്രഭുക്ഖണേ കിലേസാ ന ഖീണാ, ന ഖീയന്തി; അഥ ഖോ ഖീയിസ്സന്തി. ത്വം അഖീണേസുയേവ കിലേസേസു കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം പഞ്ഞപേസി, അപ്പഹീനേസു അനുസയേസു അനുസയപ്പഹാനം നിബ്ബാനം പഞ്ഞപേസി. തം തേ ന സമേതി. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീതി ഗണ്ഹ’.

സചേ പന ഏവം വുത്തേപി ന സല്ലക്ഖേതി, മഗ്ഗേന കാരേതബ്ബോ. കഥം? ഏവം താവ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ത്വം മഗ്ഗം നാമ വദേസീ’തി? ‘ആമ വദേമീ’തി. ‘മഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസാ ഖീണാ, ഖീയന്തി, ഖിയിസ്സന്തീ’തി? ജാനമാനോ വക്ഖതി – ‘ഖീണാതി വാ ഖീയിസ്സന്തീതി വാ വത്തും ന വട്ടതി, ഖീയന്തീതി വത്തും വട്ടതീ’തി. ‘യദി ഏവം, മഗ്ഗസ്സ കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം കതമം? മഗ്ഗേന ഖീയനകകിലേസാ കതമേ? മഗ്ഗോ കതമം കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ കതമേ കിലേസേ ഖേപേതി? തസ്മാ മാ ഏവം ഗണ്ഹ. നിബ്ബാനം പന ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീണാതി ഏകമേവ നിബ്ബാനം രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി വുച്ചതി. തീണിപി ഹേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ അധിവചനാനീ’തി.

ഏവം വുത്തേ ഏവമാഹ – ‘ത്വം ആഗമ്മ ആഗമ്മാതി വദേസീ’തി? ‘ആമ വദേമീ’തി. ‘ആഗമ്മ നാമാതി ഇദം തേ കുതോ ലദ്ധ’ന്തി? ‘സുത്തതോ ലദ്ധ’ന്തി. ‘ആഹര സുത്ത’ന്തി. ‘‘ഏവം അവിജ്ജാ ച തണ്ഹാ ച തം ആഗമ്മ, തമ്ഹി ഖീണാ, തമ്ഹി ഭഗ്ഗാ, ന ച കിഞ്ചി കദാചീ’’തി. ഏവം വുത്തേ പരവാദീ തുണ്ഹീഭാവം ആപന്നോതി.

ഇധാപി ദസായതനാനി കാമാവചരാനി, ദ്വേ പന ചതുഭൂമകാനി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.

൩. പഞ്ഹാപുച്ഛകവണ്ണനാ

൧൬൮. ഇധാപി പഞ്ഹാപുച്ഛകേ യം ലബ്ഭതി യഞ്ച ന ലബ്ഭതി, തം സബ്ബം പുച്ഛിത്വാ ലബ്ഭമാനവസേനേവ വിസ്സജ്ജനം വുത്തം; ന കേവലഞ്ച ഇധ, സബ്ബേസുപി പഞ്ഹാപുച്ഛകേസു ഏസേവ നയോ. ഇധ പന ദസന്നം ആയതനാനം രൂപഭാവേന അബ്യാകതതാ വേദിതബ്ബാ. ദ്വിന്നം ആയതനാനം ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ചതുന്നം ഖന്ധാനം വിയ കുസലാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാ സപ്പച്ചയാവ സങ്ഖതാവ ധമ്മായതനം പന ‘‘സിയാ അപ്പച്ചയം, സിയാ അസങ്ഖത’’ന്തി ആഗതം. ആരമ്മണത്തികേസു ച അനാരമ്മണം സുഖുമരൂപസങ്ഖാതം ധമ്മായതനം ന-വത്തബ്ബകോട്ഠാസം ഭജതി. തഞ്ച ഖോ അനാരമ്മണത്താ ന പരിത്താദിഭാവേന നവത്തബ്ബധമ്മാരമ്മണത്താതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. സേസം താദിസമേവ. ഇധാപി ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാ വിയ ദ്വായതനാ പഞ്ചപണ്ണാസ കാമാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ രജ്ജന്തസ്സ ദുസ്സന്തസ്സ മുയ്ഹന്തസ്സ സംവരന്തസ്സ സമ്മസന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ച പരിത്താരമ്മണാതി സബ്ബം ഖന്ധേസു വുത്തസദിസമേവാതി.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

ആയതനവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.