൧൭. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗോ

൧. ഏകകമാതികാദിവണ്ണനാ

൮൩൨. ഇദാനി തദനന്തരേ ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേപി പഠമം മാതികം ഠപേത്വാ നിക്ഖിത്തപദാനുക്കമേന നിദ്ദേസോ കതോ. തത്രായം നിക്ഖേപപരിച്ഛേദോ. ആദിതോ താവ ജാതിമദോതിആദയോ തേസത്തതി ഏകകാ നിക്ഖിത്താ, തതോ കോധോ ച ഉപനാഹോ ചാതിആദയോ അട്ഠാരസ ദുകാ, അകുസലമൂലാദയോ പഞ്ചതിംസ തികാ, ആസവചതുക്കാദയോ ചുദ്ദസ ചതുക്കാ, ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനാദയോ പന്നരസ പഞ്ചകാ, വിവാദമൂലാദയോ ചുദ്ദസ ഛക്കാ, അനുസയാദയോ സത്ത സത്തകാ, കിലേസവത്ഥുആദയോ അട്ഠ അട്ഠകാ, ആഘാതവത്ഥുആദയോ നവ നവകാ, കിലേസവത്ഥുആദയോ സത്ത ദസകാ, അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീതിആദയോ ഛ അട്ഠാരസകാതി സബ്ബാനിപി ഏതാനി അട്ഠ കിലേസസതാനി നിക്ഖിത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. അയം താവ നിക്ഖേപപരിച്ഛേദോ.

(൧.) ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൪൩-൮൪൪. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്തായ മാതികായ തത്ഥ കതമോ ജാതിമദോതിആദിനാ നയേന ആരദ്ധേ നിദ്ദേസവാരേ ജാതിം പടിച്ചാതി ജാതിം നിസ്സായ. ഏത്ഥ ച അത്ഥിപടിച്ചം നാമ കഥിതം, തസ്മാ ജാതിയാ സതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഗോത്തം പടിച്ചാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. മദനവസേന മദോ. മജ്ജനാകാരോ മജ്ജനാ. മജ്ജിതഭാവോ മജ്ജിതത്തം. മാനോ മഞ്ഞനാതിആദീനി ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൨൧) വുത്തത്ഥാനേവ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവം ജാതിയാ സതി തം ജാതിം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ മജ്ജനാകാരപ്പവത്തോ മാനോ ജാതിമദോതി വുച്ചതി. സ്വായം ഖത്തിയാദീനം ചതുന്നമ്പി വണ്ണാനം ഉപ്പജ്ജതി. ജാതിസമ്പന്നോ ഹി ഖത്തിയോ ‘മാദിസോ അഞ്ഞോ നത്ഥി. അവസേസാ അന്തരാ ഉട്ഠായ ഖത്തിയാ ജാതാ. അഹം പന വംസാഗതഖത്തിയോ’തി മാനം കരോതി. ബ്രാഹ്മണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഗോത്തമദനിദ്ദേസാദീസുപി ഇമിനാവുപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഖത്തിയോപി ഹി ‘അഹം കോണ്ഡഞ്ഞഗോത്തോ, അഹം ആദിച്ചഗോത്തോ’തി മാനം കരോതി. ബ്രാഹ്മണോപി ‘അഹം കസ്സപഗോത്തോ, അഹം ഭാരദ്വാജഗോത്തോ’തി മാനം കരോതി. വേസ്സോപി സുദ്ദോപി അത്തനോ അത്തനോ കുലഗോത്തം നിസ്സായ മാനം കരോതി. അട്ഠാരസാപി സേണിയോ ‘ഏകിസ്സാ സേണിയാ ജാതമ്ഹാ’തി മാനം കരോന്തിയേവ.

ആരോഗ്യമദാദീസു ‘അഹം അരോഗോ, അവസേസാ രോഗബഹുലാ, ഗദ്ദുഹനമത്തമ്പി മയ്ഹം ബ്യാധി നാമ നത്ഥീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ആരോഗ്യമദോ നാമ.

‘അഹം തരുണോ, അവസേസസത്താനം അത്തഭാവോ പപാതേ ഠിതരുക്ഖസദിസോ, അഹം പന പഠമവയേ ഠിതോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ യോബ്ബനമദോ നാമ.

‘അഹം ചിരം ജീവിം, ചിരം ജീവാമി, ചിരം ജീവിസ്സാമി; സുഖം ജീവിം, സുഖം ജീവാമി, സുഖം ജീവിസ്സാമീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ജീവിതമദോ നാമ.

‘അഹം ലാഭീ, അവസേസാ സത്താ അപ്പലാഭാ, മയ്ഹം പന ലാഭസ്സ പമാണം നാമ നത്ഥീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ലാഭമദോ നാമ.

‘അവസേസാ സത്താ യം വാ തം വാ ലഭന്തി, അഹം പന സുകതം പണീതം ചീവരാദിപച്ചയം ലഭാമീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ സക്കാരമദോ നാമ.

‘അവസേസഭിക്ഖൂനം പാദപിട്ഠിയം അക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്താ മനുസ്സാ അയം സമണോതിപി ന വന്ദന്തി, മം പന ദിസ്വാവ വന്ദന്തി, പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരും കത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ച ദുരാസദം കത്വാ മഞ്ഞന്തീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ഗരുകാരമദോ നാമ.

‘ഉപ്പന്നോ പഞ്ഹോ മയ്ഹമേവ മുഖേന ഛിജ്ജതി, ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താപി മമേവ പുരതോ കത്വാ പരിവാരേത്വാ ഗച്ഛന്തീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ പുരേക്ഖാരമദോ നാമ.

അഗാരികസ്സ താവ മഹാപരിവാരസ്സ ‘പുരിസസതമ്പി പുരിസസഹസ്സമ്പി മം പരിവാരേതി,’ അനഗാരിയസ്സ പന ‘സമണസതമ്പി സമണസഹസ്സമ്പി മം പരിവാരേതി, സേസാ അപ്പപരിവാരാ, അഹം മഹാപരിവാരോ ചേവ സുചിപരിവാരോ ചാ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ പരിവാരമദോ നാമ.

ഭോഗോ പന കിഞ്ചാപി ലാഭഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതോ ഹോതി, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ നിക്ഖേപരാസി നാമ ഗഹിതോ; തസ്മാ ‘അവസേസാ സത്താ അത്തനോ പരിഭോഗമത്തമ്പി ന ലഭന്തി, മയ്ഹം പന നിധാനഗതസ്സേവ ധനസ്സ പമാണം നത്ഥീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ഭോഗമദോ നാമ.

വണ്ണം പടിച്ചാതി സരീരവണ്ണമ്പി ഗുണവണ്ണമ്പി പടിച്ച. ‘അവസേസാ സത്താ ദുബ്ബണ്ണാ ദുരൂപാ, അഹം പന അഭിരൂപോ പാസാദികോ; അവസേസാ സത്താ നിഗ്ഗുണാ പത്ഥടഅകിത്തിനോ, മയ്ഹം പന കിത്തിസദ്ദോ ദേവമനുസ്സേസു പാകടോ – ഇതിപി ഥേരോ ബഹുസ്സുതോ, ഇതിപി സീലവാ, ഇതിപി ധുതഗുണയുത്തോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ വണ്ണമദോ നാമ.

‘അവസേസാ സത്താ അപ്പസ്സുതാ, അഹം പന ബഹുസ്സുതോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ സുതമദോ നാമ.

‘അവസേസാ സത്താ അപ്പടിഭാനാ, മയ്ഹം പന പടിഭാനസ്സ പമാണം നത്ഥീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ പടിഭാനമദോ നാമ.

‘അഹം രത്തഞ്ഞൂ അസുകം ബുദ്ധവംസം, രാജവംസം, ജനപദവംസം, ഗാമവംസം, രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദം, നക്ഖത്തമുഹുത്തയോഗം ജാനാമീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ രത്തഞ്ഞുമദോ നാമ.

‘അവസേസാ ഭിക്ഖൂ അന്തരാ പിണ്ഡപാതികാ ജാതാ, അഹം പന ജാതിപിണ്ഡപാതികോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ പിണ്ഡപാതികമദോ നാമ.

‘അവസേസാ സത്താ ഉഞ്ഞാതാ അവഞ്ഞാതാ, അഹം പന അനുഞ്ഞാതോ അനവഞ്ഞാതോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ അനവഞ്ഞാതമദോ നാമ.

‘അവസേസാനം ഇരിയാപഥോ അപാസാദികോ, മയ്ഹം പന പാസാദികോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ഇരിയാപഥമദോ നാമ.

‘അവസേസാ സത്താ ഛിന്നപക്ഖകാകസദിസാ, അഹം പന മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’തി വാ ‘അഹം യം യം കമ്മം കരോമി, തം തം ഇജ്ഝതീ’തി വാ മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ഇദ്ധിമദോ നാമ.

ഹേട്ഠാ പരിവാരഗ്ഗഹണേന യസോ ഗഹിതോവ ഹോതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഉപട്ഠാകമദോ നാമ ഗഹിതോ. സോ അഗാരികേനപി അനഗാരികേനപി ദീപേതബ്ബോ. അഗാരികോ ഹി ഏകച്ചോ അട്ഠാരസസു സേണീസു ഏകിസ്സാ ജേട്ഠകോ ഹോതി, തസ്സ ‘അവസേസേ പുരിസേ അഹം പട്ഠപേമി, അഹം വിചാരേമീ’തി; അനഗാരികോപി ഏകച്ചോ കത്ഥചി ജേട്ഠകോ ഹോതി, തസ്സ ‘അവസേസാ ഭിക്ഖൂ മയ്ഹം ഓവാദേ വത്തന്തി, അഹം ജേട്ഠകോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ യസമദോ നാമ.

‘അവസേസാ സത്താ ദുസ്സീലാ, അഹം പന സീലവാ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ സീലമദോ നാമ. ‘അവസേസസത്താനം കുക്കുടസ്സ ഉദകപാനമത്തേപി കാലേ ചിത്തേകഗ്ഗതാ നത്ഥി, അഹം പന ഉപചാരപ്പനാനം ലാഭീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ഝാനമദോ നാമ.

‘അവസേസാ സത്താ നിസ്സിപ്പാ, അഹം പന സിപ്പവാ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ സിപ്പമദോ നാമ. ‘അവസേസാ സത്താ രസ്സാ, അഹം പന ദീഘോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ആരോഹമദോ നാമ. ‘അവസേസാ സത്താ രസ്സാ വാ ഹോന്തി ദീഘാ വാ, അഹം നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ പരിണാഹമദോ നാമ. ‘അവസേസസത്താനം സരീരസണ്ഠാനം വിരൂപം ബീഭച്ഛം, മയ്ഹം പന മനാപം പാസാദിക’ന്തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ സണ്ഠാനമദോ നാമ. ‘അവസേസാനം സത്താനം സരീരേ ബഹൂ ദോസാ, മയ്ഹം പന സരീരേ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി വജ്ജം നത്ഥീ’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ പാരിപൂരിമദോ നാമ.

൮൪൫. ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന സവത്ഥുകം മാനം കഥേത്വാ ഇദാനി അവത്ഥുകം നിബ്ബത്തിതമാനമേവ ദസ്സേന്തോ തത്ഥ കതമോ മദോതിആദിമാഹ. തം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൮൪൬. പമാദനിദ്ദേസേ ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോതി ഇമേസു ഏത്തകേസു ഠാനേസു സതിയാ അനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ചിത്തസ്സ വോസ്സജ്ജനം; സതിവിരഹോതി അത്ഥോ. വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനന്തി വോസ്സഗ്ഗസ്സ അനുപ്പദാനം; പുനപ്പുനം വിസ്സജ്ജനന്തി അത്ഥോ. അസക്കച്ചകിരിയതാതി ഏതേസം ദാനാദീനം കുസലധമ്മാനം ഭാവനായ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദേയ്യധമ്മസ്സ വാ അസക്കച്ചകരണവസേന അസക്കച്ചകിരിയാ. സതതഭാവോ സാതച്ചം. ന സതതഭാവോ അസാതച്ചം. ന സാതച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ. അനട്ഠിതകരണം അനട്ഠിതകിരിയതാ. യഥാ നാമ കകണ്ടകോ ഥോകം ഗന്ത്വാ ഥോകം തിട്ഠതി, ന നിരന്തരം ഗച്ഛതി, ഏവമേവ യോ പുഗ്ഗലോ ഏകദിവസം ദാനം വാ ദത്വാ പൂജം വാ കത്വാ ധമ്മം വാ സുത്വാ സമണധമ്മം വാ കത്വാ പുന ചിരസ്സം കരോതി, ന നിരന്തരം പവത്തേതി, തസ്സ സാ കിരിയാ അനട്ഠിതകിരിയതാതി വുച്ചതി. ഓലീനവുത്തിതാതി നിരന്തരകരണസങ്ഖാതസ്സ വിപ്ഫാരസ്സേവ അഭാവേന ലീനവുത്തിതാ. നിക്ഖിത്തഛന്ദതാതി കുസലകിരിയായ വീരിയഛന്ദസ്സ നിക്ഖിത്തഭാവോ. നിക്ഖിത്തധുരതാതി വീരിയധുരസ്സ ഓരോപനം, ഓസക്കിതമാനസതാതി അത്ഥോ. അനധിട്ഠാനന്തി കുസലകരണേ പതിട്ഠാഭാവോ. അനനുയോഗോതി അനനുയുഞ്ജനം. പമാദോതി പമജ്ജനം. യോ ഏവരൂപോ പമാദോതി ഇദം അത്ഥപരിയായസ്സ ബ്യഞ്ജനപരിയായസ്സ ച പരിയന്താഭാവതോ ആകാരദസ്സനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യ്വായം ആദിതോ പട്ഠായ ദസ്സിതോ പമാദോ, യോ അഞ്ഞോപി ഏവമാകാരോ ഏവംജാതികോ പമാദോ പമജ്ജനാകാരവസേന പമജ്ജനാ, പമജ്ജിതഭാവവസേന പമജ്ജിതത്തന്തി സങ്ഖം ഗതോ – അയം വുച്ചതി പമാദോതി. ലക്ഖണതോ പനേസ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു സതിവോസ്സഗ്ഗലക്ഖണോ, തത്ഥേവ സതിയാ വിസ്സട്ഠാകാരോ വേദിതബ്ബോ.

൮൪൭. ഥമ്ഭനിദ്ദേസേ ഥദ്ധട്ഠേന ഥമ്ഭോ; ഖലിയാ ഥദ്ധസാടകസ്സ വിയ ചിത്തസ്സ ഥദ്ധതാ ഏത്ഥ കഥിതാ. ഥമ്ഭനാകാരോ ഥമ്ഭനാ. ഥമ്ഭിതസ്സ ഭാവോ ഥമ്ഭിതത്തം. കക്ഖളസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭാവോ കക്ഖളിയം. ഫരുസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭാവോ ഫാരുസിയം. അഭിവാദനാദിസാമീചിരഹാനം തസ്സാ സാമീചിയാ അകരണവസേന ഉജുമേവ ഠപിതചിത്തഭാവോ ഉജുചിത്തതാ. ഥദ്ധസ്സ അമുദുനോ ഭാവോ അമുദുതാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഥമ്ഭോ നാമ വുച്ചതി, യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഗിലിതനങ്ഗലസീസോ വിയ അജഗരോ, വാതഭരിതാ വിയ ഭസ്താ ചേതിയം വാ വുഡ്ഢതരേ വാ ദിസ്വാ ഓനമിതും ന സക്കോതി, പരിയന്തേനേവ ചരതി. സ്വായം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധുമാതഭാവലക്ഖണോതി വേദിതബ്ബോ.

