൧൮. ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗോ

൧. സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരവണ്ണനാ

൯൭൮. ഇദാനി തദനന്തരേ ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ പാളിപരിച്ഛേദോ താവ ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഏത്ഥ ഹി ആദിതോവ ഖന്ധാദീനം ദ്വാദസന്നം കോട്ഠാസാനം വസേന സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരോ നാമ വുത്തോ. ദുതിയോ തേസംയേവ ധമ്മാനം കാമധാതുആദീസു ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിദസ്സനവാരോ നാമ. തതിയോ തത്ഥേവ പരിയാപന്നാപരിയാപന്നദസ്സനവാരോ നാമ. ചതുത്ഥോ തീസു ഭൂമീസു ഉപ്പത്തിക്ഖണേ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനധമ്മദസ്സനവാരോ നാമ. പഞ്ചമോ തേസം ധമ്മാനം ഭൂമന്തരവസേന ദസ്സനവാരോ നാമ. ഛട്ഠോ ഗതീസു ഉപ്പാദകകമ്മആയുപ്പമാണദസ്സനവാരോ നാമ. സത്തമോ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിവാരോ നാമ. അട്ഠമോ സാരമ്മണാനാരമ്മണവാരോ നാമ. നവമോ തേസം ഖന്ധാദിധമ്മാനം ദിട്ഠസുതാദിവസേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സനവാരോ നാമ. ദസമോ കുസലത്തികാദിവസേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സനവാരോ നാമ.

൯൭൯. ഏവം ദസഹി വാരേഹി പരിച്ഛിന്നായ പാളിയാ പഠമേ താവ സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരേ ‘‘അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗം ഏത്ഥന്തരേ കതി ഖന്ധാ’’തി പുച്ഛിതേ ‘‘ഏകോതി വാ…പേ… ചത്താരോതി വാ ഛാതി വാ അവത്വാ പഞ്ചാതി വത്തും സമത്ഥോ അഞ്ഞോ നത്ഥീ’’തി അത്തനോ ഞാണബലം ദീപേന്തോ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പുച്ഛാനുരൂപം വിസ്സജ്ജനം ആഹ. യഥാപുച്ഛം വിസ്സജ്ജനഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുബ്യാകരണം നാമാതി വുച്ചതി. ദ്വാദസായതനാനീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. രൂപക്ഖന്ധാദീനം പഭേദോ ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൨. ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിവാരവണ്ണനാ

൯൯൧. ദുതിയവാരേ യേ ധമ്മാ കാമഭവേ കാമധാതുസമ്ഭൂതാനഞ്ച സത്താനം ഉപ്പജ്ജന്തി – കാമധാതുയം പരിയാപന്നാ വാ അപരിയാപന്നാ വാ – തേ സബ്ബേ സങ്ഗഹേത്വാ കാമധാതുയാ പഞ്ചക്ഖന്ധാതിആദി വുത്തം. രൂപധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ പന രൂപധാതുപരിയാപന്നാനം സത്താനം ഘാനായതനാദീനം അഭാവേന ഗന്ധായതനാദീനി ആയതനാദികിച്ചം ന കരോന്തി, തസ്മാ രൂപധാതുയാ ഛ ആയതനാനി, നവ ധാതുയോതിആദി വുത്തം. യസ്മാ ച ഓകാസവസേന വാ സത്തുപ്പത്തിവസേന വാ അപരിയാപന്നധാതു നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അപരിയാപന്നധാതുയാതി അവത്വാ യം യം അപരിയാപന്നം തം തദേവ ദസ്സേതും അപരിയാപന്നേ കതി ഖന്ധാതിആദി വുത്തം.

൩. പരിയാപന്നാപരിയാപന്നവാരവണ്ണനാ

൯൯൯. തതിയവാരേ കാമധാതുപരിയാപന്നാതി കാമധാതുഭജനട്ഠേന പരിയാപന്നാ; തംനിസ്സിതാ തദന്തോഗധാ കാമധാതുത്വേവ സങ്ഖം ഗതാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. പരിയാപന്നാതി ഭവവസേന ഓകാസവസേന ച പരിച്ഛിന്നാ. അപരിയാപന്നാതി തഥാ അപരിച്ഛിന്നാ.

