(൪.) ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൩൯. ചതുക്കനിദ്ദേസേ തണ്ഹുപ്പാദേസു ചീവരഹേതൂതി ‘കത്ഥ മനാപം ചീവരം ലഭിസ്സാമീ’തി ചീവരകാരണാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതിഭവാഭവഹേതൂതി ഏത്ഥ ഇതീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ; യഥാ ചീവരാദിഹേതു ഏവം ഭവാഭവഹേതൂതിപി അത്ഥോ. ഭവാഭവോതി ചേത്ഥ പണീതപണീതതരാനി തേലമധുഫാണിതാദീനി അധിപ്പേതാനി. ഇമേസം പന ചതുന്നം തണ്ഹുപ്പാദാനം പഹാനത്ഥായ പടിപാടിയാവ ചത്താരോ അരിയവംസാ ദേസിതാതി വേദിതബ്ബാ.

അഗതിഗമനേസു ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീതി ഛന്ദേന പേമേന അഗതിം ഗച്ഛതി, അകത്തബ്ബം കരോതി. പരപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ യോ ‘അയം മേ മിത്തോ വാ സന്ദിട്ഠോ വാ സമ്ഭത്തോ വാ ഞാതകോ വാ ലഞ്ജം വാ പന മേ ദേതീ’തി ഛന്ദവസേന അസ്സാമികം സാമികം കരോതി – അയം ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ ‘അയം മേ വേരീ’തി പകതിവേരവസേന വാ തങ്ഖണുപ്പന്നകോധവസേന വാ സാമികം അസ്സാമികം കരോതി – അയം ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ പന മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ യം വാ തം വാ വത്വാ അസ്സാമികം സാമികം കരോതി – അയം മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ പന ‘അയം രാജവല്ലഭോ വാ വിസമനിസ്സിതോ വാ അനത്ഥമ്പി മേ കരേയ്യാ’തി ഭീതോ അസ്സാമികം സാമികം കരോതി – അയം ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ വാ പന ഭാജിയട്ഠാനേ കിഞ്ചി ഭാജേന്തോ ‘അയം മേ മിത്തോ വാ സന്ദിട്ഠോ വാ സമ്ഭത്തോ വാ’തി പേമവസേന അതിരേകം ദേതി, ‘അയം മേ വേരീ’തി ദോസവസേന ഊനകം ദേതി, മോമൂഹത്താ ദിന്നാദിന്നം അജാനമാനോ കസ്സചി ഊനകം കസ്സചി അധികം ദേതി, ‘അയം ഇമസ്മിം അദീയമാനേ മയ്ഹം അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’തി ഭീതോ കസ്സചി അതിരേകം ദേതി, സോ ചതുബ്ബിധോപി യഥാനുക്കമേന ഛന്ദാഗതിആദീനി ഗച്ഛതി നാമ. അരിയാ ഏതായ ന ഗച്ഛന്തീതി അഗതി, അനരിയാ ഇമിനാ അഗതിം ഗച്ഛന്തീതി അഗതിഗമനം. ഇമം ദ്വയം ചതുന്നമ്പി സാധാരണവസേന വുത്തം. ഛന്ദേന ഗമനം ഛന്ദഗമനം. ഇദം ദോസാദീനം അസാധാരണവസേന വുത്തം. സകപക്ഖരാഗഞ്ച പരപക്ഖദോസഞ്ച പുരക്ഖത്വാ അസമഗ്ഗഭാവേന ഗമനം വഗ്ഗഗമനം. ഇദം ഛന്ദദോസസാധാരണവസേന വുത്തം. വാരിനോ വിയ യഥാനിന്നം ഗമനന്തി വാരിഗമനം. ഇദം ചതുന്നമ്പി സാധാരണവസേന വുത്തം.

വിപരിയാസേസു അനിച്ചാദീനി വത്ഥൂനി നിച്ചന്തിആദിനാ നയേന വിപരീതതോ ഏസന്തീതി വിപരിയാസാ, സഞ്ഞായ വിപരിയാസോ സഞ്ഞാവിപരിയാസോ. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ. ഏവമേതേ ചതുന്നം വത്ഥൂനം വസേന ചത്താരോ, യേസു വത്ഥൂസു സഞ്ഞാദീനം വസേന ദ്വാദസ ഹോന്തി. തേസു അട്ഠ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി. അസുഭേ സുഭന്തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന തനുകാ ഹോന്തി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി. ദുക്ഖേ സുഖന്തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീയന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

