(൫.) പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൪൦. പഞ്ചകനിദ്ദേസേ യസ്മാ യേസം സക്കായദിട്ഠിആദീനി അപ്പഹീനാനി, തേ ഭവഗ്ഗേപി നിബ്ബത്തേ ഏതാനി ആകഡ്ഢിത്വാ കാമഭവേയേവ പാതേന്തി, തസ്മാ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീതി വുത്താനി. ഇതി ഏതാനി പഞ്ച ഗച്ഛന്തം ന വാരേന്തി, ഗതം പന ആനേന്തി. രൂപരാഗാദീനിപി പഞ്ച ഗച്ഛന്തം ന വാരേന്തി, ആഗന്തും പന ന ദേന്തി. രാഗാദയോ പഞ്ച ലഗ്ഗനട്ഠേന സങ്ഗാ, അനുപവിട്ഠട്ഠേന പന സല്ലാതി വുത്താ.

൯൪൧. ചേതോഖിലാതി ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവാ കചവരഭാവാ ഖാണുകഭാവാ. സത്ഥരി കങ്ഖതീതി സത്ഥു സരീരേ വാ ഗുണേ വാ കങ്ഖതി. സരീരേ കങ്ഖമാനോ ‘ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം നാമ സരീരം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി. ഗുണേ കങ്ഖമാനോ ‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നജാനനസമത്ഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി. വിചികിച്ഛതീതി വിചിനന്തോ കിച്ഛതി, ദുക്ഖം ആപജ്ജതി, വിനിച്ഛേതും ന സക്കോതി. നാധിമുച്ചതീതി ‘ഏവമേത’ന്തി അധിമോക്ഖം ന പടിലഭതി. ന സമ്പസീദതീതി ഗുണേസു ഓതരിത്വാ നിബ്ബിചികിച്ഛഭാവേന പസീദിതും അനാവിലോ ഭവിതും ന സക്കോതി.

ധമ്മേതി പരിയത്തിധമ്മേ ച പടിവേധധമ്മേ ച. പരിയത്തിധമ്മേ കങ്ഖമാനോ ‘തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനീതി വദന്തി, അത്ഥി നു ഖോ ഏതം നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി. പടിവേധധമ്മേ കങ്ഖമാനോ ‘വിപസ്സനാനിസ്സന്ദോ മഗ്ഗോ നാമ, മഗ്ഗനിസ്സന്ദോ ഫലം നാമ, സബ്ബസങ്ഖാരപടിനിസ്സഗ്ഗോ നിബ്ബാനം നാമാതി വദന്തി, തം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീതി കങ്ഖതി’.

സങ്ഘേ കങ്ഖതീതി ‘ഉജുപ്പടിപന്നോതിആദീനം പദാനം വസേന ഏവരൂപം പടിപദം പടിപന്നാ ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാ ചത്താരോ ഫലട്ഠാതി അട്ഠന്നം പുഗ്ഗലാനം സമൂഹഭൂതോ സങ്ഘോ നാമ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി. സിക്ഖായ കങ്ഖമാനോ ‘അധിസീലസിക്ഖാ നാമ അധിചിത്തസിക്ഖാ നാമ അധിപഞ്ഞാ സിക്ഖാ നാമാതി വദന്തി, സാ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി.