൪. ധമ്മദസ്സനവാരവണ്ണനാ

൧൦൦൭. ചതുത്ഥവാരേ ഏകാദസായതനാനീതി സദ്ദായതനവജ്ജാനി. തഞ്ഹി ഏകന്തേന പടിസന്ധിയം നുപ്പജ്ജതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സത്തകേ ‘‘ദേവാനം അസുരാന’’ന്തി ഗതിവസേന അവത്വാ അവിസേസേന ഗബ്ഭസേയ്യകാനന്തി വുത്തം. തസ്മാ യത്ഥ യത്ഥ ഗബ്ഭസേയ്യകാ സമ്ഭവന്തി തത്ഥ തത്ഥ തേസം സത്തായതനാനി വേദിതബ്ബാനി. തഥാ ധാതുയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. പഞ്ചമവാരേ യം വത്തബ്ബം തം ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വുത്തമേവ.

൬. ഉപ്പാദകകമ്മആയുപ്പമാണവാരവണ്ണനാ

(൧.) ഉപ്പാദകകമ്മം

൧൦൨൧. ഛട്ഠവാരേ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി നാനപ്പകാരേഹി വാ ഇദ്ധിവിസേസേഹി ദിബ്ബന്തീതി ദേവാ. സമ്മുതിദേവാതി ‘ദേവോ, ദേവീ’തി ഏവം ലോകസമ്മുതിയാ ദേവാ. ഉപപത്തിദേവാതി ദേവലോകേ ഉപ്പന്നത്താ ഉപപത്തിയാ ദേവാ. വിസുദ്ധിദേവാതി സബ്ബേസം ദേവാനം പൂജാരഹാ സബ്ബകിലേസവിസുദ്ധിയാ ദേവാ. രാജാനോതി മുദ്ധാഭിസിത്തഖത്തിയാ. ദേവിയോതി തേസം മഹേസിയോ. കുമാരാതി അഭിസിത്തരാജൂനം അഭിസിത്തദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം ഉപ്പന്നകുമാരാ.

ഉപോസഥകമ്മം കത്വാതി ചാതുദ്ദസാദീസു അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ. ഇദാനി യസ്മാ പരിത്തദാനാദിപുഞ്ഞകമ്മം മനുസ്സസോഭഗ്യതായ പച്ചയോ, മത്തസോ കതം മനുസ്സസോഭഗ്യതായ അധിമത്തം, അധിമത്തഭാവേപി നാനപ്പകാരഭേദതോ നാനപ്പകാരസ്സ ഖത്തിയമഹാസാലാദിഭാവസ്സ പച്ചയോ, തസ്മാ തസ്സ വസേന ഉപപത്തിഭേദം ദസ്സേന്തോ അപ്പേകച്ചേ ഗഹപതിമഹാസാലാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഹാസാരോ ഏതേസന്തി മഹാസാരാ; ര-കാരസ്സ പന ല-കാരം കത്വാ മഹാസാലാതി വുത്തം. ഗഹപതിയോവ മഹാസാലാ, ഗഹപതീസു വാ മഹാസാലാതി ഗഹപതിമഹാസാലാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ യസ്സ ഗേഹേ പച്ഛിമന്തേന ചത്താലീസകോടിധനം നിധാനഗതം ഹോതി, കഹാപണാനഞ്ച പഞ്ച അമ്ബണാനി ദിവസവളഞ്ജോ നിക്ഖമതി – അയം ഗഹപതിമഹാസാലോ നാമ. യസ്സ പന ഗേഹേ പച്ഛിമന്തേന അസീതികോടിധനം നിധാനഗതം ഹോതി, കഹാപണാനഞ്ച ദസഅമ്ബണാനി ദിവസവളഞ്ജോ നിക്ഖമതി – അയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ നാമ. യസ്സ പന ഗേഹേ പച്ഛിമന്തേന കോടിസതധനം നിധാനഗതം ഹോതി, കഹാപണാനഞ്ച വീസതി അമ്ബണാനി ദിവസവളഞ്ജോ നിക്ഖമതി – അയം ഖത്തിയമഹാസാലോ നാമ.