൮൪൮. സാരമ്ഭനിദ്ദേസേ സാരമ്ഭനവസേന സാരമ്ഭോ. പടിപ്ഫരിത്വാ സാരമ്ഭോ പടിസാരമ്ഭോ. സാരമ്ഭനാകാരോ സാരമ്ഭനാ. പടിപ്ഫരിത്വാ സാരമ്ഭനാ പടിസാരമ്ഭനാ. പടിസാരമ്ഭിതസ്സ ഭാവോ പടിസാരമ്ഭിതത്തം. അയം വുച്ചതീതി അയം സാരമ്ഭോ നാമ വുച്ചതി. സ്വായം ലക്ഖണതോ കരണുത്തരിയലക്ഖണോ നാമ വുച്ചതി, യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണം കരോതി. അഗാരികോ സമാനോ ഏകേനേകസ്മിം ഘരവത്ഥുസ്മിം സജ്ജിതേ അപരോ ദ്വേ വത്ഥൂനി സജ്ജേതി, അപരോ ചത്താരി, അപരോ അട്ഠ, അപരോ സോളസ. അനഗാരികോ സമാനോ ഏകേനേകസ്മിം നികായേ ഗഹിതേ, ‘നാഹം ഏതസ്സ ഹേട്ഠാ ഭവിസ്സാമീ’തി അപരോ ദ്വേ ഗണ്ഹാതി, അപരോ തയോ, അപരോ ചത്താരോ, അപരോ പഞ്ച. സാരമ്ഭവസേന ഹി ഗണ്ഹിതും ന വട്ടതി. അകുസലപക്ഖോ ഏസ നിരയഗാമിമഗ്ഗോ. കുസലപക്ഖവസേന പന ഏകസ്മിം ഏകം സലാകഭത്തം ദേന്തേ ദ്വേ ദാതും, ദ്വേ ദേന്തേ ചത്താരി ദാതും വട്ടതി. ഭിക്ഖുനാപി പരേന ഏകസ്മിം നികായേ ഗഹിതേ, ‘ദ്വേ നികായേ ഗഹേത്വാ സജ്ഝായന്തസ്സ മേ ഫാസു ഹോതീ’തി വിവട്ടപക്ഖേ ഠത്വാ തദുത്തരി ഗണ്ഹിതും വട്ടതി.

൮൪൯. അത്രിച്ഛതാനിദ്ദേസേ യഥാ അരിയവംസസുത്തേ (അ. നി. ൪.൨൮) ‘ലാമകലാമകട്ഠോ ഇതരീതരട്ഠോ’ ഏവം അഗ്ഗഹേത്വാ ചീവരാദീസു യം യം ലദ്ധം ഹോതി, തേന തേന അസന്തുട്ഠസ്സ; ഗിഹിനോ വാ പന രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബേസു യം യം ലദ്ധം ഹോതി, തേന തേന അസന്തുട്ഠസ്സ. ഭിയ്യോകമ്യതാതി വിസേസകാമതാ. ഇച്ഛനകവസേന ഇച്ഛാ. ഇച്ഛാവ ഇച്ഛാഗതാ, ഇച്ഛനാകാരോ വാ. അത്തനോ ലാഭം അതിച്ച ഇച്ഛനഭാവോ അതിച്ഛതാ. രാഗോതിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ. അയം വുച്ചതീതി അയം അതിച്ഛതാ നാമ വുച്ചതി. അത്രിച്ഛതാതിപി ഏതിസ്സാ ഏവ നാമം. ലക്ഖണതോ പന സകലാഭേ അസന്തുട്ഠി പരലാഭേ ച പത്ഥനാ – ഏതം അത്രിച്ഛതാലക്ഖണം. അത്രിച്ഛപുഗ്ഗലസ്സ ഹി അത്തനാ ലദ്ധം പണീതമ്പി ലാമകം വിയ ഖായതി, പരേന ലദ്ധം ലാമകമ്പി പണീതം വിയ ഖായതി; ഏകഭാജനേ പക്കയാഗു വാ ഭത്തം വാ പൂവോ വാ അത്തനോ പത്തേ പക്ഖിത്തോ ലാമകോ വിയ, പരസ്സ പത്തേ പണീതോ വിയ ഖായതി. അയം പന അത്രിച്ഛതാ പബ്ബജിതാനമ്പി ഹോതി ഗിഹീനമ്പി തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ഏകോ കിര കുടുമ്ബികോ തിംസ ഭിക്ഖുനിയോ നിമന്തേത്വാ സപൂവം ഭത്തം അദാസി. സങ്ഘത്ഥേരീ സബ്ബഭിക്ഖൂനീനം പത്തേ പൂവം പരിവത്താപേത്വാ പച്ഛാ അത്തനാ ലദ്ധമേവ ഖാദി. ബാരാണസിരാജാപി ‘അങ്ഗാരപക്കമംസം ഖാദിസ്സാമീ’തി ദേവിം ആദായ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ ഏകം കിന്നരിം ദിസ്വാ, ദേവിം പഹായ, തസ്സാനുപദം ഗതോ. ദേവീ നിവത്തിത്വാ അസ്സമപദം ഗന്ത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ പത്വാ നിസിന്നാ രാജാനം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ അഗമാസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

അത്രിച്ഛം അതിലോഭേന, അതിലോഭമദേന ച;

ഏവം ഹായതി അത്ഥമ്ഹാ, അഹംവ അസിതാഭുയാതി. (ജാ. ൧.൨.൧൬൮);

യഥാ ചന്ദകിന്നരിം പത്ഥയന്തോ അസിതാഭുയാ രാജധീതായ ഹീനോ പരിഹീനോ, ഏവം അത്രിച്ഛം അതിലോഭേന അത്ഥമ്ഹ ഹായതി ജീയതീതി ദേവതാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം കേളിമകാസി.

കസ്സപബുദ്ധകാലേപി മിത്തവിന്ദകോ നാമ സേട്ഠിപുത്തോ അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ മാതരാ ‘താത, അജ്ജ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വിഹാരേ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസവനം സുണ, സഹസ്സം തേ ദസ്സാമീ’തി വുത്തേ ധനലോഭേന ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘ഇദം ഠാനം അകുതോഭയ’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ധമ്മാസനസ്സ ഹേട്ഠാ നിപന്നോ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായിത്വാ ഘരം അഗമാസി. മാതാ പാതോവ യാഗും പചിത്വാ ഉപനാമേസി. സോ സഹസ്സം ഗഹേത്വാവ യാഗും പിവി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘ധനം സംഹരിസ്സാമീ’തി. സോ നാവായ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദിതുകാമോ അഹോസി. അഥ നം മാതാ ‘‘താത, ഇമസ്മിം കുലേ ചത്താലീസകോടിധനം അത്ഥി; അലം ഗമനേനാ’’തി വാരേസി. സോ തസ്സാ വചനം അനാദിയിത്വാ ഗച്ഛതി ഏവ. സാ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ നം കുജ്ഝിത്വാ ‘അയം മയ്ഹം പുരതോ തിട്ഠതീ’തി പാദേന പഹരിത്വാ പതിതം മാതരം അന്തരം കത്വാ അഗമാസി. മാതാ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘മാദിസായ മാതരി ഏവരൂപം കമ്മം കത്വാ ഗതസ്സ മേ ഗതട്ഠാനേ സുഖം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവംസഞ്ഞീ നാമ ത്വം പുത്താതി ആഹ. തസ്സ നാവം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛതോ സത്തമേ ദിവസേ നാവാ അട്ഠാസി. അഥ തേ മനുസ്സാ ‘‘അദ്ധാ ഏത്ഥ പാപപുരിസോ അത്ഥി; സലാകം ദേഥാ’’തി സലാകാ ദീയമാനാ തസ്സേവ തിക്ഖത്തും പാപുണി. തേ തസ്സ ഉളുമ്പം ദത്വാ തം സമുദ്ദേ പക്ഖിപിംസു. സോ ഏകം ദീപം ഗന്ത്വാ വിമാനപേതീഹി സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ താഹി ‘‘പുരതോ മാ അഗമാസീ’’തി വുച്ചമാനോപി തദ്ദിഗുണം സമ്പത്തിം പസ്സന്തോ അനുപുബ്ബേന ഖുരചക്കധരം ഏകം പുരിസം അദ്ദസ. തസ്സ തം ചക്കം പദുമപുപ്ഫം വിയ ഉപട്ഠാതി. സോ തം ആഹ – ‘‘അമ്ഭോ, ഇദം തയാ പിളന്ധപദുമം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി. ‘‘നയിദം, സാമി, പദുമം; ഖുരചക്കം ഏത’’ന്തി. സോ ‘‘വഞ്ചേസി മം ത്വം. കിം മേ പദുമം ന ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ത്വഞ്ഹി ലോഹിതചന്ദനം ലിമ്പേത്വാ പിളന്ധനം പദുമപുപ്ഫം മയ്ഹം ന ദാതുകാമോസീ’’തി ആഹ. സോ ചിന്തേസി – ‘അയമ്പി മയാ കതസദിസം കമ്മം കത്വാ തസ്സ ഫലം അനുഭവിതുകാമോ’തി. അഥ നം ‘‘ഹന്ദ രേ’’തി വത്വാ തസ്സ മത്ഥകേ ചക്കം പക്ഖിപിത്വാ പലായി. ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ സത്ഥാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠഹി പിച സോളസ;

സോളസാഹി ച ബാത്തിംസ, അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോ;

ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൦൪);

അഞ്ഞതരോപി അത്രിച്ഛോ അമച്ചോ സകവിസയം അതിക്കമിത്വാ പരവിസയം പാവിസി. തത്ഥ പോഥിതോ പലായിത്വാ ഏകസ്സ താപസസ്സ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ നിപജ്ജി. സോ താപസേന ‘കിം തേ കത’ന്തി പുച്ഛിതോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘സകം നികേതം അതിഹീളയാനോ,

അത്രിച്ഛതാ മല്ലഗാമം അഗച്ഛിം;

തതോ ജനാ നിക്ഖമിത്വാന ഗാമാ,

കോദണ്ഡകേന പരിപോഥയിംസു മം.

‘‘സോ ഭിന്നസീസോ രുഹിരമക്ഖിതങ്ഗോ,

പച്ചാഗമാസിം സകം നികേതം;

തസ്മാ അഹം പോസഥം പാലയാമി,

അത്രിച്ഛതാ മാ പുനരാഗമാസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൧൩൮-൧൩൯);

൮൫൦. മഹിച്ഛതാനിദ്ദേസേ മഹന്താനി വത്ഥൂനി ഇച്ഛതി, മഹതീ വാസ്സ ഇച്ഛാതി മഹിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ മഹിച്ഛതാ. ലക്ഖണതോ പന അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ പടിഗ്ഗഹണേ ച പരിഭോഗേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ – ഏതം മഹിച്ഛതാലക്ഖണം. മഹിച്ഛോ ഹി പുഗ്ഗലോ യഥാ നാമ കച്ഛപുടവാണിജോ പിളന്ധനഭണ്ഡകം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേപി പക്ഖിപിതബ്ബയുത്തകം പക്ഖിപിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ‘‘അമ്മാ, അസുകം ഗണ്ഹഥ, അസുകം ഗണ്ഹഥാ’’തി മുഖേന സംവിദഹതി. ഏവമേവ സോ അപ്പമത്തകമ്പി അത്തനോ സീലം വാ ഗന്ഥം വാ ധുതഗുണം വാ അന്തമസോ അരഞ്ഞവാസമത്തകമ്പി മഹാജനസ്സ ജാനന്തസ്സേവ സമ്ഭാവേതുകാമോ ഹോതി, സമ്ഭാവേത്വാ ച പന സകടേഹിപി ഉപനീതേ പച്ചയേ ‘അല’ന്തി അവത്വാ ഗണ്ഹാതി. തയോ ഹി പൂരേതും ന സക്കാ – അഗ്ഗി ഉപാദാനേന, സമുദ്ദോ ഉദകേന, മഹിച്ഛോ പച്ചയേഹീതി.

അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമുദ്ദോ ച, മഹിച്ഛോ ചാപി പുഗ്ഗലോ;

ബഹുകേ പച്ചയേ ദേന്തേ, തയോ പേതേ ന പൂരയേ.

മഹിച്ഛപുഗ്ഗലോ ഹി വിജാതമാതുയാപി മനം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി, പഗേവ ഉപട്ഠാകാനം.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ഏകോ കിര ദഹരഭിക്ഖു പിട്ഠപൂവേ പിയായതി. അഥസ്സ മാതാ പടിപത്തിം വീമംസമാനാ ‘സചേ മേ പുത്തോ പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം ജാനാതി, സകലമ്പി നം തേമാസം പൂവേഹേവ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’തി വസ്സൂപനായികദിവസേ പരിവീമംസമാനാ പഠമം ഏകം പൂവം അദാസി, തസ്മിം നിട്ഠിതേ ദുതിയം, തസ്മിമ്പി നിട്ഠിതേ തതിയം. ദഹരോ ‘അല’ന്തി അവത്വാ ഖാദിയേവ. മാതാ തസ്സ അമത്തഞ്ഞുഭാവം ഞത്വാ ‘അജ്ജേവ മേ പുത്തേന സകലതേമാസസ്സ പൂവാ ഖാദിതാ’തി ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ ഏകപൂവമ്പി ന അദാസി.

തിസ്സമഹാരാജാപി ദേവസികം ചേതിയപബ്ബതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദദമാനോ ‘മഹാരാജ, കിം ഏകമേവ ഠാനം ഭജസി? കിം അഞ്ഞത്ഥ ദാതും ന വട്ടതീ’തി ജാനപദേഹി വുത്തോ ദുതിയദിവസേ അനുരാധപുരേ മഹാദാനം ദാപേസി. ഏകഭിക്ഖുപി പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം ന അഞ്ഞാസി. ഏകമേകേന പടിഗ്ഗഹിതം ഖാദനീയഭോജനീയം ദ്വേ തയോ ജനാ ഉക്ഖിപിംസു. രാജാ ദുതിയദിവസേ ചേതിയപബ്ബതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്താപേത്വാ രാജന്തേപുരം ആഗതകാലേ ‘‘പത്തം ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അലം, മഹാരാജ, അത്തനോ പമാണേന ഭിക്ഖം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ഏകഭിക്ഖുപി പത്തം ന അദാസി. സബ്ബേ പമാണയുത്തകമേവ പടിഗ്ഗഹേസും. അഥ രാജാ ആഹ – ‘‘പസ്സഥ തുമ്ഹാകം ഭിക്ഖൂസു ഏകോപി മത്തം ന ജാനാതി. ഹിയ്യോ കിഞ്ചി അവസേസം നാഹോസി. അജ്ജ ഗഹിതം മന്ദം, അവസേസമേവ ബഹൂ’’തി തേസം മത്തഞ്ഞുതായ അത്തമനോ ഇതരേസഞ്ച അമത്തഞ്ഞുതായ അനത്തമനോ അഹോസി.