ചേതസോവിനിബന്ധാതി ചിത്തം ബന്ധിത്വാ മുട്ഠിയം കത്വാ വിയ ഗണ്ഹന്തീതി ചേതസോവിനിബന്ധാ. കാമേതി വത്ഥുകാമേപി കിലേസകാമേപി. കായേതി അത്തനോ കായേ. രൂപേതി ബഹിദ്ധാ രൂപേ. യാവദത്ഥന്തി യത്തകം ഇച്ഛതി തത്തകം. ഉദരാവദേഹകന്തി ഉദരപൂരം. തഞ്ഹി ഉദരം അവദേഹനതോ ഉദരാവദേഹകന്തി വുച്ചതി. സേയ്യസുഖന്തി മഞ്ചപീഠസുഖം ഉതുസുഖം വാ. പസ്സസുഖന്തി യഥാ സമ്പരിവത്തകം സയന്തസ്സ ദക്ഖിണപസ്സവാമപസ്സാനം സുഖം ഹോതി, ഏവം ഉപ്പന്നസുഖം. മിദ്ധസുഖന്തി നിദ്ദാസുഖം. അനുയുത്തോതി യുത്തപയുത്തോ വിഹരതി. പണിധായാതി പത്ഥയിത്വാ. സീലേനാതിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. വതന്തി വതസമാദാനം. തപോതി തപചരണം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതി. ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമീതി മഹേസക്ഖദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി. ദേവഞ്ഞതരോ വാതി അപ്പേസക്ഖദേവേസു വാ അഞ്ഞതരോ. കുസലധമ്മേ ആവരന്തി നിവാരേന്തീതി നീവരണാനി.

മാതാ ജീവിതാ വോരോപിതാ ഹോതീതി മനുസ്സേനേവ സകജനികാ മനുസ്സമാതാ ജീവിതാ വോരോപിതാ ഹോതി. പിതാപി മനുസ്സപിതാവ. അരഹാപി മനുസ്സഅരഹാവ. ദുട്ഠേന ചിത്തേനാതി വധകചിത്തേന.

സഞ്ഞീതി സഞ്ഞാസമങ്ഗീ. അരോഗോതി നിച്ചോ. ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീതി ഇത്ഥം ഏകേ അഭിവദന്തി, ഏവമേകേ അഭിവദന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ സോളസ സഞ്ഞീവാദാ കഥിതാ. അസഞ്ഞീതി സഞ്ഞാവിരഹിതോ. ഇമിനാ പദേന അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ കഥിതാ. തതിയപദേന അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ കഥിതാ. സതോ വാ പന സത്തസ്സാതി അഥവാ പന വിജ്ജമാനസ്സേവ സത്തസ്സ. ഉച്ഛേദന്തി ഉപച്ഛേദം. വിനാസന്തി അദസ്സനം. വിഭവന്തി ഭാവവിഗമം. സബ്ബാനേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ. തത്ഥ ദ്വേ ജനാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി – ലാഭീ ച അലാഭീ ച. തത്ഥ ലാഭീ അരഹതോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ചുതിം ദിസ്വാ ഉപപത്തിം അപസ്സന്തോ, യോ വാ ചുതിമത്തമേവ ദട്ഠും സക്കോതി ന ഉപപാതം, സോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. അലാഭീ ‘കോ പരലോകം ജാനാതീ’തി കാമസുഖഗിദ്ധതായ വാ ‘യഥാ രുക്ഖതോ പണ്ണാനി പതിതാനി ന പുന വിരുഹന്തി, ഏവം സത്താ’തിആദിനാ വിതക്കേന വാ ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാതി. ഇധ പന തണ്ഹാദിട്ഠീനം വസേന തഥാ ച അഞ്ഞഥാ ച വികപ്പേത്വാവ ഉപ്പന്നാ സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ കഥിതാ. തേസഞ്ഹി ഇദം സങ്ഗഹവചനം. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം വാ പനേകേതി ഏത്ഥ ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖധമ്മോ വുച്ചതി. തത്ഥ തത്ഥ പടിലദ്ധത്തഭാവസ്സേതം അധിവചനം. ദിട്ഠധമ്മേ നിബ്ബാനം ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം; ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ദുക്ഖാ വൂപസമ്മന്തി അത്ഥോ. ഇദം പഞ്ചന്നം ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാനം സങ്ഗഹവചനം.

൯൪൨. വേരാതി വേരചേതനാ. ബ്യസനാതി വിനാസാ. അക്ഖന്തിയാതി അനധിവാസനായ. അപ്പിയോതി ദസ്സനസവനപടികൂലതായ ന പിയായിതബ്ബോ. ചിന്തേതുമ്പി പടികൂലത്താ മനോ ഏതസ്മിം ന അപ്പേതീതി അമനാപോ. വേരബഹുലോതി ബഹുവേരോ. വജ്ജബഹുലോതി ബഹുദോസോ.