സഹബ്യതന്തി സഹഭാവം; സഭാഗാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തീതി അത്ഥോ. ചാതുമഹാരാജികാനന്തിആദീസു ചാതുമഹാരാജികാ നാമ സിനേരുപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേ ഹോന്തി. തേസു പബ്ബതട്ഠകാപി അത്ഥി, ആകാസട്ഠാപി; തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ. ഖിഡ്ഡാപദോസികാ, മനോപദോസികാ, സീതവലാഹകാ, ഉണ്ഹവലാഹകാ, ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ, സൂരിയോ ദേവപുത്തോതി ഏതേ സബ്ബേപി ചാതുമഹാരാജികദേവലോകട്ഠകാ ഏവ.

തേത്തിംസ ജനാ തത്ഥ ഉപപന്നാതി താവതിംസാ. അപിച താവതിംസാതി തേസം ദേവാനം നാമമേവാതി വുത്തം. തേപി അത്ഥി പബ്ബതട്ഠകാ, അത്ഥി ആകാസട്ഠകാ. തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ. തഥാ യാമാദീനം. ഏകദേവലോകേപി ഹി ദേവാനം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം അപ്പത്താ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ ദിബ്ബം സുഖം യാതാ പയാതാ സമ്പത്താതി യാമാ. തുട്ഠാ പഹട്ഠാതി തുസിതാ. പകതിപടിയത്താരമ്മണതോ അതിരേകേന രമിതുകാമകാലേ യഥാരുചിതേ ഭോഗേ നിമ്മിനിത്വാ രമന്തീതി നിമ്മാനരതീ. ചിത്താചാരം ഞത്വാ പരേഹി നിമ്മിതേസു ഭോഗേസു വസം വത്തേന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തീ.

(൨.) ആയുപ്പമാണം

൧൦൨൨. അപ്പം വാ ഭിയ്യോതി ദുതിയം വസ്സസതം അപ്പത്വാ വീസായ വാ തിംസായ വാ ചത്താലീസായ വാ പഞ്ഞാസായ വാ സട്ഠിയാ വാ വസ്സേഹി അധികമ്പി വസ്സസതന്തി അത്ഥോ. സബ്ബമ്പി ഹേതം ദുതിയം വസ്സസതം അപ്പത്തത്താ അപ്പന്തി വുത്തം.

൧൦൨൪. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീസു മഹാബ്രഹ്മാനം പാരിസജ്ജാ പരിചാരികാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ. തേസം പുരോഹിതഭാവേ ഠിതാതി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ. വണ്ണവന്തതായ ചേവ ദീഘായുകതായ ച മഹന്തോ ബ്രഹ്മാതി മഹാബ്രഹ്മാ, തേസം മഹാബ്രഹ്മാനം. ഇമേ തയോപി ജനാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം ഏകതലേ വസന്തി; ആയുഅന്തരം പന നേസം നാനാ.

൧൦൨൫. പരിത്താ ആഭാ ഏതേസന്തി പരിത്താഭാ. അപ്പമാണാ ആഭാ ഏതേസന്തി അപ്പമാണാഭാ. ദണ്ഡദീപികായ അച്ചി വിയ ഏതേസം സരീരതോ ആഭാ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തീ വിയ സരതി വിസരതീതി ആഭസ്സരാ. ഇമേപി തയോ ജനാ ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിയം ഏകതലേ വസന്തി; ആയുഅന്തരം പന നേസം നാനാ.

൧൦൨൬. പരിത്താ സുഭാ ഏതേസന്തി പരിത്തസുഭാ. അപ്പമാണാ സുഭാ ഏതേസന്തി അപ്പമാണസുഭാ. സുഭേന ഓകിണ്ണാ വികിണ്ണാ, സുഭേന സരീരപ്പഭാവണ്ണേന ഏകഗ്ഘനാ, സുവണ്ണമഞ്ജുസായ ഠപിതസമ്പജ്ജലിതകഞ്ചനപിണ്ഡസസ്സിരീകാതി സുഭകിണ്ഹാ. ഇമേപി തയോ ജനാ തതിയജ്ഝാനഭൂമിയം ഏകതലേ വസന്തി; ആയുഅന്തരം പന നേസം നാനാ.