൮൫൧. പാപിച്ഛതാനിദ്ദേസേ അസ്സദ്ധോ സമാനോ സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂതിആദീസു ഏവം ഇച്ഛന്തോ കിം കരോതി? അസ്സദ്ധോ സദ്ധാകാരം ദസ്സേതി; ദുസ്സീലാദയോ സീലവന്താദീനം ആകാരം ദസ്സേന്തി. കഥം? അസ്സദ്ധോ താവ മഹാമഹദിവസേ മനുസ്സാനം വിഹാരം ആഗമനവേലായ സമ്മജ്ജനിം ആദായ വിഹാരം സമ്മജ്ജതി, കചവരം ഛഡ്ഡേതി, മനുസ്സേഹി ദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ചേതിയങ്ഗണം ഗച്ഛതി, തത്ഥാപി സമ്മജ്ജിത്വാ കചവരം ഛഡ്ഡേതി, വാലികം സമം കരോതി, ആസനാനി ധോവതി, ബോധിമ്ഹി ഉദകം സിഞ്ചതി. മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘നത്ഥി മഞ്ഞേ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു വിഹാരജഗ്ഗനകോ, അയമേവ ഇമം വിഹാരം പടിജഗ്ഗതി, സദ്ധോ ഥേരോ’തി ഗമനകാലേ നിമന്തേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ദുസ്സീലോപി ഉപട്ഠാകാനം സമ്മുഖേ വിനയധരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതി ‘‘ഭന്തേ, മയി ഗച്ഛന്തേ ഗോണോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ. തേന ധാവതാ തിണാനി ഛിന്നാനി. സമ്മജ്ജന്തസ്സ മേ തിണാനി ഛിജ്ജന്തി. ചങ്കമന്തസ്സ മേ പാണകാ മീയന്തി. ഖേളം പാതേന്തസ്സ അസതിയാ തിണമത്ഥകേ പതതി; തത്ഥ തത്ഥ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘അനാപത്തി, ആവുസോ, അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ അജാനന്തസ്സാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ഗരുകം വിയ ഉപട്ഠാതി; സുട്ഠു വീമംസഥാ’’തി ഭണതി. തം സുത്വാ മനുസ്സാ ‘അമ്ഹാകം അയ്യോ ഏത്തകേപി കുക്കുച്ചായതി! അഞ്ഞസ്മിം ഓളാരികേ കിം നാമ കരിസ്സതി; നത്ഥി ഇമിനാ സദിസോ സീലവാതി പസന്നാ സക്കാരം കരോന്തി. അപ്പസ്സുതോപി ഉപട്ഠാകമജ്ഝേ നിസിന്നോ ‘‘അസുകോ തിപിടകധരോ, അസുകോ ചതുനികായികോ മയ്ഹം അന്തേവാസികോ, മമ സന്തികേ തേഹി ധമ്മോ ഉഗ്ഗഹിതോ’’തി വദതി. മനുസ്സാ ‘അമ്ഹാകം അയ്യേന സദിസോ ബഹുസ്സുതോ നത്ഥി, ഏതസ്സ കിര സന്തികേ അസുകേന ച അസുകേന ച ധമ്മോ ഉഗ്ഗഹിതോ’തി പസന്നാ സക്കാരം കരോന്തി.

സങ്ഗണികാരാമോപി മഹാമഹദിവസേ ദീഘപീഠഞ്ച അപസ്സയഞ്ച ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരപച്ചന്തേ രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദതി. മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഥേരോ കുഹി’’ന്തി പുച്ഛന്തി. ‘‘ഗണ്ഠികപുത്താ നാമ ഗണ്ഠികാ ഏവ ഹോന്തി. തേന ഥേരോ ഏവരൂപേ കാലേ ഇധ ന നിസീദതി, വിഹാരപച്ചന്തേ ദിവാട്ഠാനേ ദീഘചങ്കമേ വിഹരതീ’’തി വദന്തി. സോപി ദിവസഭാഗം വീതിനാമേത്വാ നലാടേ മക്കടസുത്തം അല്ലിയാപേത്വാ പീഠം ഗാഹാപേത്വാ ആഗമ്മ പരിവേണദ്വാരേ നിസീദതി. മനുസ്സാ ‘‘കഹം, ഭന്തേ, ഗതത്ഥ? ആഗന്ത്വാ ന അദ്ദസമ്ഹാ’’തി വദന്തി. ‘‘ഉപാസകാ, അന്തോവിഹാരോ ആകിണ്ണോ; ദഹരസാമണേരാനം വിചരണട്ഠാനമേതം സട്ഠിഹത്ഥചങ്കമേ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിമ്ഹാ’’തി അത്തനോ പവിവിത്തഭാവം ജാനാപേതി.

കുസീതോപി ഉപട്ഠാകമജ്ഝേ നിസിന്നോ ‘‘ഉപാസകാ, തുമ്ഹേഹി ഉക്കാപാതോ ദിട്ഠോ’’തി വദതി. ‘‘ന പസ്സാമ, ഭന്തേ; കായ വേലായ അഹോസീ’’തി ച പുട്ഠോ ‘‘അമ്ഹാകം ചങ്കമനവേലായാ’’തി വത്വാ ‘‘ഭൂമിചാലസദ്ദം അസ്സുത്ഥാ’’തി പുച്ഛതി. ‘‘ന സുണാമ, ഭന്തേ; കായ വേലായാ’’തി പുട്ഠോ ‘‘മജ്ഝിമയാമേ അമ്ഹാകം ആലമ്ബനഫലകം അപസ്സായ ഠിതകാലേ’’തി വത്വാ ‘‘മഹാഓഭാസോ അഹോസി; സോ വോ ദിട്ഠോ’’തി പുച്ഛതി. ‘‘കായ വേലായ, ഭന്തേ’’തി ച വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ചങ്കമമ്ഹാ ഓതരണകാലേ’’തി വദതി. മനുസ്സാ ‘അമ്ഹാകം ഥേരോ തീസുപി യാമേസു ചങ്കമേയേവ ഹോതി; നത്ഥി അയ്യേന സദിസോ ആരദ്ധവീരിയോ’തി പസന്നാ സക്കാരം കരോന്തി.

മുട്ഠസ്സതീപി ഉപട്ഠാകമജ്ഝേ നിസിന്നോ ‘‘മയാ അസുകകാലേ നാമ ദീഘനികായോ ഉഗ്ഗഹിതോ, അസുകകാലേ മജ്ഝിമോ, സംയുത്തകോ, അങ്ഗുത്തരികോ; അന്തരാ ഓലോകനം നാമ നത്ഥി, ഇച്ഛിതിച്ഛതട്ഠാനേ മുഖാരുള്ഹോവ തന്തി ആഗച്ഛതി; ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ഏളകാ വിയ മുഖം ഫന്ദാപേന്താ വിഹരന്തീ’’തി വദതി. മനുസ്സാ ‘നത്ഥി അയ്യേന സദിസോ ഉപട്ഠിതസതീ’തി പസന്നാ സക്കാരം കരോന്തി.

അസമാഹിതോപി ഉപട്ഠാകാനം സമ്മുഖേ അട്ഠകഥാചരിയേ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – ‘കസിണം നാമ കഥം ഭാവേതി? കിത്തകേന നിമിത്തം ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതി? കിത്തകേന ഉപചാരോ? കിത്തകേന അപ്പനാ? പഠമസ്സ ഝാനസ്സ കതി അങ്ഗാനി? ദുതിയസ്സ തതിയസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ കതി അങ്ഗാനി’’തി പുച്ഛതി. തേഹി അത്തനോ ഉഗ്ഗഹിതാനുരൂപേന കഥിതകാലേ സിതം കത്വാ ‘കിം, ആവുസോ, ഏവം ന ഹോസീ’തി വുത്തേ ‘വട്ടതി, ഭന്തേ’തി അത്തനോ സമാപത്തിലാഭിതം സൂചേതി. മനുസ്സാ ‘സമാപത്തിലാഭീ അയ്യോ’തി പസന്നാ സക്കാരം കരോന്തി.

ദുപ്പഞ്ഞോപി ഉപട്ഠാകാനം മജ്ഝേ നിസിന്നോ ‘മജ്ഝിമനികായേ മേ പഞ്ചത്തയം ഓലോകേന്തസ്സ സഹിദ്ധിയാവ മഗ്ഗോ ആഗതോ. പരിയത്തി നാമ അമ്ഹാകം ന ദുക്കരാ. പരിയത്തിവാവടോ പന ദുക്ഖതോ ന മുച്ചതീതി പരിയത്തിം വിസ്സജ്ജയിമ്ഹാ’തിആദീനി വദന്തോ അത്തനോ മഹാപഞ്ഞതം ദീപേതി. ഏവം വദന്തോ പനസ്സ സാസനേ പഹാരം ദേതി. ഇമിനാ സദിസോ മഹാചോരോ നാമ നത്ഥി. ന ഹി പരിയത്തിധരോ ദുക്ഖതോ ന മുച്ചതീതി. അഖീണാസവോപി ഗാമദാരകേ ദിസ്വാ ‘തുമ്ഹാകം മാതാപിതരോ അമ്ഹേ കിം വദന്തീ’’തി? ‘‘അരഹാതി വദന്തി, ഭന്തേ’’തി. ‘യാവ ഛേകാ ഗഹപതികാ, ന സക്കാ വഞ്ചേതു’ന്തി അത്തനോ ഖീണാസവഭാവം ദീപേതി.

അഞ്ഞേപി ചേത്ഥ ചാടിഅരഹന്തപാരോഹഅരഹന്താദയോ വേദിതബ്ബാ – ഏകോ കിര കുഹകോ അന്തോഗബ്ഭേ ചാടിം നിഖണിത്വാ മനുസ്സാനം ആഗമനകാലേ പവിസതി. മനുസ്സാ ‘കഹം ഥേരോ’തി പുച്ഛന്തി. ‘അന്തോഗബ്ഭേ’തി ച വുത്തേ പവിസിത്വാ വിചിനന്താപി അദിസ്വാ നിക്ഖമിത്വാ ‘നത്ഥി ഥേരോ’തി വദന്തി. ‘അന്തോഗബ്ഭേയേവ ഥേരോ’തി ച വുത്തേ പുന പവിസന്തി. ഥേരോ ചാടിതോ നിക്ഖമിത്വാ പീഠേ നിസിന്നോ ഹോതി. തതോ തേഹി ‘മയം, ഭന്തേ, പുബ്ബേ അദിസ്വാ നിക്ഖന്താ, കഹം തുമ്ഹേ ഗതത്ഥാ’’തി വുത്തേ ‘സമണാ നാമ അത്തനോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഗച്ഛന്തീ’തി വചനേന അത്തനോ ഖീണാസവഭാവം ദീപേതി.

അപരോപി കുഹകോ ഏകസ്മിം പബ്ബതേ പണ്ണസാലായം വസതി. പണ്ണസാലായ ച പച്ഛതോ പപാതട്ഠാനേ ഏകോ കച്ഛകരുക്ഖോ അത്ഥി. തസ്സ പാരോഹോ ഗന്ത്വാ പരഭാഗേ ഭൂമിയം പതിട്ഠിതോ. മനുസ്സാ മഗ്ഗേനാഗന്ത്വാ നിമന്തേന്തി. സോ പത്തചീവരമാദായ പാരോഹേന ഓതരിത്വാ ഗാമദ്വാരേ അത്താനം ദസ്സേതി. തതോ മനുസ്സേഹി പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ‘കതരേന മഗ്ഗേന ആഗതത്ഥ, ഭന്തേ’തി പുട്ഠോ ‘സമണാനം ആഗതമഗ്ഗോ നാമ പുച്ഛിതും ന വട്ടതി, അത്തനോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനേനേവ ആഗച്ഛന്തീ’തി വചനേന ഖീണാസവഭാവം ദീപേതി. തം പന കുഹകം ഏകോ വിദ്ധകണ്ണോ ഞത്വാ ‘പരിഗ്ഗഹേസ്സാമി ന’ന്തി ഏകദിവസം പാരോഹേന ഓതരന്തം ദിസ്വാ പച്ഛതോ ഛിന്ദിത്വാ അപ്പമത്തകേന ഠപേസി. സോ ‘പാരോഹതോ ഓതരിസ്സാമീ’തി ‘ഠ’ന്തി പതിതോ, മത്തികാ പത്തോ ഭിജ്ജി. സോ ‘ഞാതോമ്ഹീ’തി നിക്ഖമിത്വാ പലായി. പാപിച്ഛസ്സ ഭാവോ പാപിച്ഛതാ. ലക്ഖണതോ പന അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ, പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ; ഏതം പാപിച്ഛതാലക്ഖണന്തി വേദിതബ്ബം.

൮൫൨. സിങ്ഗനിദ്ദേസേ വിജ്ഝനട്ഠേന സിങ്ഗം; നാഗരികഭാവസങ്ഖാതസ്സ കിലേസസിങ്ഗസ്സേതം നാമം. സിങ്ഗാരഭാവോ സിങ്ഗാരതാ, സിങ്ഗാരകരണാകാരോ വാ. ചതുരഭാവോ ചതുരതാ. തഥാ ചാതുരിയം. പരിക്ഖതഭാവോ പരിക്ഖതതാ; പരിഖണിത്വാ ഠപിതസ്സേവ ദള്ഹസിങ്ഗാരഭാവസ്സേതം നാമം. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. ഏവം സബ്ബേഹിപി പദേഹി കിലേസസിങ്ഗാരതാവ കഥിതാ.

൮൫൩. തിന്തിണനിദ്ദേസേ തിന്തിണന്തി ഖീയനം. തിന്തിണായനാകാരോ തിന്തിണായനാ. തിന്തിണേന അയിതസ്സ തിന്തിണസമങ്ഗിനോ ഭാവോ തിന്തിണായിതത്തം. ലോലുപഭാവോ ലോലുപ്പം. ഇതരേ ദ്വേ ആകാരഭാവനിദ്ദേസാ. പുച്ഛഞ്ജികതാതി ലാഭലഭനകട്ഠാനേ വേധനാകമ്പനാ നീചവുത്തിതാ. സാധുകമ്യതാതി പണീതപണീതാനം പത്ഥനാ. ഏവം സബ്ബേഹിപി പദേഹി സുവാനദോണിയം കഞ്ജിയം പിവനകസുനഖസ്സ അഞ്ഞം സുനഖം ദിസ്വാ ഭുഭുക്കരണം വിയ ‘തവ സന്തകം, മമ സന്തക’ന്തി കിലേസവസേന ഖീയനാകാരോ കഥിതോ.

൮൫൪. ചാപല്യനിദ്ദേസേ ആകോടിതപച്ചാകോടിതഭാവാദീഹി ചീവരസ്സ മണ്ഡനാ ചീവരമണ്ഡനാ. മണിവണ്ണച്ഛവികരണാദീഹി പത്തസ്സ മണ്ഡനാ പത്തമണ്ഡനാ. ചിത്തകമ്മാദീഹി പുഗ്ഗലികസേനാസനസ്സ മണ്ഡനാ സേനാസനമണ്ഡനാ. ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സാതി ഇമസ്സ മനുസ്സസരീരസ്സ. യഥാ ഹി തദഹുജാതോപി സിങ്ഗാലോ ജരസിങ്ഗാലോത്വേവ ഊരുപ്പമാണാപി ച ഗളോചിലതാ പൂതിലതാത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, ഏവം സുവണ്ണവണ്ണോപി മനുസ്സകായോ പൂതികായോത്വേവ വുച്ചതി. തസ്സ അന്തരന്തരാ രത്തവണ്ണപണ്ഡുവണ്ണാദീഹി നിവാസനപാരുപനാദീഹി സജ്ജനാ മണ്ഡനാ നാമ. ബാഹിരാനം വാ പരിക്ഖാരാനന്തി ഠപേത്വാ പത്തചീവരം സേസപരിക്ഖാരാനം; അഥവാ യാ ഏസാ ചീവരമണ്ഡനാ പത്തമണ്ഡനാതി വുത്താ, സാ തേഹി വാ പരിക്ഖാരേഹി കായസ്സ മണ്ഡനാ തേസം വാ ബാഹിരപരിക്ഖാരാനം മണ്ഡേത്വാ ഠപനവസേന മണ്ഡനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മണ്ഡനാ വിഭൂസനാതി ഏത്ഥ ഊനട്ഠാനസ്സ പൂരണവസേന മണ്ഡനാ, ഛവിരാഗാദിവസേന വിഭൂസനാതി വേദിതബ്ബാ. കേളനാതി കീളനാ. പരികേളനാതി പരികീളനാ. ഗിദ്ധികതാതി ഗേധയുത്തതാ. ഗിദ്ധികത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ചപലഭാവോ ചപലതാ. തഥാ ചാപല്യം. ഇദം വുച്ചതീതി ഇദം ചാപല്യം നാമ വുച്ചതി, യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ വസ്സസതികോപി സമാനോ തദഹുജാതദാരകോ വിയ ഹോതി.