അനരിയവോഹാരേസു അനരിയവോഹാരാതി അനരിയാനം ലാമകാനം വോഹാരാ. ദിട്ഠവാദിതാതി ‘ദിട്ഠം മയാ’തി ഏവം വാദിതാ. ഏത്ഥ ച തം തം സമുട്ഠാപികചേതനാവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സഹ സദ്ദേന ചേതനാ കഥിതാതിപി വുത്തമേവ. ദുതിയചതുക്കേപി ഏസേവ നയോ. അരിയോ ഹി അദിസ്വാ വാ ‘ദിട്ഠം മയാ’തി ദിസ്വാ വാ ‘ന ദിട്ഠം മയാ’തി വത്താ നാമ നത്ഥി; അനരിയോവ ഏവം വദതി. തസ്മാ ഏവം വദന്തസ്സ ഏതാ സഹ സദ്ദേന അട്ഠ ചേതനാ അനരിയവോഹാരാതി വേദിതബ്ബാ.

ദുച്ചരിതേസു പഠമചതുക്കം വേരചേതനാവസേന വുത്തം, ദുതിയം വചീദുച്ചരിതവസേന.

ഭയേസു പഠമചതുക്കേ ജാതിം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ഭയം ജാതിഭയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ദുതിയചതുക്കേ രാജതോ ഉപ്പന്നം ഭയം രാജഭയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

തതിയചതുക്കേ ചത്താരി ഭയാനീതി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഓരോഹന്തസ്സ വുത്തഭയാനി. മഹാസമുദ്ദേ കിര മഹിന്ദവീചി നാമ സട്ഠി യോജനാനി ഉഗ്ഗച്ഛതി. ഗങ്ഗാവീചി നാമ പണ്ണാസ. രോഹണവീചി നാമ ചത്താലീസ യോജനാനി ഉഗ്ഗച്ഛതി. ഏവരൂപാ ഊമിയോ പടിച്ച ഉപ്പന്നം ഭയം ഊമിഭയം നാമ. കുമ്ഭീലതോ ഉപ്പന്നം ഭയം കുമ്ഭീലഭയം. ഉദകാവട്ടതോ ഭയം ആവട്ടഭയം. സുസുകാ വുച്ചതി ചണ്ഡമച്ഛോ; തതോ ഭയം സുസുകാഭയം.

ചതുത്ഥചതുക്കേ അത്താനുവാദഭയന്തി പാപകമ്മിനോ അത്താനം അനുവദന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. പരാനുവാദഭയന്തി പരസ്സ അനുവാദതോ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദണ്ഡഭയന്തി അഗാരികസ്സ രഞ്ഞാ പവത്തിതദണ്ഡം, അനഗാരികസ്സ വിനയദണ്ഡം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദുഗ്ഗതിഭയന്തി ചത്താരോ അപായേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ഇതി ഇമേഹി ചതൂഹി ചതുക്കേഹി സോളസ മഹാഭയാനി നാമ കഥിതാനി.

ദിട്ഠിചതുക്കേ തിമ്ബരുകദിട്ഠി (സം. നി. ൨.൧൮) നാമ കഥിതാ. തത്ഥ സയംകതം സുഖദുക്ഖന്തി വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതോ വേദനായ ഏവ വേദനാ കതാതി ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠി. ഏവഞ്ച സതി തസ്സാ വേദനായ പുബ്ബേപി അത്ഥിതാ ആപജ്ജതീതി അയം സസ്സതദിട്ഠി നാമ ഹോതി. സച്ചതോ ഥേതതോതി സച്ചതോ ഥിരതോ. പരംകതന്തി പച്ചുപ്പന്നവേദനതോ അഞ്ഞം വേദനാകാരണം വേദനത്താനം സമനുപസ്സതോ ‘അഞ്ഞായ വേദനായ അയം വേദനാ കതാ’തി ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠി. ഏവം സതി പുരിമായ കാരണവേദനായ ഉച്ഛേദോ ആപജ്ജതീതി അയം ഉച്ഛേദദിട്ഠി നാമ ഹോതി. സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ചാതി യഥാവുത്തേനേവ അത്ഥേന ‘ഉപഡ്ഢം സയംകതം, ഉപഡ്ഢം പരേന കത’ന്തി ഗണ്ഹതോ ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠി – അയം സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠി നാമ. ചതുത്ഥാ അകാരണാ ഏവ സുഖദുക്ഖം ഹോതീതി ഗണ്ഹതോ ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠി. ഏവം സതി അയം അഹേതുകദിട്ഠി നാമ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.