൧൦൨൭. ആരമ്മണനാനത്തതാതി ആരമ്മണസ്സ നാനത്തഭാവോ. മനസികാരനാനത്തതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ഏകസ്സ പഥവീകസിണം ആരമ്മണം ഹോതി…പേ… ഏകസ്സ ഓദാതകസിണന്തി ഇദം ആരമ്മണനാനത്തം. ഏകോ പഥവീകസിണം മനസി കരോതി…പേ… ഏകോ ഓദാതകസിണന്തി ഇദം മനസികാരനാനത്തം. ഏകസ്സ പഥവീകസിണേ ഛന്ദോ ഹോതി…പേ… ഏകസ്സ ഓദാതകസിണേതി ഇദം ഛന്ദനാനത്തം. ഏകോ പഥവീകസിണേ പത്ഥനം കരോതി…പേ… ഏകോ ഓദാതകസിണേതി ഇദം പണിധിനാനത്തം. ഏകോ പഥവീകസിണവസേന അധിമുച്ചതി…പേ… ഏകോ ഓദാതകസിണവസേനാതി ഇദം അധിമോക്ഖനാനത്തം. ഏകോ പഥവീകസിണവസേന ചിത്തം അഭിനീഹരതി…പേ… ഏകോ ഓദാതകസിണവസേനാതി ഇദം അഭിനീഹാരനാനത്തം. ഏകസ്സ പഥവീകസിണപരിച്ഛിന്ദനകപഞ്ഞാ ഹോതി…പേ… ഏകസ്സ ഓദാതകസിണപരിച്ഛിന്ദനകപഞ്ഞാതി ഇദം പഞ്ഞാനാനത്തം. തത്ഥ ആരമ്മണമനസികാരാ പുബ്ബഭാഗേന കഥിതാ. ഛന്ദപണിധിഅധിമോക്ഖാഭിനീഹാരാ അപ്പനായപി വത്തന്തി ഉപചാരേപി. പഞ്ഞാ പന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ.

അസഞ്ഞസത്താനന്തി സഞ്ഞാവിരഹിതാനം സത്താനം. ഏകച്ചേ ഹി തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിത്വാ ‘ചിത്തം നിസ്സായ രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനാനി നാമ ഹോന്തീ’തി ചിത്തേ ദോസം ദിസ്വാ ‘അചിത്തകഭാവോ നാമ സോഭനോ, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനമേത’ന്തി സഞ്ഞാവിരാഗം ജനേത്വാ തത്രൂപഗം പഞ്ചമം സമാപത്തിം ഭാവേത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തന്തി. തേസം ഉപപത്തിക്ഖണേ ഏകോ രൂപക്ഖന്ധോയേവ നിബ്ബത്തതി. ഠത്വാ നിബ്ബത്തോ ഠിതകോ ഏവ ഹോതി, നിസീദിത്വാ നിബ്ബത്തോ നിസിന്നകോവ നിപജ്ജിത്വാ നിബ്ബത്തോ നിപന്നോവ. ചിത്തകമ്മരൂപകസദിസാ ഹുത്വാ പഞ്ച കപ്പസതാനി തിട്ഠന്തി. തേസം പരിയോസാനേ സോ രൂപകായോ അന്തരധായതി, കാമാവചരസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി; തേന ഇധ സഞ്ഞുപ്പാദേന തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ചുതാതി പഞ്ഞായന്തി.

വിപുലാ ഫലാ ഏതേസന്തി വേഹപ്ഫലാ. അത്തനോ സമ്പത്തിയാ ന ഹായന്തി ന വിഹായന്തീതി അവിഹാ. ന കഞ്ചി സത്തം തപ്പന്തീതി അതപ്പാ. സുന്ദരാ ദസ്സനാ അഭിരൂപാ പാസാദികാതി സുദസ്സാ. സുട്ഠ പസ്സന്തി, സുന്ദരമേതേസം വാ ദസ്സനന്തി സുദസ്സീ. സബ്ബേഹി ഏവ ഗുണേഹി ച ഭവസമ്പത്തിയാ ച ജേട്ഠാ, നത്ഥേത്ഥ കനിട്ഠാതി അകനിട്ഠാ.

൧൦൨൮. ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപഗതാതി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഛ കാമാവചരാ, നവ ബ്രഹ്മലോകാ, പഞ്ച സുദ്ധാവാസാ, ചത്താരോ അരൂപാ അസഞ്ഞസത്തവേഹപ്ഫലേഹി സദ്ധിം ഛബ്ബീസതി ദേവലോകാ; മനുസ്സലോകേന സദ്ധിം സത്തവീസതി.