൮൫൫. അസഭാഗവുത്തിനിദ്ദേസേ വിപ്പടികൂലഗ്ഗാഹിതാതി അനനുലോമഗ്ഗാഹിതാ. വിപച്ചനീകസാതതാതി വിപച്ചനീകേന പടിവിരുദ്ധകരണേന സുഖായനാ. അനാദരഭാവോ അനാദരിയം. തഥാ അനാദരിയതാ. അഗാരവസ്സ ഭാവോ അഗാരവതാ. ജേട്ഠകഭാവസ്സ അകരണം അപ്പതിസ്സവതാ. അയം വുച്ചതീതി അയം അസഭാഗവുത്തി നാമ വുച്ചതി; വിസഭാഗജീവികതാതി അത്ഥോ; യായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ മാതരം പിതരം വാ ഗിലാനം പടിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേതി; പിതുസന്തകസ്സ കാരണാ മാതരാ സദ്ധിം, മാതുസന്തകസ്സ കാരണാ പിതരാ സദ്ധിം കലഹം കരോതി; വിസഭാഗജീവിതം ജീവതി, മാതാപിതൂനം സന്തകസ്സ കാരണാ ജേട്ഠേന വാ കനിട്ഠേന വാ ഭാതരാ സദ്ധിം കലഹം കരോതി, നില്ലജ്ജവചനം വദതി, ആചരിയസ്സ വാ ഉപജ്ഝായസ്സ വാ വത്തപടിവത്തം ന കരോതി, ഗിലാനം ന ഉപട്ഠാതി, ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ചേതിയദസ്സനട്ഠാനേ ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ കരോതി, ഖേളമ്പി സിങ്ഘാണികമ്പി ഛഡ്ഡേതി, ഛത്തം ധാരേതി, ഉപാഹനാ ആരുയ്ഹ ഗച്ഛതി, ബുദ്ധസാവകേസു ന ലജ്ജതി, സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം ന കരോതി, മാതിമത്തപിതിമത്താദീസു ഗരുട്ഠാനീയേസു ഹിരോത്തപ്പം ന പച്ചുപട്ഠാപേതി. തസ്സേവം പവത്തമാനസ്സ സബ്ബാ പേസാ കിരിയാ മാതരീതിആദീസുപി വത്ഥൂസു അസഭാഗവുത്തിതാ നാമ ഹോതി.

൮൫൬. അരതിനിദ്ദേസേ പന്തേസൂതി ദൂരേസു വിവിത്തേസു വാ. അധികുസലേസൂതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു. അരതീതി രതിപടിക്ഖേപോ. അരതിതാതി അരമണാകാരോ. അനഭിരതീതി അനഭിരതഭാവോ. അനഭിരമണാതി അനഭിരമണാകാരോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠനാകാരോ. പരിതസ്സിതാതി ഉക്കണ്ഠനവസേനേവ പരിതസ്സനാ.

൮൫൭. തന്ദീനിദ്ദേസേ തന്ദീതി ജാതിആലസിയം. തന്ദിയനാതി തന്ദിയനാകാരോ. തന്ദിമനകതാതി തന്ദിയാ അഭിഭൂതചിത്തതാ. അലസസ്സ ഭാവോ ആലസ്യം. ആലസ്യായനാകാരോ ആലസ്യായനാ. അലസ്യായിതസ്സ ഭാവോ ആലസ്യായിതത്തം. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായാലസിയം കഥിതം.

൮൫൮. വിജമ്ഭിതാനിദ്ദേസേ ജമ്ഭനാതി ഫന്ദനാ. പുനപ്പുനം ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ. ആനമനാതി പുരതോ നമനാ. വിനമനാതി പച്ഛതോ നമനാ. സന്നമനാതി സമന്തതോ നമനാ. പണമനാതി യഥാ ഹി തന്തതോ ഉട്ഠിതപേസകാരോ കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഗഹേത്വാ ഉജുകം കായം ഉസ്സാപേതി, ഏവം കായസ്സ ഉദ്ധം ഠപനാ. ബ്യാധിയകന്തി ഉപ്പന്നബ്യാധിതാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായഫന്ദനമേവ കഥിതം.

൮൫൯. ഭത്തസമ്മദനിദ്ദേസേ ഭുത്താവിസ്സാതി ഭുത്തവതോ. ഭത്തമുച്ഛാതി ഭത്തഗേലഞ്ഞം; ബലവഭത്തേന ഹി മുച്ഛാപത്തോ വിയ ഹോതി. ഭത്തകിലമഥോതി ഭത്തേന കിലന്തഭാവോ. ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തദരഥോ. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ പരിളാഹുപ്പത്തിയാ ഉപഹതിന്ദ്രിയോ ഹോതി, കായോ ജീരതി. കായദുട്ഠുല്ലന്തി ഭത്തം നിസ്സായ കായസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ.

൮൬൦. ചേതസോ ലീനത്തനിദ്ദേസോ ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വുത്തത്ഥോയേവ. ഇമേഹി പന സബ്ബേഹിപി പദേഹി കിലേസവസേന ചിത്തസ്സ ഗിലാനാകാരോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൮൬൧. കുഹനാനിദ്ദേസേ ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതസ്സാതി ലാഭഞ്ച സക്കാരഞ്ച കിത്തിസദ്ദഞ്ച നിസ്സിതസ്സ, പത്ഥയന്തസ്സാതി അത്ഥോ. പാപിച്ഛസ്സാതി അസന്തഗുണദീപനകാമസ്സ. ഇച്ഛാപകതസ്സാതി ഇച്ഛായ അപകതസ്സ, ഉപദ്ദുതസ്സാതി അത്ഥോ.

ഇതോ പരം യസ്മാ പച്ചയപടിസേവന സാമന്തജപ്പനഇരിയാപഥസന്നിസ്സിതവസേന മഹാനിദ്ദേസേ തിവിധം കുഹനവത്ഥു ആഗതം, തസ്മാ തിവിധമ്പി തം ദസ്സേതും പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതേന വാതി ഏവമാദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ചീവരാദീഹി നിമന്തിതസ്സ തദത്ഥികസ്സേവ സതോ പാപിച്ഛതം നിസ്സായ പടിക്ഖിപനേന, തേ ച ഗഹപതികേ അത്തനി സുപ്പതിട്ഠിതസദ്ധേ ഞത്വാ പുന തേസം ‘അഹോ അയ്യോ അപ്പിച്ഛോ, ന കിഞ്ചി പടിഗ്ഗണ്ഹിതും ഇച്ഛതി, സുലദ്ധം വത നോ അസ്സ സചേ അപ്പമത്തകം കിഞ്ചി പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാ’തി നാനാവിധേഹി ഉപായേഹി പണീതാനി ചീവരാദീനി ഉപനേന്താനം തദനുഗ്ഗഹകാമതംയേവ ആവികത്വാ പടിഗ്ഗഹണേന ച തതോ പഭുതി അസീതിസകടഭാരേഹി ഉപനാമനഹേതുഭൂതം വിമ്ഹാപനം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. വുത്തമ്പി ചേതം മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൮൭) –

‘‘കതമം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധ ഗഹപതികാ ഭിക്ഖും നിമന്തേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി. സോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ അത്ഥികോ ചീവര …പേ… പരിക്ഖാരാനം ഭിയ്യോകമ്യതം ഉപാദായ ചീവരം പച്ചക്ഖാതി, പിണ്ഡപാതം പച്ചക്ഖാതി, സേനാസനം പച്ചക്ഖാതി, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പച്ചക്ഖാതി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന ചീവരേന? ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ സുസാനാ വാ സങ്കാരകൂടാ വാ പാപണികാ വാ നന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ സങ്ഘാടിം കത്വാ ധാരേയ്യ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന പിണ്ഡപാതേന? ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ ഉഞ്ഛാചരിയായ പിണ്ഡിയാലോപേന ജീവികം കപ്പേയ്യ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന സേനാസനേന? ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ രുക്ഖമൂലികോ വാ അസ്സ സോസാനികോ വാ അബ്ഭോകാസികോ വാ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന? ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ പൂതിമുത്തേന വാ ഹരീതകീഖണ്ഡേന വാ ഓസധം കരേയ്യാതി. തദുപാദായ ലൂഖം ചീവരം ധാരേതി, ലൂഖം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, ലൂഖം സേനാസനം പടിസേവതി, ലൂഖം ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പടിസേവതി. തമേനം ഗഹപതികാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം സമണോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ ധുതവാദോ’തി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ നിമന്തേന്തി ചീവര…പേ… പരിക്ഖാരേഹി. സോ ഏവമാഹ – ‘തിണ്ണം സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി – സദ്ധായ സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി, ദേയ്യധമ്മസ്സ…പേ… ദക്ഖിണേയ്യാനം സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി. തുമ്ഹാകഞ്ചേവായം സദ്ധാ അത്ഥി, ദേയ്യധമ്മോ ച സംവിജ്ജതി, അഹഞ്ച പടിഗ്ഗാഹകോ. സചാഹം ന പടിഗ്ഗഹേസ്സാമി, ഏവം തുമ്ഹേ പുഞ്ഞേന പരിബാഹിരാ ഭവിസ്സഥ; ന മയ്ഹം ഇമിനാ അത്ഥോ, അപിച തുമ്ഹാകം ഏവ അനുകമ്പായ പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’തി. തദുപാദായ ബഹുമ്പി ചീവരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ബഹുമ്പി പിണ്ഡപാതം…പേ… ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. യാ ഏവരൂപാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം വുച്ചതി പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂ’’തി.

പാപിച്ഛസ്സേവ പന സതോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമപരിദീപനവാചായ തഥാ തഥാ വിമ്ഹാപനം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. യഥാഹ – ‘‘കതമം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധേകച്ചോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ ‘ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീ’തി അരിയധമ്മസന്നിസ്സിതം വാചം ഭാസതി – ‘യോ ഏവരൂപം ചീവരം ധാരേതി, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’തി ഭണതി; ‘യോ ഏവരൂപം പത്തം, ലോഹഥാലകം, ധമകരണം, പരിസാവനം, കുഞ്ചികം, ഉപാഹനം, കായബന്ധനം, ആയോഗം ധാരേതി, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’തി ഭണതി; ‘യസ്സ ഏവരൂപോ ഉപജ്ഝായോ, ആചരിയോ, സമാനുപജ്ഝായോ, സമാനാചരിയകോ, മിത്തോ സന്ദിട്ഠോ, സമ്ഭത്തോ, സഹായോ; യോ ഏവരൂപേ വിഹാരേ വസതി – അഡ്ഢയോഗേ, പാസാദേ, ഹമ്മിയേ, ഗുഹായം, ലേണേ, കുടിയാ, കൂടാഗാരേ, അട്ടേ, മാളേ, ഉദോസിതേ, ഉദ്ദണ്ഡേ, ഉപട്ഠാനസാലായം, മണ്ഡപേ, രുക്ഖമൂലേ വസതി, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’തി ഭണതി.

‘‘അഥ വാ കോരജികകോരജികോ ഭാകുടികഭാകുടികോ കുഹകകുഹകോ ലപകലപകോ മുഖസമ്ഭാവിതോ ‘അയം സമണോ ഇമാസം ഏവരൂപാനം സന്താനം വിഹാരസമാപത്തീനം ലാഭീ’തി താദിസം ഗമ്ഭീരം ഗൂള്ഹം നിപുണം പടിച്ഛന്നം ലോകുത്തരം സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തം കഥം കഥേതി. യാ ഏവരൂപാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം വുച്ചതി സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂ’’തി.

പാപിച്ഛസ്സേവ പന സതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായകതേന ഇരിയാപഥേന വിമ്ഹാപനം ഇരിയാപഥസന്നിസ്സിതം കുഹനവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. യഥാഹ – ‘‘കതമം ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധേകച്ചോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ ‘ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീ’തി ഗമനം സണ്ഠപേതി, സയനം സണ്ഠപേതി, പണിധായ ഗച്ഛതി, പണിധായ തിട്ഠതി, പണിധായ നിസീദതി, പണിധായ സേയ്യം കപ്പേതി, സമാഹിതോ വിയ ഗച്ഛതി, സമാഹിതോ വിയ തിട്ഠതി, നിസീദതി, സേയ്യം കപ്പേതി, ആപാഥകജ്ഝായീവ ഹോതി. യാ ഏവരൂപാ ഇരിയാപഥസ്സ ആഠപനാ ഠപനാ സണ്ഠപനാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം വുച്ചതി ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂ’’തി.

തത്ഥ പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതേനാതി പച്ചയപടിസേവനന്തി ഏവം സങ്ഖാതേന പച്ചയപടിസേവനേന. സാമന്തജപ്പിതേനാതി സമീപേ ഭണിതേന. ഇരിയാപഥസ്സാതി ചതുഇരിയാപഥസ്സ. ആഠപനാതി ആദിഠപനാ, ആദരേന വാ ഠപനാ. ഠപനാതി ഠപനാകാരോ. സണ്ഠപനാതി അഭിസങ്ഖരണാ, പാസാദികഭാവകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഭാകുടികാതി പധാനപുരിമട്ഠിതഭാവദസ്സനേന ഭാകുടികരണം, മുഖസങ്കോചോതി വുത്തം ഹോതി. ഭാകുടികരണം സീലമസ്സാതി ഭാകുടികോ; ഭാകുടികസ്സ ഭാവോ ഭാകുടിയം. കുഹനാതി വിമ്ഹാപനം, കുഹസ്സ ആയനാ കുഹായനാ. കുഹിതസ്സ ഭാവോ കുഹിതത്തന്തി.

൮൬൨. ലപനാനിദ്ദേസേ ആലപനാതി വിഹാരം ആഗതമനുസ്സേ ദിസ്വാ കിമത്ഥായ ഭോന്തോ ആഗതാ? കിം ഭിക്ഖൂ നിമന്തേതും? യദി ഏവം ഗച്ഛഥ; അഹം പച്ഛതോ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛാമീ’തി ഏവം ആദിതോവ ലപനാ. അഥ വാ അത്താനം ഉപനേത്വാ ‘അഹം തിസ്സോ, മയി രാജാ പസന്നോ, മയി അസുകോ ച അസുകോ ച രാജമഹാമത്തോ പസന്നോ’തി ഏവം അത്തുപനായികാ ലപനാ ആലപനാ. ലപനാതി പുട്ഠസ്സ സതോ വുത്തപ്പകാരമേവ ലപനം. സല്ലപനാതി ഗഹപതികാനം ഉക്കണ്ഠനേ ഭീതസ്സ ഓകാസം ദത്വാ സുട്ഠു ലപനാ. ഉല്ലപനാതി ‘മഹാകുടുമ്ബികോ, മഹാനാവികോ, മഹാദാനപതീ’തി ഏവം ഉദ്ധം കത്വാ ലപനാ. സമുല്ലപനാതി സബ്ബതോഭാഗേന ഉദ്ധം കത്വാ ലപനാ. ഉന്നഹനാതി ‘ഉപാസകാ, പുബ്ബേ ഈദിസേ കാലേ ദാനം ദേഥ; ഇദാനി കിം ന ദേഥാ’തി ഏവം യാവ ‘ദസ്സാമ, ഭന്തേ, ഓകാസം ന ലഭാമാ’തിആദീനി വദന്തി താവ ഉദ്ധം നഹനാ, വേഠനാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ ഉച്ഛുഹത്ഥം ദിസ്വാ ‘കുതോ ആഗതാ, ഉപാസകാ’തി പുച്ഛതി. ‘ഉച്ഛുഖേത്തതോ, ഭന്തേ’തി. ‘കിം തത്ഥ ഉച്ഛു മധുര’ന്തി? ‘ഖാദിത്വാ, ഭന്തേ, ജാനിതബ്ബ’ന്തി. ‘ന, ഉപാസകാ, ഭിക്ഖുസ്സ ‘ഉച്ഛും ദേഥാ’തി വത്തും വട്ടതീ’തി യാ ഏവരൂപാ നിബ്ബേഠേന്തസ്സാപി വേഠനകകഥാ, സാ ഉന്നഹനാ. സബ്ബതോഭാഗേന പുനപ്പുനം ഉന്നഹനാ സമുന്നഹനാ. ഉക്കാചനാതി ‘ഏതം കുലം മംയേവ ജാനാതി, സചേ ഏത്ഥ ദേയ്യധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, മയ്ഹമേവ ദേതീ’തി ഏവം ഉക്ഖിപിത്വാ കാചനാ ഉക്കാചനാ; ഉദ്ദീപനാതി വുത്തം ഹോതി.