ആജീവകഭയന്തി ആജീവം ജീവിതവുത്തിം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ഭയം. തം അഗാരികസ്സപി ഹോതി അനഗാരികസ്സപി. തത്ഥ അഗാരികേന താവ ആജീവഹേതു ബഹും അകുസലം കതം ഹോതി. അഥസ്സ മരണസമയേ നിരയേ ഉപട്ഠഹന്തേ ഭയം ഉപ്പജ്ജതി. അനഗാരികേനാപി ബഹു അനേസനാ കതാ ഹോതി. അഥസ്സ മരണകാലേ നിരയേ ഉപട്ഠഹന്തേ ഭയം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം ആജീവകഭയം നാമ. അസിലോകഭയന്തി ഗരഹഭയം പരിസസാരജ്ജഭയന്തി കതപാപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിപതിതം പരിസം ഉപസങ്കമന്തസ്സ സാരജ്ജസങ്ഖാതം ഭയം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം പരിസസാരജ്ജഭയം നാമ. ഇതരദ്വയം പാകടമേവ.

൯൪൩. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാരേസു പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹീതി മനാപിയരൂപാദീഹി പഞ്ചഹി കാമകോട്ഠാസേഹി ബന്ധനേഹി വാ. സമപ്പിതോതി സുട്ഠു അപ്പിതോ അല്ലീനോ ഹുത്വാ. സമങ്ഗീഭൂതോതി സമന്നാഗതോ. പരിചാരേതീതി തേസു കാമഗുണേസു യഥാസുഖം ഇന്ദ്രിയാനി ചാരേതി സഞ്ചാരേതി ഇതോ ചിതോ ച ഉപനേതി; അഥ വാ പന ലളതി രമതി കീളതീതി. ഏത്ഥ ച ദുവിധാ കാമഗുണാ – മാനുസ്സകാ ചേവ ദിബ്ബാ ച. മാനുസ്സകാ മന്ധാതുകാമഗുണസദിസാ ദട്ഠബ്ബാ; ദിബ്ബാ പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവരാജസ്സ കാമഗുണസദിസാതി. ഏവരൂപേ കാമേ ഉപഗതഞ്ഹി തേ പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഹോതീതി വദന്തി. തത്ഥ പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനന്തി പരമം ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം, ഉത്തമന്തി അത്ഥോ.

ദുതിയവാരേ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ; പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാ; പകതിജഹനട്ഠേന വിപരിണാമധമ്മാതി വേദിതബ്ബാ. തേസം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാതി തേസം കാമാനം വിപരിണാമസങ്ഖാതാ അഞ്ഞഥാഭാവാ. ‘യമ്പി മേ അഹോസി തമ്പി മേ നത്ഥീ’തി വുത്തനയേന ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. തത്ഥ അന്തോനിജ്ഝായനലക്ഖണോ സോകോ; തന്നിസ്സിതലാലപ്പലക്ഖണോ പരിദേവോ; കായപടിപീളനലക്ഖണം ദുക്ഖം; മനോവിഘാതലക്ഖണം ദോമനസ്സം; വിഘാതലക്ഖണോ ഉപായാസോ.

വിതക്കിതന്തി അഭിനിരോപനവസേന പവത്തോ വിതക്കോ. വിചാരിതന്തി അനുമജ്ജനവസേന പവത്തോ വിചാരോ. ഏതേന ഏതന്തി ഏതേന വിതക്കേന ച വിചാരേന ച ഏതം പഠമജ്ഝാനം ഓളാരികം സകണ്ടകം വിയ ഖായതി.

പീതിഗതന്തി പീതിമേവ. ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതന്തി ചിത്തസ്സ ഉപ്പിലഭാവകരണം. ചേതസോ ആഭോഗോതി ഝാനാ വുട്ഠായ തസ്മിം സുഖേ പുനപ്പുനം ചിത്തസ്സ ആഭോഗോ മനസികാരോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.