തത്ഥ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മനുസ്സാനം ദേവാനഞ്ച ആയും പരിച്ഛിന്ദമാനേന ചതൂസു അപായേസു ഭുമ്മദേവേസു ച ആയു പരിച്ഛിന്നം തം കസ്മാതി? നിരയേ താവ കമ്മമേവ പമാണം. യാവ കമ്മം ന ഖീയതി, ന താവ ചവന്തി. തഥാ സേസഅപായേസു. ഭുമ്മദേവാനമ്പി കമ്മമേവ പമാണം. തത്ഥ നിബ്ബത്താ ഹി കേചി സത്താഹമത്തം തിട്ഠന്തി, കേചി അദ്ധമാസം, കേചി മാസം, കപ്പം തിട്ഠമാനാപി അത്ഥിയേവ.

തത്ഥ മനുസ്സേസു ഗിഹിഭാവേ ഠിതായേവ സോതാപന്നാപി ഹോന്തി, സകദാഗാമിഫലമ്പി അനാഗാമിഫലമ്പി അരഹത്തഫലമ്പി പാപുണന്തി. തേസു സോതാപന്നാദയോ യാവജീവം തിട്ഠന്തി. ഖീണാസവാ പന പരിനിബ്ബായന്തി വാ പബ്ബജന്തി വാ. കസ്മാ? അരഹത്തം നാമ സേട്ഠഗുണോ, ഗിഹിലിങ്ഗം ഹീനം, തം ഹീനതായ ഉത്തമം ഗുണം ധാരേതും ന സക്കോതി. തസ്മാ തേ പരിനിബ്ബാതുകാമാ വാ പബ്ബജിതുകാമാ വാ ഹോന്തി.

ഭുമ്മദേവാ പന അരഹത്തം പത്വാപി യാവജീവം തിട്ഠന്തി. ഛസു കാമാവചരദേവേസു സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ യാവജീവം തിട്ഠന്തി; അനാഗാമിനാ രൂപഭവം ഗന്തും വട്ടതി, ഖീണാസവേന പരിനിബ്ബാതും. കസ്മാ? നിലീയനോകാസസ്സ അഭാവാ. രൂപാവചരാരൂപാവചരേസു സബ്ബേപി യാവജീവം തിട്ഠന്തി. തത്ഥ രൂപാവചരേ നിബ്ബത്താ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ ന പുന ഇധാഗച്ഛന്തി, തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായന്തി. ഏതേ ഹി ഝാനഅനാഗാമിനോ നാമ.

അട്ഠസമാപത്തിലാഭീനം പന കിം നിയമേതി? പഗുണജ്ഝാനം. യദേവസ്സ പഗുണം ഹോതി, തേന ഉപ്പജ്ജതി. സബ്ബേസു പന പഗുണേസു കിം നിയമേതി? പത്ഥനാ. യത്ഥ ഉപപത്തിം പത്ഥേതി തത്ഥേവ ഉപപജ്ജതി. പത്ഥനായ അസതി കിം നിയമേതി? മരണസമയേ സമാപന്നാ സമാപത്തി. മരണസമയേ സമാപന്നാ നത്ഥി, കിം നിയമേതി? നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി. ഏകംസേന ഹി സോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ ഉപപജ്ജതി. നവസു ബ്രഹ്മലോകേസു നിബ്ബത്തഅരിയസാവകാനം തത്രൂപപത്തിപി ഹോതി ഉപരൂപപത്തിപി ന ഹേട്ഠൂപപത്തി. പുഥുജ്ജനാനം പന തത്രൂപപത്തിപി ഹോതി ഉപരൂപപത്തിപി ഹേട്ഠൂപപത്തിപി. പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു ചതൂസു ച അരൂപേസു അരിയസാവകാനം തത്രൂപപത്തിപി ഹോതി ഉപരൂപപത്തിപി. പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തോ അനാഗാമീ നവ ബ്രഹ്മലോകേ സോധേത്വാ മത്ഥകേ ഠിതോ പരിനിബ്ബാതി. വേഹപ്ഫലാ, അകനിട്ഠാ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇമേ തയോ ദേവലോകാ സേട്ഠഭവാ നാമ. ഇമേസു തീസു ഠാനേസു നിബ്ബത്തഅനാഗാമിനോ നേവ ഉദ്ധം ഗച്ഛന്തി, ന അധോ, തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായന്തീതി. ഇദമേത്ഥ പകിണ്ണകം.