തേലകന്ദരികവത്ഥു ചേത്ഥ വത്തബ്ബം. ദ്വേ കിര ഭിക്ഖൂ ഏകം ഗാമം പവിസിത്വാ ആസനസാലായ നിസീദിത്വാ ഏകം കുമാരികം ദിസ്വാ പക്കോസിംസു. തായ ആഗതായ തത്രേകോ ഏകം പുച്ഛി – ‘അയം, ഭന്തേ, കസ്സ കുമാരികാ’തി? ‘അമ്ഹാകം ഉപട്ഠായികായ തേലകന്ദരികായ ധീതാ, ആവുസോ. ഇമിസ്സാ മാതാ മയി ഗേഹം ഗതേ സപ്പിം ദദമാനാ ഘടേനേവ ദേതി, അയമ്പി മാതാ വിയ ഘടേനേവ ദേതീ’തി ഉക്കാചേതി.

സബ്ബതോഭാഗേന പുനപ്പുനം ഉക്കാചനാ സമുക്കാചനാ. അനുപ്പിയഭാണിതാതി സച്ചാനുരൂപം വാ ധമ്മാനുരൂപം വാ അനപലോകേത്വാ പുനപ്പുനം പിയഭണനമേവ. ചാടുകമ്യതാതി നീചവുത്തിതാ; അത്താനം ഹേട്ഠതോ ഠപേത്വാ വത്തനം. മുഗ്ഗസൂപ്യതാതി മുഗ്ഗസൂപസദിസതാ. യഥാ മുഗ്ഗേസു പച്ചമാനേസു കോചിദേവ ന പച്ചതി, അവസേസാ പച്ചന്തി; ഏവം യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വചനേ കിഞ്ചിദേവ സച്ചം ഹോതി, സേസം അലികം – അയം പുഗ്ഗലോ മുഗ്ഗസൂപ്യോതി വുച്ചതി. തസ്സ ഭാവോ മുഗ്ഗസൂപ്യതാ. പാരിഭടയതാതി പാരിഭടയഭാവോ. യോ ഹി കുലദാരകേ ധാതീ വിയ അങ്കേന വാ ഖന്ധേന വാ പരിഭടതി, ധാരേതീതി അത്ഥോ; തസ്സ പരിഭടസ്സ കമ്മം പാരിഭടയം; പാരിഭടയസ്സ ഭാവോ പാരിഭടയതാതി.

൮൬൩. നേമിത്തികതാനിദ്ദേസേ നിമിത്തന്തി യംകിഞ്ചി പരേസം പച്ചയദാനസംയോജനകം കായവചീകമ്മം. നിമിത്തകമ്മന്തി നിമിത്തസ്സ കരണകോസല്ലം.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര പിണ്ഡപാതികോ ഉപട്ഠാകകമ്മാരസ്സ ഗേഹദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘കിം ഭന്തേ’തി പുച്ഛിതോ ചീവരന്തരേന ഹത്ഥം നീഹരിത്വാ വാസിപഹരണാകാരം അകാസി. കമ്മാരോ ‘സല്ലക്ഖിതം മേ, ഭന്തേ’തി വാസിം കത്വാ അദാസി. ഓഭാസോതി പച്ചയപടിസംയുത്തകഥാ. ഓഭാസകമ്മന്തി വച്ഛകപാലകേ ദിസ്വാ ‘കിം ഇമേ വച്ഛാ ഖീരഗോവച്ഛാ, തക്കഗോവച്ഛാ’തി പുച്ഛിത്വാ ‘ഖീരഗോവച്ഛാ, ഭന്തേ’തി വുത്തേ ‘ന ഖീരഗോവച്ഛാ, യദി ഖീരഗോവച്ഛാ സിയും ഭിക്ഖൂപി ഖീരം ലഭേയ്യു’ന്തി ഏവമാദിനാ നയേന തേസം ദാരകാനം മാതാപിതൂനം നിവേദേത്വാ ഖീരദാപനാദികം ഓഭാസകരണം. സാമന്തജപ്പാതി സമീപം കത്വാ ജപ്പനം.

ജാതകഭാണകവത്ഥു ചേത്ഥ കഥേതബ്ബം. ഏകോ കിര ജാതകഭാണകത്ഥേരോ ഭുഞ്ജിതുകാമോ ഉപട്ഠായികായ ഗേഹം പവിസിത്വാ നിസീദി. സാ അദാതുകാമാ ‘തണ്ഡുലാ നത്ഥീ’തി ഭണന്തീ തണ്ഡുലേ ആഹരിതുകാമാ വിയ പടിവിസ്സകഘരം ഗതാ. ഭിക്ഖു അന്തോഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ഓലോകേന്തോ കവാടകോണേ ഉച്ഛും, ഭാജനേ ഗുളം, പിടകേ ലോണമച്ഛഫാലം, കുമ്ഭിയം തണ്ഡുലേ, ഘടേ ഘതം ദിസ്വാ നിക്ഖമിത്വാ നിസീദി. ഘരണീ ‘തണ്ഡുലം നാലത്ഥ’ന്തി ആഗതാ. ഥേരോ ‘ഉപാസികേ, അജ്ജ ഭിക്ഖാ ന സമ്പജ്ജിസ്സതീ’തി പടികച്ചേവ നിമിത്തം അദ്ദസ’ന്തി ആഹ. ‘കിം, ഭന്തേ’തി? ‘കവാടകോണേ നിക്ഖിത്തം ഉച്ഛും വിയ സപ്പം അദ്ദസം; ‘തം പഹരിസ്സാമീ’തി ഓലോകേന്തോ ഭാജനേ ഠപിതം ഗുളപിണ്ഡം വിയ പാസാണം ലേഡ്ഡുകേന; പഹടേന സപ്പേന കതം, പിടകേ നിക്ഖിത്തലോണമച്ഛഫാലസദിസം, ഫണം; തസ്സ തം ലേഡ്ഡും ഡംസിതുകാമസ്സ, കുമ്ഭിയാ തണ്ഡുലസദിസേ ദന്തേ; അഥസ്സ കുപിതസ്സ, ഘടേ പക്ഖിത്തഘതസദിസം, മുഖതോ നിക്ഖമന്തം വിസമിസ്സകം ഖേള’ന്തി. സാ ‘ന സക്കാ മുണ്ഡകം വഞ്ചേതു’ന്തി ഉച്ഛും ദത്വാ ഓദനം പചിത്വാ ഘതഗുളമച്ഛേഹി സദ്ധിം അദാസീതി. ഏവം സമീപം കത്വാ ജപ്പനം സാമന്തജപ്പാതി വേദിതബ്ബം. പരികഥാതി യഥാ തം ലഭതി തഥാ പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ കഥനം.

൮൬൪. നിപ്പേസികതാനിദ്ദേസേ അക്കോസനാതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസനാ. വമ്ഭനാതി പരിഭവിത്വാ കഥനം. ഗരഹനാതി ‘അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ’തിആദിനാ നയേന ദോസാരോപനാ. ഉക്ഖേപനാതി ‘മാ ഏതം ഏത്ഥ കഥേഥാ’തി വാചായ ഉക്ഖിപനം. സബ്ബതോഭാഗേന സവത്ഥുകം സഹേതുകം കത്വാ ഉക്ഖേപനാ സമുക്ഖേപനാ. അഥവാ അദേന്തം ‘അഹോ ദാനപതീ’തി ഏവം ഉക്ഖിപനം ഉക്ഖേപനാ. ‘മഹാദാനപതീ’തി ഏവം സുട്ഠു ഉക്ഖേപനാ സമുക്ഖേപനാ. ഖിപനാതി ‘കിം ഇമസ്സ ജീവിതം ബീജഭോജിനോ’തി ഏവം ഉപ്പണ്ഡനാ. സങ്ഖിപനാതി ‘കിം ഇമം അദായകോതി ഭണഥ യോ നിച്ചകാലം സബ്ബേസമ്പി നത്ഥീതി വചനം ദേതീ’തി ഏവം സുട്ഠുതരം ഉപ്പണ്ഡനാ. പാപനാതി അദായകത്തസ്സ അവണ്ണസ്സ വാ പാപനം. സബ്ബതോഭാഗേന പാപനാ സമ്പാപനാ. അവണ്ണഹാരികാതി ‘ഏവം മേ അവണ്ണഭയാപി ദസ്സതീ’തി ഗേഹതോ ഗേഹം, ഗാമതോ ഗാമം, ജനപദതോ ജനപദം അവണ്ണഹരണം. പരപിട്ഠിമംസികതാതി പുരതോ മധുരം ഭണിത്വാ പരമ്മുഖേ അവണ്ണഭാസിതാ. ഏസാ ഹി അഭിമുഖം ഓലോകേതും അസക്കോന്തസ്സ പരമ്മുഖാനം പിട്ഠിമംസഖാദനം വിയ ഹോതി. തസ്മാ പരപിട്ഠിമംസികതാതി വുത്താ. അയം വുച്ചതി നിപ്പേസികതാതി അയം യസ്മാ വേളുപേസികാ വിയ അബ്ഭങ്ഗം പരസ്സ ഗുണം നിപ്പേസേതി നിപുഞ്ഛതി, യസ്മാ വാ ഗന്ധജാതം നിപിസിത്വാ ഗന്ധമഗ്ഗനാ വിയ പരഗുണേ നിപിസിത്വാ വിചുണ്ണേത്വാ ഏസാ ലാഭമഗ്ഗനാ ഹോതി, തസ്മാ നിപ്പേസികതാതി വുച്ചതീതി.

൮൬൫. ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാനിദ്ദേസേ നിജിഗീസനതാതി മഗ്ഗനാ. ഇതോ ലദ്ധന്തി ഇമമ്ഹാ ഗേഹാ ലദ്ധം. അമുത്രാതി അമുകമ്ഹി ഗേഹേ. ഏട്ഠീതി ഇച്ഛനാ. ഗവേട്ഠീതി മഗ്ഗനാ. പരിയേട്ഠീതി പുനപ്പുനം മഗ്ഗനാ. ആദിതോ പട്ഠായ ലദ്ധം ലദ്ധം ഭിക്ഖം തത്ര തത്ര കുലദാരകാനം ദത്വാ അന്തേ ഖീരയാഗും ലഭിത്വാ ഗതഭിക്ഖുവത്ഥു ചേത്ഥ കഥേതബ്ബം. ഏസനാതിആദീനി ഏട്ഠീതിആദീനം വേവചനാനി, തസ്മാ ഏട്ഠീതി ഏസനാ, ഗവേട്ഠീതി ഗവേസനാ, പരിയേട്ഠീതി പരിയേസനാ. ഇച്ചേവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൮൬൬. സേയ്യമാനനിദ്ദേസേ ജാതിയാതി ഖത്തിയഭാവാദിജാതിസമ്പത്തിയാ. ഗോത്തേനാതി ഗോതമഗോത്താദിനാ ഉക്കട്ഠഗോത്തേന. കോലപുത്തിയേനാതി മഹാകുലഭാവേന. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി വണ്ണസമ്പന്നസരീരതായ. സരീരഞ്ഹി പോക്ഖരന്തി വുച്ചതി, തസ്സ വണ്ണസമ്പത്തിയാ അഭിരൂപഭാവേനാതി അത്ഥോ. ധനേനാതിആദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ. മാനം ജപ്പേതീതി ഏതേസു യേന കേനചി വത്ഥുനാ ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി മാനം പവത്തേതി കരോതി.

൮൬൭. സദിസമാനനിദ്ദേസേ മാനം ജപ്പേതീതി ഏതേസു യേന കേനചി വത്ഥുനാ ‘സദിസോഹമസ്മീ’തി മാനം പവത്തേതി. അയമേത്ഥ അത്ഥതോ വിസേസോ. പാളിയം പന നാനാകരണം നത്ഥി.

൮൬൮. ഹീനമാനനിദ്ദേസേ ഓമാനം ജപ്പേതീതി ഹേട്ഠാമാനം പവത്തേതി. ഓമാനോതി ലാമകോ ഹേട്ഠാമാനോ. ഓമഞ്ഞനാ ഓമഞ്ഞിതത്തന്തി ആകാരഭാവനിദ്ദേസോ. ഹീളനാതി ജാതിആദീഹി അത്തജിഗുച്ഛനാ. ഓഹീളനാതി അതിരേകതോ ഹീളനാ. ഓഹീളിതത്തന്തി തസ്സേവ ഭാവനിദ്ദേസോ. അത്തുഞ്ഞാതി അത്താനം ഹീനം കത്വാ ജാനനാ. അത്താവഞ്ഞാതി അത്താനം അവജാനനാ. അത്തപരിഭവോതി ജാതിആദിസമ്പത്തിനാമമേവ ജാതാതി അത്താനം പരിഭവിത്വാ മഞ്ഞനാ. ഏവമിമേ തയോ മാനാ പുഗ്ഗലം അനിസ്സായ ജാതിആദിവത്ഥുവസേനേവ കഥിതാ. തേസു ഏകേകോ തിണ്ണമ്പി സേയ്യസദിസഹീനാനം ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി മാനോ സേയ്യസ്സേവ യാഥാവമാനോ, സേസാനം അയാഥാവമാനോ. ‘സദിസോഹമസ്മീ’തി മാനോ സദിസസ്സേവ യാഥാവമാനോ, സേസാനം അയാഥാവമാനോ. ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തി മാനോ ഹീനസ്സേവ യാഥാവമാനോ, സേസാനം അയാഥാവമാനോ.

൮൬൯. തത്ഥ കതമോ സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതിആദയോ പന നവ മാനാ പുഗ്ഗലം നിസ്സായ കഥിതാ. തേസു തയോ തയോ ഏകേകസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ഥ ദഹതീതി ഠപേതി. തം നിസ്സായാതി തം സേയ്യതോ ദഹനം നിസ്സായ. ഏത്ഥ പന സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ രാജൂനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘രട്ഠേന വാ ധനേന വാ വാഹനേഹി വാ കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി ‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’തി ഏതം മാനം കരോതി.

൮൭൦. സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘രട്ഠേന വാ ധനേന വാ വാഹനേഹി വാ അഞ്ഞരാജൂഹി സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി ‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി.

൮൭൧. സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ ഹി രഞ്ഞോ രട്ഠം വാ ധനം വാ വാഹനാനി വാ സമ്പന്നാനി ന ഹോന്തി, സോ ‘മയ്ഹം രാജാതി വോഹാരസുഖമത്തമേവ; കിം രാജാ നാമ അഹ’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി ‘അപ്പലാഭസക്കാരോ അഹം. ധമ്മകഥികോ ബഹുസ്സുതോ മഹാഥേരോതി കഥാമത്തമേവ. കിം ധമ്മകഥികോ നാമാഹം, കിം ബഹുസ്സുതോ നാമാഹം, കിം മഹാഥേരോ നാമാഹം യസ്സ മേ ലാഭസക്കാരോ നത്ഥീ’തി ഏതം മാനം കരോതി.

൮൭൨. സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനാദയോ അമച്ചാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. അമച്ചോ ഹി രട്ഠിയോ വാ ‘ഭോഗയാനവാഹനാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ രാജപുരിസോ അത്ഥീ’തി വാ ‘മയ്ഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം കിം നാനാകരണ’ന്തി വാ ‘അമച്ചോതി നാമമത്തമേവ മയ്ഹം; ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മേ നത്ഥി. കിം അമച്ചോ നാമാഹ’ന്തി ഏതേ മാനേ കരോതി.

൮൭൫. ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനാദയോ ദാസാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. ദാസോ ഹി ‘മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ ദാസോ നാമ അത്ഥി’ അഞ്ഞേ ജീവിതും അസക്കോന്താ കുച്ഛിഹേതു ദാസാ നാമ ജാതാ. അഹം പന പവേണീആഗതത്താ സേയ്യോ’തി വാ ‘പവേണീആഗതഭാവേന ഉഭതോസുദ്ധികദാസത്തേന അസുകദാസേന നാമ സദ്ധിം കിം മയ്ഹം നാനാകരണ’ന്തി വാ ‘കുച്ഛിവസേനാഹം ദാസബ്യം ഉപഗതോ. മാതാപിതുകോടിയാ പന മേ ദാസട്ഠാനം നത്ഥി. കിം ദാസോ നാമ അഹ’ന്തി വാ ഏതേ മാനേ കരോതി. യഥാ ച ദാസോ ഏവം പുക്കുസചണ്ഡാലാദയോപി ഏതേ മാനേ കരോന്തിയേവ.

ഏത്ഥ ച ‘സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീ’തി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തഥാ ‘സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീ’തി ‘ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീ’തി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തത്ഥ യാഥാവമാനാ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ, അയാഥാവമാനാ സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ.

൮൭൮. ഏവം സവത്ഥുകേ മാനേ കഥേത്വാ ഇദാനി അവത്ഥുകം നിബ്ബത്തിതമാനമേവ ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ മാനോതിആദി വുത്തം.

൮൭൯. അതിമാനനിദ്ദേസേ സേയ്യാദിവസേന പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ ജാതിആദീനം വത്ഥുവസേനേവ നിദ്ദിട്ഠോ. തത്ഥ അതിമഞ്ഞതീതി ‘ജാതിആദീഹി മയാ സദിസോ നത്ഥീ’തി അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞതി.

൮൮൦. മാനാതിമാനനിദ്ദേസേ യോ ഏവരൂപോതി യോ ഏസോ ‘അയം പുബ്ബേ മയാ സദിസോ, ഇദാനി അഹം സേട്ഠോ, അഹം ഹീനതരോ’തി ഉപ്പന്നോ മാനോ. അയം ഭാരാതിഭാരോ വിയ പുരിമം സദിസമാനം ഉപാദായ മാനാതിമാനോതി ദസ്സേതും ഏവമാഹ.

൮൮൧. ഓമാനനിദ്ദേസോ ഹീനമാനനിദ്ദേസസദിസോയേവ. വേനേയ്യവസേന പന സോ ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തി മാനോ നാമ വുത്തോ – അയം ഓമാനോ നാമ. അപിചേത്ഥ ‘ത്വം ജാതിമാ, കാകജാതി വിയ തേ ജാതി; ത്വം ഗോത്തവാ, ചണ്ഡാലഗോത്തം വിയ തേ ഗോത്തം; തുയ്ഹം സരോ അത്ഥി, കാകസ്സരോ വിയ തേ സരോ’തി ഏവം അത്താനം ഹേട്ഠാ കത്വാ പവത്തനവസേന അയം ഓമാനോതി വേദിതബ്ബോ.

൮൮൨. അധിമാനനിദ്ദേസേ അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിതാതി ചത്താരി സച്ചാനി അപ്പത്വാ പത്തസഞ്ഞിതായ. അകതേതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബകിച്ചേ അകതേയേവ. അനധിഗതേതി ചതുസച്ചധമ്മേ അനധിഗതേ. അസച്ഛികതേതി അരഹത്തേന അപച്ചക്ഖകതേ. അയം വുച്ചതി അധിമാനോതി അയം അധിഗതമാനോ നാമ വുച്ചതി.

അയം പന കസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്സ നുപ്പജ്ജതീതി? അരിയസാവകസ്സ താവ നുപ്പജ്ജതി. സോ ഹി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപഹീനകിലേസാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണേന സഞ്ജാതസോമനസ്സോ അരിയഗുണപടിവേധേ നിക്കങ്ഖോ. തസ്മാ സോതാപന്നാദീനം ‘അഹം സകദാഗാമീ’തിആദിവസേന മാനോ നുപ്പജ്ജതി; ദുസ്സീലസ്സാപി നുപ്പജ്ജതി; സോ ഹി അരിയഗുണാധിഗമേ നിരാസോവ. സീലവതോപി പരിച്ചത്തകമ്മട്ഠാനസ്സ നിദ്ദാരാമതാദിമനുയുത്തസ്സ നുപ്പജ്ജതി.

പരിസുദ്ധസീലസ്സ പന കമ്മട്ഠാനേ അപ്പമത്തസ്സ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന വിതിണ്ണകങ്ഖസ്സ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി; ഉപ്പന്നേ ച സുദ്ധസമഥലാഭീ വാ സുദ്ധവിപസ്സനാലാഭീ വാ അന്തരാ ഠപേതി. സോ ഹി ദസപി വീസമ്പി തിംസമ്പി വസ്സാനി കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സന്തോ ‘അഹം സോതാപന്നോ’തി വാ ‘സകദാഗാമീ’തി വാ ‘അനാഗാമീ’തി വാ മഞ്ഞതി. സമഥവിപസ്സനാലാഭീ പന അരഹത്തേയേവ ഠപേതി. തസ്സ ഹി സമാധിബലേന കിലേസാ വിക്ഖമ്ഭിതാ, വിപസ്സനാബലേന സങ്ഖാരാ സുപരിഗ്ഗഹിതാ. തസ്മാ സട്ഠിപി വസ്സാനി അസീതിപി വസ്സാനി വസ്സസതമ്പി കിലേസാ ന സമുദാചരന്തി; ഖീണാസവസ്സേവ ചിത്തചാരോ ഹോതി. സോ ഏവം ദീഘരത്തം കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സന്തോ അന്തരാ അട്ഠത്വാവ ‘അരഹാ അഹ’ന്തി മഞ്ഞതി, ഉച്ചമാലങ്കവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ, ഹങ്കനകവാസീ മഹാദത്തത്ഥേരോ വിയ, ചിത്തലപബ്ബതേ നിങ്കപോണ്ണപധാനഘരവാസീ ചൂളസുമത്ഥേരോ വിയ ച.

തത്രിദം ഏകവത്ഥുപരിദീപനം – തലങ്ഗരവാസീ ധമ്മദിന്നത്ഥേരോ കിര നാമ ഏകോ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദോ മഹാഖീണാസവോ മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഓവാദദായകോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം അത്തനോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ‘കിന്നു ഖോ അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ ഉച്ചതലിങ്കവാസീമഹാനാഗത്ഥേരസ്സ സമണകിച്ചം മത്ഥകം പത്തോ, നോ’തി ആവജ്ജന്തോ പുഥുജ്ജനഭാവമേവസ്സ ദിസ്വാ ‘മയി അഗച്ഛന്തേ പുഥുജ്ജനകാലകിരിയമേവ കരിസ്സതീ’തി ച ഞത്വാ ഇദ്ധിയാ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ഥേരസ്സ സമീപേ ഓരോഹിത്വാ വന്ദിത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ‘കിം, ആവുസോ ധമ്മദിന്ന, അകാലേ ആഗതോസീ’തി ച വുത്തോ ‘പഞ്ഹം, ഭന്തേ, പുച്ഛിതും ആഗതോമ്ഹീ’തി ആഹ.

തതോ ‘പുച്ഛാവുസോ, ജാനമാനോ കഥയിസ്സാമീ’തി വുത്തോ പഞ്ഹാസഹസ്സം പുച്ഛി. ഥേരോ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം പഞ്ഹം അസജ്ജമാനോവ കഥേസി. തതോ ‘അതിതിക്ഖം തേ, ഭന്തേ, ഞാണം. കദാ തുമ്ഹേഹി അയം ധമ്മോ അധിഗതോ’തി വുത്തോ ‘ഇതോ സട്ഠിവസ്സകാലേ, ആവുസോ’തി ആഹ. ‘സമാധിമ്പി, ഭന്തേ, വളഞ്ജേഥാ’തി? ‘ന ഇദം, ആവുസോ, ഭാരിയ’ന്തി. ‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഏകം ഹത്ഥിം മാപേഥാ’തി. ഥേരോ സബ്ബസേതം ഹത്ഥിം മാപേസി. ‘ഇദാനി, ഭന്തേ, യഥാ അയം ഹത്ഥീ അഞ്ചിതകണ്ണോ പസാരിതനങ്ഗുട്ഠോ സോണ്ഡം മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ ഭേരവം കോഞ്ചനാദം കരോന്തോ തുമ്ഹാകം അഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി തഥാ തം കരോഥാ’തി. ഥേരോ തഥാ കത്വാ വേഗേന ആഗച്ഛതോ ഹത്ഥിസ്സ ഭേരവം ആകാരം ദിസ്വാ ഉട്ഠായ പലായിതും ആരദ്ധോ. തമേനം ഖീണാസവത്ഥേരോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ചീവരകണ്ണേ ഗഹേത്വാ ‘ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ സാരജ്ജം നാമ ഹോതീ’തി ആഹ. സോ തസ്മിം കാലേ അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ ‘അവസ്സയോ മേ, ആവുസോ ധമ്മദിന്ന, ഹോഹീ’തി വത്വാ പാദമൂലേ ഉക്കുടികം നിസീദി. ‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം അവസ്സയോ ഭവിസ്സാമിച്ചേവാഹം ആഗതോ, മാ ചിന്തയിത്ഥാ’തി കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. ഥേരോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ചങ്കമം ആരുയ്ഹ തതിയേ പദവാരേ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണി. ഥേരോ കിര ദോസചരിതോ അഹോസി.

൮൮൩. അസ്മിമാനനിദ്ദേസേ രൂപം അസ്മീതി മാനോതി ‘അഹം രൂപ’ന്തി ഉപ്പന്നമാനോ. ഛന്ദോതി മാനം അനുഗതച്ഛന്ദോവ. തഥാ അനുസയോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൮൮൪. മിച്ഛാമാനനിദ്ദേസേ പാപകേന വാ കമ്മായതനേനാതി ആദീസു പാപകം കമ്മായതനം നാമ കേവട്ടമച്ഛബന്ധനേസാദാദീനം കമ്മം. പാപകം സിപ്പായതനം നാമ മച്ഛജാലഖിപനകുമിനകരണേസു ചേവ പാസഓഡ്ഡനസൂലാരോപനാദീസു ച ഛേകതാ. പാപകം വിജ്ജാട്ഠാനം നാമ യാ കാചി പരൂപഘാതവിജ്ജാ. പാപകം സുതം നാമ ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിപടിസംയുത്തം. പാപകം പടിഭാനം നാമ ദുബ്ഭാസിതയുത്തം കപ്പനാടകവിലപ്പനാദിപടിഭാനം. പാപകം സീലം നാമ അജസീലം ഗോസീലം. വതമ്പി അജവതഗോവതമേവ. പാപികാ ദിട്ഠി പന ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതേസു യാ കാചി ദിട്ഠി.

൮൮൫. ഞാതിവിതക്കനിദ്ദേസാദീസു ‘മയ്ഹം ഞാതയോ സുഖജീവിനോ സമ്പത്തിയുത്താ’തി ഏവം പഞ്ചകാമഗുണസന്നിസ്സിതേന ഗേഹസിതപേമേന ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോവ ഞാതിവിതക്കോ നാമ. ‘ഖയം ഗതാ വയം ഗതാ സദ്ധാ പസന്നാ’തി ഏവം പവത്തോ പന ഞാതിവിതക്കോ നാമ ന ഹോതി.

൮൮൬. ‘അമ്ഹാകം ജനപദോ സുഭിക്ഖോ സമ്പന്നസസ്സോ’തി തുട്ഠമാനസ്സ ഗേഹസിതപേമവസേനേവ ഉപ്പന്നവിതക്കോ ജനപദവിതക്കോ നാമ. ‘അമ്ഹാകം ജനപദേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ വയം ഗതാ’തി ഏവം പവത്തോ പന ജനപദവിതക്കോ നാമ ന ഹോതി.

൮൮൭. അമരത്ഥായ വിതക്കോ, അമരോ വാ വിതക്കോതി അമരവിതക്കോ. തത്ഥ ‘ഉക്കുടികപ്പധാനാദീഹി ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സമ്പരായേ അത്താ സുഖീ ഹോതി അമരോ’തി ദുക്കരകാരികം കരോന്തസ്സ തായ ദുക്കരകാരികായ പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അമരത്ഥായ വിതക്കോ നാമ. ദിട്ഠിഗതികോ പന ‘സസ്സതം വദേസീ’തിആദീനി പുട്ഠോ ‘ഏവന്തിപി മേ നോ, തഥാതിപി മേ നോ’ അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ’തി (ദീ. നി. ൧.൬൨) വിക്ഖേപം ആപജ്ജതി, തസ്സ സോ ദിട്ഠിഗതപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. യഥാ അമരോ നാമ മച്ഛോ ഉദകേ ഗഹേത്വാ മാരേതും ന സക്കാ, ഇതോ ചിതോ ച ധാവതി, ഗാഹം ന ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഏകസ്മിം പക്ഖേ അസണ്ഠഹനതോ ന മരതീതി അമരോ നാമ ഹോതി. തം ദുവിധമ്പി ഏകതോ കത്വാ അയം വുച്ചതി അമരവിതക്കോതി വുത്തം.

൮൮൮. പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോതി അനുദ്ദയതാപതിരൂപകേന ഗേഹസിതപേമേന പടിസംയുത്തോ. സഹനന്ദീതിആദീസു ഉപട്ഠാകേസു നന്ദന്തേസു സോചന്തേസു ച തേഹി സദ്ധിം ദിഗുണം നന്ദതി, ദിഗുണം സോചതി; തേസു സുഖിതേസു ദിഗുണം സുഖിതോ ഹോതി, ദുക്ഖിതേസു ദിഗുണം ദുക്ഖിതോ ഹോതി. ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസൂതി തേസു മഹന്തേസു വാ ഖുദ്ദകേസു വാ കമ്മേസു ഉപ്പന്നേസു. അത്തനാ വാ യോഗം ആപജ്ജതീതി താനി താനി കിച്ചാനി സാധേന്തോ പഞ്ഞത്തിം വീതിക്കമതി, സല്ലേഖം കോപേതി. യോ തത്ഥാതി യോ തസ്മിം സംസട്ഠവിഹാരേ, തസ്മിം വാ യോഗാപജ്ജനേ ഗേഹസിതോ വിതക്കോ – അയം പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ നാമ.

൮൮൯. ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോതി ചീവരാദിലാഭേന ചേവ സക്കാരേന ച കിത്തിസദ്ദേന ച സദ്ധിം ആരമ്മണകരണവസേന പടിസംയുത്തോ.

൮൯൦. അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോതി ‘അഹോ വത മം പരേ ന അവജാനേയ്യും, ന പോഥേത്വാ വിഹേഠേത്വാ കഥേയ്യു’ന്തി ഏവം അനവഞ്ഞാതഭാവപത്ഥനായ സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജനവിതക്കോ. യോ തത്ഥ ഗേഹസിതോതി യോ തസ്മിം ‘മാ മം പരേ അവജാനിംസൂ’തി ഉപ്പന്നേ ചിത്തേ പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതഗേഹനിസ്സിതോ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നവിതക്കോ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൨.) ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൯൧. ദുകേസു കോധനിദ്ദേസാദയോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഹേട്ഠാ അനാഗതേസു പന ഉപനാഹനിദ്ദേസാദീസു പുബ്ബകാലം കോധം ഉപനയ്ഹതീതി അപരകാലകോധോ ഉപനാഹോ നാമ. ഉപനയ്ഹനാകാരോ ഉപനയ്ഹനാ. ഉപനയ്ഹിതസ്സ ഭാവോ ഉപനയ്ഹിതത്തം. അട്ഠപനാതി പഠമുപ്പന്നസ്സ അനന്തരട്ഠപനാ മരിയാദട്ഠപനാ വാ. ഠപനാതി പകതിഠപനാ. സണ്ഠപനാതി സബ്ബതോഭാഗേന പുനപ്പുനം ആഘാതട്ഠപനാ. അനുസംസന്ദനാതി പഠമുപ്പന്നേന കോധേന സദ്ധിം അന്തരം അദസ്സേത്വാ ഏകീഭാവകരണാ. അനുപ്പബന്ധനാതി പുരിമേന സദ്ധിം പച്ഛിമസ്സ ഘടനാ. ദള്ഹീകമ്മന്തി ഥിരകരണം. അയം വുച്ചതീതി അയം ഉപനന്ധനലക്ഖണോ വേരം അപ്പടിനിസ്സജ്ജനരസോ ഉപനാഹോതി വുച്ചതി; യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ വേരം നിസ്സജ്ജിതും ന സക്കോതി; ‘ഏവം നാമ മം ഏസ വത്തും അനനുച്ഛവികോ’തി അപരാപരം അനുബന്ധതി; ആദിത്തപൂതിഅലാതം വിയ ജലതേവ; ധോവിയമാനം അച്ഛചമ്മം വിയ, വസാതേലമക്ഖിതപിലോതികാ വിയ ച ന പരിസുജ്ഝതി.

൮൯൨. മക്ഖനഭാവവസേന മക്ഖോ; പരഗുണമക്ഖനായ പവത്തേന്തോപി അത്തനോ കാരണം, ഗൂഥപഹരണകം ഗൂഥോ വിയ, പഠമതരം മക്ഖേതീതി അത്ഥോ. തതോ പരാ ദ്വേ ആകാരഭാവനിദ്ദേസാ. നിട്ഠുരഭാവോ നിട്ഠുരിയം; ‘തം നിസ്സായ ഏത്തകമ്പി നത്ഥീ’തി ഖേളപാതനന്തി അത്ഥോ. നിട്ഠുരിയകമ്മന്തി നിട്ഠുരിയകരണം. ഗഹട്ഠോ വാ ഹി ഗഹട്ഠം, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖും നിസ്സായ വസന്തോ അപ്പമത്തകേനേവ കുജ്ഝിത്വാ ‘തം നിസ്സായ ഏത്തകമ്പി നത്ഥീ’തി ഖേളം പാതേത്വാ പാദേന മദ്ദന്തോ വിയ നിട്ഠുരിയം നാമ കരോതി. തസ്സ തം കമ്മം നിട്ഠുരിയകമ്മന്തി വുച്ചതി. ലക്ഖണാദിതോ പനേസ പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണോ മക്ഖോ, തേസം വിനാസനരസോ, പരേന സുകതാനം കിരിയാനം അവച്ഛാദനപച്ചുപട്ഠാനോ.

പളാസതീതി പളാസോ; പരസ്സ ഗുണേ ദസ്സേത്വാ അത്തനോ ഗുണേഹി സമം കരോതീതി അത്ഥോ. പളാസസ്സ ആയനാ പളാസായനാ. പളാസോ ച സോ അത്തനോ ജയാഹരണതോ ആഹാരോ ചാതി പളാസാഹാരോ. വിവാദട്ഠാനന്തി വിവാദകാരണം. യുഗഗ്ഗാഹോതി സമധുരഗ്ഗഹണം. അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോതി അത്തനാ ഗഹിതസ്സ അപ്പടിനിസ്സജ്ജനം. ലക്ഖണാദിതോ പനേസ യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ, പരഗുണേഹി അത്തനോ ഗുണാനം സമകരണരസോ, പരേസം ഗുണപ്പമാണേന ഉപട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനോ. പളാസീ ഹി പുഗ്ഗലോ ദുതിയസ്സ ധുരം ന ദേതി, സമം പസാരേത്വാ തിട്ഠതി, സാകച്ഛമണ്ഡലേ അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ ബഹൂസു സുത്തേസു ച കാരണേസു ച ആഭതേസുപി ‘തവ ച മമ ച വാദേ കിം നാമ നാനാകരണം? നനു മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസമേവ അമ്ഹാകം വചന’ന്തി വദതി. ഇസ്സാമച്ഛരിയനിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

൮൯൪. മായാനിദ്ദേസേ വാചം ഭാസതീതി ജാനംയേവ ‘പണ്ണത്തിം വീതിക്കമന്താ ഭിക്ഖൂ ഭാരിയം കരോന്തി, അമ്ഹാകം പന വീതിക്കമട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’തി ഉപസന്തോ വിയ ഭാസതി. കായേന പരക്കമതീതി ‘മയാ കതം ഇദം പാപകമ്മം മാ കേചി ജാനിംസൂ’തി കായേന വത്തം കരോതി. വിജ്ജമാനദോസപടിച്ഛാദനതോ ചക്ഖുമോഹനമായാ വിയാതി മായാ. മായാവിനോ ഭാവോ മായാവിതാ. കത്വാ പാപം പുന പടിച്ഛാദനതോ അതിച്ച ആസരന്തി ഏതായ സത്താതി അച്ചാസരാ. കായവാചാകിരിയാഹി അഞ്ഞഥാ ദസ്സനതോ വഞ്ചേതീതി വഞ്ചനാ. ഏതായ സത്താ നികരോന്തീതി നികതി; മിച്ഛാകരോന്തീതി അത്ഥോ. ‘നാഹം ഏവം കരോമീ’തി പാപാനം വിക്ഖിപനതോ വികിരണാ. ‘നാഹം ഏവം കരോമീ’തി പരിവജ്ജനതോ പരിഹരണാ. കായാദീഹി സംവരണതോ ഗൂഹനാ. സബ്ബതോഭാഗേന ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ. തിണപണ്ണേഹി വിയ ഗൂഥം കായവചീകമ്മേഹി പാപം ഛാദേതീതി ഛാദനാ. സബ്ബതോഭാഗേന ഛാദനാ പടിച്ഛാദനാ. ന ഉത്താനം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനുത്താനീകമ്മം. ന പാകടം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനാവികമ്മം. സുട്ഠു ഛാദനാ വോച്ഛാദനാ. കതപടിച്ഛാദനവസേന പുനപി പാപസ്സ കരണതോ പാപകിരിയാ. അയം വുച്ചതീതി അയം കതപടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ നാമ വുച്ചതി; യായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭസ്മാപടിച്ഛന്നോ വിയ അങ്ഗാരോ, ഉദകപടിച്ഛന്നോ വിയ ഖാണു, പിലോതികാപലിവേഠിതം വിയ ച സത്ഥം ഹോതി.

സാഠേയ്യനിദ്ദേസേ സഠോതി അസന്തഗുണപരിദീപനതോ ന സമ്മാ ഭാസിതാ. സബ്ബതോഭാഗേന സഠോ പരിസഠോ. യം തത്ഥാതി യം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ. സഠന്തി അസന്തഗുണദീപനം കേരാടിയം. സഠതാതി സഠാകാരോ. കക്കരതാതി പദുമനാലിസ്സ വിയ അപരാമസനക്ഖമോ ഖരഫരുസഭാവോ. കക്കരിയന്തിപി തസ്സേവ വേവചനം. പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയന്തി പദദ്വയേന നിഖണിത്വാ ഠപിതം വിയ ദള്ഹകേരാടിയം വുത്തം. ഇദം വുച്ചതീതി ഇദം അത്തനോ അവിജ്ജമാനഗുണപ്പകാസനലക്ഖണം സാഠേയ്യം നാമ വുച്ചതി; യേന സമന്നാഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കുച്ഛിം വാ പിട്ഠിം വാ ജാനിതും ന സക്കാ.

വാമേന സൂകരോ ഹോതി, ദക്ഖിണേന അജാമിഗോ;

സരേന നേലകോ ഹോതി, വിസാണേന ജരഗ്ഗവോതി.

ഏവം വുത്തയക്ഖസൂകരസദിസോ ഹോതി. അവിജ്ജാദിനിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

൯൦൨. അനജ്ജവനിദ്ദേസേ അനജ്ജവോതി അനുജുതാകാരോ. അനജ്ജവഭാവോ അനജ്ജവതാ. ജിമ്ഹതാതി ചന്ദവങ്കതാ. വങ്കതാതി ഗോമുത്തവങ്കതാ. കുടിലതാതി നങ്ഗലകോടിവങ്കതാ. സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കായവചീചിത്തവങ്കതാവ കഥിതാ.

അമദ്ദവനിദ്ദേസേ ന മുദുഭാവോ അമുദുതാ. അമദ്ദവാകാരോ അമദ്ദവതാ. കക്ഖളഭാവോ കക്ഖളിയം. മദ്ദവകരസ്സ സിനേഹസ്സ അഭാവതോ ഫരുസഭാവോ ഫാരുസിയം. അനീചവുത്തിതായ ഉജുകമേവ ഠിതചിത്തഭാവോ ഉജുചിത്തതാ. പുന അമുദുതാഗഹണം തസ്സാ വിസേസനത്ഥം ‘അമുദുതാസങ്ഖാതാ ഉജുചിത്തതാ, ന അജ്ജവസങ്ഖാതാ ഉജുചിത്തതാ’തി.

൯൦൩. അക്ഖന്തിനിദ്ദേസാദയോ ഖന്തിനിദ്ദേസാദിപടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബാ.

൯൦൮. സംയോജനനിദ്ദേസേ അജ്ഝത്തന്തി കാമഭവോ. ബഹിദ്ധാതി രൂപാരൂപഭവോ. കിഞ്ചാപി ഹി സത്താ കാമഭവേ അപ്പം കാലം വസന്തി കപ്പസ്സ ചതുത്ഥമേവ കോട്ഠാസം, ഇതരേസു തീസു കോട്ഠാസേസു കാമഭവോ സുഞ്ഞോ ഹോതി തുച്ഛോ, രൂപാരൂപഭവേ ബഹും കാലം വസന്തി, തഥാപി നേസം യസ്മാ കാമഭവേ ചുതിപടിസന്ധിയോ ബഹുകാ ഹോന്തി, അപ്പാ രൂപാരൂപഭവേസു, യത്ഥ ച ചുതിപടിസന്ധിയോ ബഹുകാ തത്ഥ ആലയോപി പത്ഥനാപി അഭിലാസോപി ബഹു ഹോതി, യത്ഥ അപ്പാ തത്ഥ അപ്പോ, തസ്മാ കാമഭവോ അജ്ഝത്തം നാമ ജാതോ, രൂപാരൂപഭവാ ബഹിദ്ധാ നാമ. ഇതി അജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ കാമഭവേ ബന്ധനം അജ്ഝത്തസംയോജനം നാമ, ബഹിദ്ധാസങ്ഖാതേസു രൂപാരൂപഭവേസു ബന്ധനം ബഹിദ്ധാസംയോജനം നാമ. തത്ഥ ഏകേകം പഞ്ചപഞ്ചവിധം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനീ’’തി. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, തത്ഥ ഉപപത്തിനിപ്ഫാദനതോ തം ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. ഉദ്ധം വുച്ചതി രൂപാരൂപധാതു, തത്ഥ ഉപപത്തിനിപ്ഫാദനതോ തം ഉദ്ധം ഭജന്തീതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനീതി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൩.) തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൦൯. തികനിദ്ദേസേ തീഹി അകുസലമൂലേഹി വട്ടമൂലസമുദാചാരോ കഥിതോ. അകുസലവിതക്കാദീസു വിതക്കനവസേന വിതക്കോ, സഞ്ജാനനവസേന സഞ്ഞാ, സഭാവട്ഠേന ധാതൂതി വേദിതബ്ബാ. ദുച്ചരിതനിദ്ദേസേ പഠമനയോ കമ്മപഥവസേന വിഭത്തോ, ദുതിയോ സബ്ബസങ്ഗാഹികകമ്മവസേന, തതിയോ നിബ്ബത്തിതചേതനാവസേനേവ.

൯൧൪. ആസവനിദ്ദേസേ സുത്തന്തപരിയായേന തയോവ ആസവാ കഥിതാ.

൯൧൯. ഏസനാനിദ്ദേസേ സങ്ഖേപതോ തത്ഥ കതമാ കാമേസനാതി ആദിനാ നയേന വുത്തോ കാമഗവേസനരാഗോ കാമേസനാ. യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോതിആദിനാ നയേന വുത്തോ ഭവഗവേസനരാഗോ ഭവേസനാ. സസ്സതോ ലോകോതിആദിനാ നയേന വുത്താ ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഗവേസനാ ദിട്ഠി ബ്രഹ്മചരിയേസനാതി വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ ച ന കേവലം രാഗദിട്ഠിയോ ഏവ ഏസനാ, തദേകട്ഠം പന കമ്മമ്പി ഏസനാ ഏവ, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ദുതിയനയോ വിഭത്തോ. തത്ഥ തദേകട്ഠന്തി സമ്പയുത്തേകട്ഠം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ കാമരാഗേകട്ഠം കാമാവചരസത്താനമേവ പവത്തതി; ഭവരാഗേകട്ഠം പന മഹാബ്രഹ്മാനം. സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ചങ്കമന്താനം ഝാനങ്ഗാനം അസ്സാദനകാലേ അകുസലകായകമ്മം ഹോതി, ‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’ന്തി വാചം ഭിന്ദിത്വാ അസ്സാദനകാലേ വചീകമ്മം, കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ മനസാവ അസ്സാദനകാലേ മനോകമ്മം. അന്തഗ്ഗാഹികദിട്ഠിവസേന സബ്ബേസമ്പി ദിട്ഠിഗതികാനം ചങ്കമനാദിവസേന താനി ഹോന്തിയേവ.

൯൨൦. വിധാനിദ്ദേസേ ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) ആകാരസണ്ഠാനം വിധാ നാമ. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧) കോട്ഠാസോ. ‘‘വിധാസു ന വികമ്പതീ’’തിആദീസു (ഥേരഗാ. ൧൦൭൯) മാനോ. ഇധാപി മാനോവ വിധാ നാമ. സോ ഹി സേയ്യാദിവസേന വിദഹനതോ വിധാതി വുച്ചതി. ഠപനട്ഠേന വാ വിധാ. തസ്മാ ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി ഏവം ഉപ്പന്നാ മാനവിധാ മാനഠപനാ സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാതി വേദിതബ്ബാ. സേസപദദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ.

൯൨൧. ഭയനിദ്ദേസേ ജാതിം പടിച്ച ഭയന്തി ജാതിപച്ചയാ ഉപ്പന്നഭയം. ഭയാനകന്തി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഛമ്ഭിതത്തന്തി ഭയവസേന ഗത്തചലനം. ലോമഹംസോതി ലോമാനം ഹംസനം, ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ. ഇമിനാ പദദ്വയേന കിച്ചതോ ഭയം ദസ്സേത്വാ പുന ചേതസോ ഉത്രാസോതി സഭാവതോ ദസ്സിതം.

൯൨൨. തമനിദ്ദേസേ വിചികിച്ഛാസീസേന അവിജ്ജാ കഥിതാ. ‘‘തമന്ധകാരോ സമ്മോഹോ, അവിജ്ജോഘോ മഹബ്ഭയോ’’തി വചനതോ ഹി അവിജ്ജാ തമോ നാമ. തിണ്ണം പന അദ്ധാനം വസേന ദേസനാസുഖതായ വിചികിച്ഛാസീസേന ദേസനാ കതാ. തത്ഥ ‘കിം നു ഖോ അഹം അതീതേ ഖത്തിയോ അഹോസിം ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ സുദ്ദോ കാളോ ഓദാതോ രസ്സോ ദീഘോ’തി കങ്ഖന്തോ അതീതം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി നാമ. ‘കിം നു ഖോ അഹം അനാഗതേ ഖത്തിയോ ഭവിസ്സാമി ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ…പേ… ദീഘോ’തി കങ്ഖന്തോ അനാഗതം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി നാമ. ‘കിം നു ഖോ അഹം ഏതരഹി ഖത്തിയോ ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ സുദ്ദോ; കിം വാ അഹം രൂപം ഉദാഹു വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി കങ്ഖന്തോ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി നാമ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഖത്തിയോ വാ അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം, ബ്രാഹ്മണോ വാ ബ്രാഹ്മണഭാവം, വേസ്സോ വാ വേസ്സഭാവം, സുദ്ദോ വാ സുദ്ദഭാവം അജാനനകോ നാമ നത്ഥി, ജീവലദ്ധികോ പന സത്തോ ഖത്തിയജീവാദീനം വണ്ണാദിഭേദം സുത്വാ ‘കീദിസോ നു ഖോ അമ്ഹാകം അബ്ഭന്തരേ ജീവോ – കിം നു ഖോ നീലകോ ഉദാഹു പീതകോ ലോഹിതകോ ഓദാതോ ചതുരംസോ ഛളംസോ അട്ഠംസോ’തി കങ്ഖന്തോ ഏവം കങ്ഖതി നാമ.

൯൨൩. തിത്ഥായതനാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി ആയതനാനി, തിത്ഥിയാനം വാ ആയതനാനി. തത്ഥ തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. തിത്ഥിയാ നാമ യേസം താ ദിട്ഠിയോ രുച്ചന്തി ഖമന്തി. ആയതനട്ഠോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. തത്ഥ യസ്മാ സബ്ബേപി ദിട്ഠിഗതികാ സഞ്ജായമാനാ ഇമേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സഞ്ജായന്തി, സമോസരമാനാപി ഏതേസുയേവ സമോസരന്തി സന്നിപതന്തി, ദിട്ഠിഗതികഭാവേ ച നേസം ഏതാനിയേവ കാരണാനി, തസ്മാ തിത്ഥാനി ച താനി സഞ്ജാതാനീതിആദിനാ അത്ഥേന ആയതനാനി ചാതി തിത്ഥായതനാനി; തേനേവത്ഥേന തിത്ഥിയാനം ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. പുരിസപുഗ്ഗലോതി സത്തോ. കാമഞ്ച പുരിസോതിപി പുഗ്ഗലോതിപി വുത്തേ സത്തോയേവ വുത്തോ, അയം പന സമ്മുതികഥാ നാമ യോ യഥാ ജാനാതി തസ്സ തഥാ വുച്ചതി. പടിസംവേദേതീതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നം ജാനാതി, പടിസംവിദിതം കരോതി അനുഭവതി വാ. പുബ്ബേകതഹേതൂതി പുബ്ബേ കതകാരണാ, പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം നിഗണ്ഠസമയോ. ഏവംവാദിനോ പന തേ കമ്മവേദനഞ്ച കിരിയവേദനഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. പിത്തസമുട്ഠാനാദീസു (മഹാനി. ൫) ച അട്ഠസു ആബാധേസു സത്ത പടിക്ഖിപിത്വാ അട്ഠമംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീസു ച തീസു കമ്മേസു ദ്വേ പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം അപരാപരിയവേദനീയമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി, കുസലാകുസലവിപാകകിരിയസങ്ഖാതാസു ച ചതൂസു ചേതനാസു വിപാകചേതനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി.

ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂതി ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണാ; ബ്രഹ്മുനാ വാ പജാപതിനാ വാ ഇസ്സരേന നിമ്മിതത്താ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം ബ്രാഹ്മണസമയോ. അയഞ്ഹി നേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേ കതേന വാ അഹേതുഅപ്പച്ചയാ വാ പടിസംവേദേതും നാമ ന സക്കാ; ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണാ ഏവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു അട്ഠസു ആബാധേസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിബാഹന്തി. തഥാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീസുപി സബ്ബകോട്ഠാസേസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിബാഹന്തി.

അഹേതു അപ്പച്ചയാതി ഹേതുഞ്ച പച്ചയഞ്ച വിനാ അകാരണേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം ആജീവകസമയോ. ഏവം വാദിനോ ഏതേപി ഹേട്ഠാ വുത്തേസു കാരണേസു ച ബ്യാധീസു ച ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിക്ഖിപന്തി.

൯൨൪. കിഞ്ചനാതി പലിബോധാ. രാഗോ കിഞ്ചനന്തി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ സത്തേ ബന്ധതി പലിബുന്ധേതി, തസ്മാ കിഞ്ചനന്തി വുച്ചതി. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. അങ്ഗണാനീതി ‘‘ഉദങ്ഗണേ തത്ഥ പപം അവിന്ദു’’ന്തി (ജാ. ൧.൧.൨) ആഗതട്ഠാനേ ഭൂമിപ്പദേസോ അങ്ഗണം. ‘‘തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮൪; അ. നി. ൧൦.൫൧) ആഗതട്ഠാനേ യം കിഞ്ചി മലം വാ പങ്കോ വാ. ‘‘സാങ്ഗണോവ സമാനോ’’തി (മ. നി. ൧.൫൭) ആഗതട്ഠാനേ നാനപ്പകാരോ തിബ്ബകിലേസോ. ഇധാപി തദേവ കിലേസങ്ഗണം അധിപ്പേതം. തേനേവ രാഗോ അങ്ഗണന്തിആദിമാഹ.

മലാനീതി മലിനഭാവകരണാനി. രാഗോ മലന്തി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ചിത്തം മലിനം കരോതി, മലം ഗാഹാപേതി, തസ്മാ മലന്തി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ.

വിസമനിദ്ദേസേ യസ്മാ രാഗാദീസു ചേവ കായദുച്ചരിതാദീസു ച സത്താ പക്ഖലന്തി, പക്ഖലിതാ ച പന സാസനതോപി സുഗതിതോപി പതന്തി, തസ്മാ പക്ഖലനപാതഹേതുതോ രാഗോ വിസമന്തിആദി വുത്തം.

അഗ്ഗീതി അനുദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി. രാഗഗ്ഗീതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ സത്തേ അനുദഹതി ഝാപേതി, തസ്മാ അഗ്ഗീതി വുച്ചതി. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ വത്ഥൂനി – ഏകാ കിര ദഹരഭിക്ഖുനീ ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരേ ഉപോസഥാഗാരം ഗന്ത്വാ ദ്വാരപാലകരൂപം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ. അഥസ്സാ അന്തോ രാഗോ ഉപ്പന്നോ. സാ തേനേവ ഝായിത്വാ കാലമകാസി. ഭിക്ഖുനിയോ ഗച്ഛമാനാ ‘അയം ദഹരാ ഠിതാ, പക്കോസഥ ന’ന്തി ആഹംസു. ഏകാ ഗന്ത്വാ ‘കസ്മാ ഠിതാസീ’തി ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. ഗഹിതമത്താ പരിവത്തിത്വാ പതിതാ. ഇദം താവ രാഗസ്സ അനുദഹനതായ വത്ഥു. ദോസസ്സ പന അനുദഹനതായ മനോപദോസികാ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ. മോഹസ്സ അനുദഹനതായ ഖിഡ്ഡാപദോസികാ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ. മോഹനവസേന ഹി തേസം സതിസമ്മോസോ ഹോതി. തസ്മാ ഖിഡ്ഡാവസേന ആഹാരകാലം അതിവത്തിത്വാ കാലം കരോന്തി. കസാവാതി കസടാ നിരോജാ. രാഗാദീസു ച കായദുച്ചരിതാദീസു ച ഏകമ്പി പണീതം ഓജവന്തം നത്ഥി, തസ്മാ രാഗോ കസാവോതിആദി വുത്തം.

൯൨൫. അസ്സാദദിട്ഠീതി അസ്സാദസമ്പയുത്താ ദിട്ഠി. നത്ഥി കാമേസു ദോസോതി കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമപടിസേവനദോസോ നത്ഥീതി വദതി. പാതബ്യതന്തി പാതബ്ബഭാവം പരിഭുഞ്ജനം അജ്ഝോഹരണം. ഏവംവാദീ ഹി സോ വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമം പിവന്തോ വിയ അജ്ഝോഹരന്തോ വിയ പരിഭുഞ്ജതി. അത്താനുദിട്ഠീതി അത്താനം അനുഗതാ ദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠീതി ലാമകാ ദിട്ഠി. ഇദാനി യസ്മാ ഏത്ഥ പഠമാ സസ്സതദിട്ഠി ഹോതി, ദുതിയാ സക്കായദിട്ഠി, തതിയാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും സസ്സതദിട്ഠി അസ്സാദദിട്ഠീതിആദിമാഹ.

൯൨൬. അരതിനിദ്ദേസോ ച വിഹേസാനിദ്ദേസോ ച വുത്തത്ഥോയേവ. അധമ്മസ്സ ചരിയാ അധമ്മചരിയാ, അധമ്മകരണന്തി അത്ഥോ. വിസമാ ചരിയാ, വിസമസ്സ വാ കമ്മസ്സ ചരിയാതി വിസമചരിയാ. ദോവചസ്സതാപാപമിത്തതാ നിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. പുഥുനിമിത്താരമ്മണേസു പവത്തിതോ നാനത്തേസു സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ. യസ്മാ വാ അഞ്ഞാവ കാമസഞ്ഞാ, അഞ്ഞാ ബ്യാപാദാദിസഞ്ഞാ, തസ്മാ നാനത്താ സഞ്ഞാതിപി നാനത്തസഞ്ഞാ. കോസജ്ജപമാദനിദ്ദേസേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വിസ്സട്ഠചിത്തസ്സ കുസലധമ്മഭാവനായ അനനുയോഗവസേന ലീനവുത്തിതാ കോസജ്ജം, പമജ്ജനവസേന പമത്തഭാവോ പമാദോതി വേദിതബ്ബോ. അസന്തുട്ഠിതാദിനിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

൯൩൧. അനാദരിയനിദ്ദേസേ ഓവാദസ്സ അനാദിയനവസേന അനാദരഭാവോ അനാദരിയം. അനാദരിയനാകാരോ അനാദരതാ. സഗരുവാസം അവസനട്ഠേന അഗാരവഭാവോ അഗാരവതാ. സജേട്ഠകവാസം അവസനട്ഠേന അപ്പതിസ്സവതാ. അനദ്ദാതി അനാദിയനാ. അനദ്ദായനാതി അനാദിയനാകാരോ. അനദ്ദായ അയിതസ്സ ഭാവോ അനദ്ദായിതത്തം. അസീലസ്സ ഭാവോ അസീല്യം. അചിത്തീകാരോതി ഗരുചിത്തീകാരസ്സ അകരണം.

൯൩൨. അസ്സദ്ധഭാവോ അസ്സദ്ധിയം. അസദ്ദഹനാകാരോ അസദ്ദഹനാ. ഓകപ്പേത്വാ അനുപവിസിത്വാ അഗ്ഗഹണം അനോകപ്പനാ. അപ്പസീദനട്ഠേന അനഭിപ്പസാദോ.

അവദഞ്ഞുതാതി ഥദ്ധമച്ഛരിയവസേന ‘ദേഹി, കരോഹീ’തി വചനസ്സ അജാനതാ.

൯൩൪. ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ചാതി ഏത്ഥ ബുദ്ധഗ്ഗഹണേന പച്ചേകബുദ്ധാപി ഗഹിതാവ. അസമേതുകമ്യതാതി തേസം സമീപം അഗന്തുകാമതാ. സദ്ധമ്മം അസോതുകമ്യതാതി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ സദ്ധമ്മോ നാമ, തം അസുണിതുകാമതാ. അനുഗ്ഗഹേതുകമ്യതാതി ന ഉഗ്ഗഹേതുകാമതാ.

ഉപാരമ്ഭചിത്തതാതി ഉപാരമ്ഭചിത്തഭാവോ. യസ്മാ പന സോ അത്ഥതോ ഉപാരമ്ഭോവ ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ ഉപാരമ്ഭോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപാരമ്ഭനവസേന ഉപാരമ്ഭോ. പുനപ്പുനം ഉപാരമ്ഭോ അനുപാരമ്ഭോ ഉപാരമ്ഭനാകാരോ ഉപാരമ്ഭനാ. പുനപ്പുനം ഉപാരമ്ഭനാ അനുപാരമ്ഭനാ. അനുപാരമ്ഭിതസ്സ ഭാവോ അനുപാരമ്ഭിതത്തം. ഉഞ്ഞാതി ഹേട്ഠാ കത്വാ ജാനനാ. അവഞ്ഞാതി അവജാനനാ. പരിഭവനം പരിഭവോ. രന്ധസ്സ ഗവേസിതാ രന്ധഗവേസിതാ. രന്ധം വാ ഗവേസതീതി രന്ധഗവേസീ, തസ്സ ഭാവോ രന്ധഗവേസിതാ. അയം വുച്ചതീതി അയം പരവജ്ജാനുപസ്സനലക്ഖണോ ഉപാരമ്ഭോ നാമ വുച്ചതി, യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ, യഥാ നാമ തുന്നകാരോ സാടകം പസാരേത്വാ ഛിദ്ദമേവ ഓലോകേതി, ഏവമേവ പരസ്സ സബ്ബേപി ഗുണേ മക്ഖേത്വാ അഗുണേസുയേവ പതിട്ഠാതി.

൯൩൬. അയോനിസോ മനസികാരോതി അനുപായമനസികാരോ. അനിച്ചേ നിച്ചന്തി അനിച്ചേയേവ വത്ഥുസ്മിം ‘ഇദം നിച്ച’ന്തി ഏവം പവത്തോ. ദുക്ഖേ സുഖന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സച്ചവിപ്പടികുലേന ചാതി ചതുന്നം സച്ചാനം അനനുലോമവസേന. ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാതിആദീനി സബ്ബാനിപി ആവജ്ജനസ്സേവ വേവചനാനേവ. ആവജ്ജനഞ്ഹി ഭവങ്ഗചിത്തം ആവട്ടേതീതി ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ. അനുഅനു ആവട്ടേതീതി അനാവട്ടനാ. ആഭുജതീതി ആഭോഗോ. ഭവങ്ഗാരമ്മണതോ അഞ്ഞം ആരമ്മണം സമന്നാഹരതീതി സമന്നാഹാരോ. തദേവാരമ്മണം അത്താനം അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ മനസികരോതീതി മനസികാരോ. കരോതീതി ഠപേതി. അയം വുച്ചതീതി അയം അനുപായമനസികാരോ ഉപ്പഥമനസികാരലക്ഖണോ അയോനിസോമനസികാരോ നാമ വുച്ചതി. തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖാദീനി സച്ചാനി യാഥാവതോ ആവജ്ജിതും ന സക്കോതി.

കുമ്മഗ്ഗസേവനാനിദ്ദേസേ യം കുമ്മഗ്ഗം സേവതോ സേവനാ കുമ്മഗ്ഗസേവനാതി വുച്ചതി, തം ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ കുമ്മഗ്ഗോതി ദുതിയപുച്ഛാ കതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.