(൬.) ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൪൪. ഛക്കനിദ്ദേസേ യസ്മാ കുദ്ധോ വാ കോധവസേന, സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ വാ സന്ദിട്ഠിപരാമാസിതായ കലഹം വിഗ്ഗഹം വിവാദം ആപജ്ജതി, തസ്മാ കോധാദയോ ‘വിവാദമൂലാനീ’തി വുത്താ.

ഛന്ദരാഗനിദ്ദേസേ കാമഗേഹസിതത്താ ഛന്ദരാഗാ ഗേഹസ്സിതാ ധമ്മാതി സങ്ഗഹതോ വത്വാ പുന പഭേദതോ ദസ്സേതും മനാപിയേസു രൂപേസൂതിആദി വുത്തം. തത്ഥ മനാപിയേസൂതി മനവഡ്ഢനകേസു ഇട്ഠേസു. വിരോധാ ഏവ വിരോധവത്ഥൂനി. അമനാപിയേസൂതി അനിട്ഠേസു.

൯൪൫. അഗാരവേസു അഗാരവോതി ഗാരവവിരഹിതോ. അപ്പതിസ്സോതി അപ്പതിസ്സയോ അനീചവുത്തി. ഏത്ഥ പന യോ ഭിക്ഖു സത്ഥരി ധരമാനേ തീസു കാലേസു ഉപട്ഠാനം ന യാതി, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമന്തേ സഉപാഹനോ ചങ്കമതി, നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്തേ ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമതി, ഹേട്ഠാ വസന്തേ ഉപരി വസതി, സത്ഥുദസ്സനട്ഠാനേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തം ധാരേതി, ഉപാഹനം ധാരേതി, ന്ഹായതി, ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ കരോതി, പരിനിബ്ബുതേ വാ പന ചേതിയം വന്ദിതും ന ഗച്ഛതി, ചേതിയസ്സ പഞ്ഞായനട്ഠാനേ സത്ഥുദസ്സനട്ഠാനേ വുത്തം സബ്ബം കരോതി – അയം സത്ഥരി അഗാരവോ നാമ. യോ പന ധമ്മസവനേ സങ്ഘുട്ഠേ സക്കച്ചം ന ഗച്ഛതി, സക്കച്ചം ധമ്മം ന സുണാതി, സമുല്ലപന്തോ നിസീദതി, ന സക്കച്ചം ഗണ്ഹാതി, ന സക്കച്ചം വാചേതി – ‘അയം ധമ്മേ അഗാരവോ നാമ. യോ പന ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ അനജ്ഝിട്ഠോ ധമ്മം ദേസേതി, പഞ്ഹം കഥേതി, വുഡ്ഢേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി, തിട്ഠതി, നിസീദതി, ദുസ്സപല്ലത്ഥികം വാ ഹത്ഥപല്ലത്ഥികം വാ കരോതി, സങ്ഘമജ്ഝേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തുപാഹനം ധാരേതി – അയം സങ്ഘേ അഗാരവോ നാമ. ഏകഭിക്ഖുസ്മിമ്പി ഹി അഗാരവേ കതേ സങ്ഘേ അഗാരവോ കതോവ ഹോതി. തിസ്സോ സിക്ഖാ പന അപൂരയമാനോവ സിക്ഖായ അഗാരവോ നാമ. അപ്പമാദലക്ഖണം അനനുബ്രൂഹയമാനോ അപ്പമാദേ അഗാരവോ നാമ. ദുവിധം പടിസന്ഥാരം അകരോന്തോ പടിസന്ഥാരേ അഗാരവോ നാമ.

പരിഹാനിയാ ധമ്മാതി പരിഹാനകരാ ധമ്മാ. കമ്മാരാമതാതി നവകമ്മേ വാ ചീവരവിചാരണാദീസു വാ കമ്മേസു അഭിരതി യുത്തപയുത്തതാ. ഭസ്സാരാമതാതി തിരച്ഛാനകഥാവസേന ഭസ്സേ യുത്തപയുത്തതാ. നിദ്ദാരാമതാതി നിദ്ദായ യുത്തപയുത്തതാ. സങ്ഗണികാരാമതാതി സങ്ഗണികായ യുത്തപയുത്തതാ. സംസഗ്ഗാരാമതാതി സവനസംസഗ്ഗേ, ദസ്സനസംസഗ്ഗേ, സമുല്ലാപസംസഗ്ഗേ, പരിഭോഗസംസഗ്ഗേ, കായസംസഗ്ഗേതി പഞ്ചവിധേ സംസഗ്ഗേ യുത്തപയുത്തതാ. പപഞ്ചാരാമതാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചേസു യുത്തപയുത്തതാ.