൭. അഭിഞ്ഞേയ്യാദിവാരവണ്ണനാ

൧൦൩൦. സത്തമവാരേ സലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികായ അഭിഞ്ഞായ വസേന അഭിഞ്ഞേയ്യതാ വേദിതബ്ബാ. ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞാനം വസേന പരിഞ്ഞേയ്യതാ. സാ ച രൂപക്ഖന്ധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ പരിഞ്ഞേയ്യോ ന പഹാതബ്ബോതിആദീസു ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാവസേനേവ വേദിതബ്ബാ. സമുദയസച്ചം അഭിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബന്തിആദീസു പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന.

അട്ഠമവാരേ രൂപാദിആരമ്മണാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വസേന സാരമ്മണാനാരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ. നവമവാരോ ഉത്താനത്ഥോയേവ. ദസമവാരേപി യം വത്തബ്ബം സിയാ തം സബ്ബം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഹാപുച്ഛകവാരേ വുത്തമേവാതി.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

അഭിധമ്മം ദേസേന്തോ, ധമ്മഗരു ധമ്മഗാരവയുത്താനം;

ദേവാനം ദേവപുരേ, ദേവഗണസഹസ്സപരിവാരോ.

ദുതിയം അദുതിയപുരിസോ, യം ആഹ വിഭങ്ഗപകരണം നാഥോ;

അട്ഠാരസഹി വിഭങ്ഗേഹി, മണ്ഡിതമണ്ഡപേയ്യഗുണോ.

അത്ഥപ്പകാസനത്ഥം, തസ്സാഹം യാചിതോ ഠിതഗുണേന;

യതിനാ അദന്ധഗതിനാ, സുബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസേന.

യം ആരഭിം രചയിതും, അട്ഠകഥം സുനിപുണേസു അത്ഥേസു;

സമ്മോഹവിനോദനതോ, സമ്മോഹവിനോദനിം നാമ.

പോരാണട്ഠകഥാനം, സാരം ആദായ സാ അയം നിട്ഠം;

പത്താ അനന്തരായേന, പാളിയാ ഭാണവാരേഹി.

ചത്താലീസായ യഥാ, ഏകേന ച ഏവമേവ സബ്ബേപി;

നിട്ഠം വജന്തു വിമലാ, മനോരഥാ സബ്ബസത്താനം.

സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതത്ഥം, യഞ്ച ഇമം രചയതാ മയാ പുഞ്ഞം;

പത്തം തേന സമത്തം, പാപുണതു സദേവകോ ലോകോ.

സുചിരം തിട്ഠതു ധമ്മോ, ധമ്മാഭിരതോ സദാ ഭവതു ലോകോ;

നിച്ചം ഖേമസുഭിക്ഖാദി-സമ്പദാ ജനപദാ ഹോന്തൂതി.

പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയപടിമണ്ഡിതേന സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതേന സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണസമത്ഥേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന തിപിടകപരിയത്തിപ്പഭേദേ സാട്ഠകഥേ സത്ഥുസാസനേ അപ്പടിഹതഞാണപ്പഭാവേന മഹാവേയ്യാകരണേന കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനലാവണ്ണയുത്തേന യുത്തമുത്തവാദിനാ വാദീവരേന മഹാകവിനാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാപരിവാരേ ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദിപ്പഭേദഗുണപടിമണ്ഡിതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ സുപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം ഥേരാനം മഹാവിഹാരവാസീനം വംസാലങ്കാരഭൂതേന വിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഥേരേന കതാ അയം സമ്മോഹവിനോദനീ നാമ വിഭങ്ഗട്ഠകഥാ.

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം പഞ്ഞാവിസുദ്ധിയാ.

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോതി.

സമ്മോഹവിനോദനീ നാമ വിഭങ്ഗ-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.