൯൪൬. സോമനസ്സുപവിചാരാദീസു സോമനസ്സേന സദ്ധിം ഉപവിചരന്തീതി സോമനസ്സുപവിചാരാ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം പസ്സിത്വാ. സോമനസ്സട്ഠാനിയന്തി സോമനസ്സസ്സ ആരമ്മണവസേന കാരണഭൂതം. ഉപവിചരതീതി തത്ഥ വിചാരപ്പവത്തനേന ഉപവിചരതി. വിതക്കോ പന തംസമ്പയുത്തോ വാതി ഇമിനാ നയേന തീസുപി ഛക്കേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൯൪൭. ഗേഹസിതാനീതി കാമഗുണനിസ്സിതാനി. സോമനസ്സാനീതി ചേതസികസുഖാനി. ദോമനസ്സാനീതി ചേതസികദുക്ഖാനി. ഉപേക്ഖാതി അഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ ഉപേക്ഖാ വേദനാ, അഞ്ഞാണുപേക്ഖാതിപി ഏതാസംയേവ നാമം.

൯൪൮. അത്ഥി മേ അത്താതി വാതി സബ്ബപദേസു വാ-സദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ; ഏവം വാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. അത്ഥി മേ അത്താതി ചേത്ഥ സസ്സതദിട്ഠി സബ്ബകാലേസു അത്തനോ അത്ഥിതം ഗണ്ഹാതി. സച്ചതോ ഥേതതോതി ഭൂതതോ ച ഥിരതോ ച; ഇദം സച്ചന്തി സുട്ഠു ദള്ഹഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. നത്ഥി മേ അത്താതി അയം പന ഉച്ഛേദദിട്ഠി, സതോ സത്തസ്സ തത്ഥ തത്ഥ വിഭവഗ്ഗഹണതോ. അഥ വാ പുരിമാപി തീസു കാലേസു അത്ഥീതി ഗഹണതോ സസ്സതദിട്ഠി, പച്ചുപ്പന്നമേവ അത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തീ ഉച്ഛേദദിട്ഠി. പച്ഛിമാപി അതീതാനാഗതേസു നത്ഥീതി ഗഹണതോ ‘ഭസ്മന്താ ആഹുതിയോ’തി ഗഹിതദിട്ഠികാനം വിയ ഉച്ഛേദദിട്ഠി, അതീതേയേവ നത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തീ അധിച്ചസമുപ്പന്നികസ്സേവ സസ്സതദിട്ഠി. അത്തനാ വാ അത്താനം സഞ്ജാനാമീതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധസീസേന ഖന്ധേ അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ അവസേസക്ഖന്ധേ സഞ്ജാനനതോ ‘ഇമിനാ അത്തനാ ഇമം അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’തി ഏവം ഹോതി. അത്തനാ വാ അനത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധംയേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ ഇതരേ ചത്താരോ ഖന്ധേ അനത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേസം ജാനനതോ ഏവം ഹോതി. അനത്തനാ വാ അത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധം അനത്താതി ഇതരേ ച ചത്താരോ ഖന്ധേ അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേസം ജാനനതോ ഏവം ഹോതി. സബ്ബാപി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോവ.

വദോ വേദേയ്യോതി ആദയോ പന സസ്സതദിട്ഠിയാ ഏവ അഭിനിവേസാകാരാ. തത്ഥ വദതീതി വദോ; വചീകമ്മസ്സ കാരകോതി വുത്തം ഹോതി. വേദയതീതി വേദേയ്യോ; ജാനാതി അനുഭവതി ചാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദാനി യം സോ വേദേതി തം ദസ്സേതും തത്ര തത്ര ദീഘരത്തം കല്യാണപാപകാനന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ര തത്രാതി തേസു തേസു യോനിഗതിഠിതിനിവാസനികായേസു ആരമ്മണേസു വാ. ദീഘരത്തന്തി ചിരരത്തം. പച്ചനുഭോതീതി പടിസംവേദയതി. ന സോ ജാതോ നാഹോസീതി സോ അത്താ അജാതിധമ്മതോ ന ജാതോ നാമ; സദാ വിജ്ജമാനോ യേവാതി അത്ഥോ. തേനേവ അതീതേ നാഹോസി, അനാഗതേപി ന ഭവിസ്സതി. യോ ഹി ജാതോ സോ അഹോസി, യോ ച ജായിസ്സതി സോ ഭവിസ്സതീതി. അഥവാ ‘ന സോ ജാതോ നാഹോസീ’തി സോ സദാ വിജ്ജമാനത്താ അതീതേപി ന ജാതു നാഹോസി, അനാഗതേപി ന ജാതു ന ഭവിസ്സതി. നിച്ചോതി ഉപ്പാദവയരഹിതോ. ധുവോതി ഥിരോ സാരഭൂതോ. സസ്സതോതി സബ്ബകാലികോ. അവിപരിണാമധമ്മോതി അത്തനോ പകതിഭാവം അവിജഹനധമ്മോ കകണ്ടകോ വിയ നാനപ്പകാരത്തം നാപജ്ജതി. ഏവമയം സബ്ബാസവദിട്ഠി (മ. നി. ൧.൧൭ ആദയോ) നാമ കഥിതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ.