(൩.) തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൦൯. തികനിദ്ദേസേ തീഹി അകുസലമൂലേഹി വട്ടമൂലസമുദാചാരോ കഥിതോ. അകുസലവിതക്കാദീസു വിതക്കനവസേന വിതക്കോ, സഞ്ജാനനവസേന സഞ്ഞാ, സഭാവട്ഠേന ധാതൂതി വേദിതബ്ബാ. ദുച്ചരിതനിദ്ദേസേ പഠമനയോ കമ്മപഥവസേന വിഭത്തോ, ദുതിയോ സബ്ബസങ്ഗാഹികകമ്മവസേന, തതിയോ നിബ്ബത്തിതചേതനാവസേനേവ.

൯൧൪. ആസവനിദ്ദേസേ സുത്തന്തപരിയായേന തയോവ ആസവാ കഥിതാ.

൯൧൯. ഏസനാനിദ്ദേസേ സങ്ഖേപതോ തത്ഥ കതമാ കാമേസനാതി ആദിനാ നയേന വുത്തോ കാമഗവേസനരാഗോ കാമേസനാ. യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോതിആദിനാ നയേന വുത്തോ ഭവഗവേസനരാഗോ ഭവേസനാ. സസ്സതോ ലോകോതിആദിനാ നയേന വുത്താ ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഗവേസനാ ദിട്ഠി ബ്രഹ്മചരിയേസനാതി വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ ച ന കേവലം രാഗദിട്ഠിയോ ഏവ ഏസനാ, തദേകട്ഠം പന കമ്മമ്പി ഏസനാ ഏവ, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ദുതിയനയോ വിഭത്തോ. തത്ഥ തദേകട്ഠന്തി സമ്പയുത്തേകട്ഠം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ കാമരാഗേകട്ഠം കാമാവചരസത്താനമേവ പവത്തതി; ഭവരാഗേകട്ഠം പന മഹാബ്രഹ്മാനം. സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ചങ്കമന്താനം ഝാനങ്ഗാനം അസ്സാദനകാലേ അകുസലകായകമ്മം ഹോതി, ‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’ന്തി വാചം ഭിന്ദിത്വാ അസ്സാദനകാലേ വചീകമ്മം, കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ മനസാവ അസ്സാദനകാലേ മനോകമ്മം. അന്തഗ്ഗാഹികദിട്ഠിവസേന സബ്ബേസമ്പി ദിട്ഠിഗതികാനം ചങ്കമനാദിവസേന താനി ഹോന്തിയേവ.

൯൨൦. വിധാനിദ്ദേസേ ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) ആകാരസണ്ഠാനം വിധാ നാമ. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧) കോട്ഠാസോ. ‘‘വിധാസു ന വികമ്പതീ’’തിആദീസു (ഥേരഗാ. ൧൦൭൯) മാനോ. ഇധാപി മാനോവ വിധാ നാമ. സോ ഹി സേയ്യാദിവസേന വിദഹനതോ വിധാതി വുച്ചതി. ഠപനട്ഠേന വാ വിധാ. തസ്മാ ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി ഏവം ഉപ്പന്നാ മാനവിധാ മാനഠപനാ സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാതി വേദിതബ്ബാ. സേസപദദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ.

൯൨൧. ഭയനിദ്ദേസേ ജാതിം പടിച്ച ഭയന്തി ജാതിപച്ചയാ ഉപ്പന്നഭയം. ഭയാനകന്തി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഛമ്ഭിതത്തന്തി ഭയവസേന ഗത്തചലനം. ലോമഹംസോതി ലോമാനം ഹംസനം, ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ. ഇമിനാ പദദ്വയേന കിച്ചതോ ഭയം ദസ്സേത്വാ പുന ചേതസോ ഉത്രാസോതി സഭാവതോ ദസ്സിതം.

൯൨൨. തമനിദ്ദേസേ വിചികിച്ഛാസീസേന അവിജ്ജാ കഥിതാ. ‘‘തമന്ധകാരോ സമ്മോഹോ, അവിജ്ജോഘോ മഹബ്ഭയോ’’തി വചനതോ ഹി അവിജ്ജാ തമോ നാമ. തിണ്ണം പന അദ്ധാനം വസേന ദേസനാസുഖതായ വിചികിച്ഛാസീസേന ദേസനാ കതാ. തത്ഥ ‘കിം നു ഖോ അഹം അതീതേ ഖത്തിയോ അഹോസിം ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ സുദ്ദോ കാളോ ഓദാതോ രസ്സോ ദീഘോ’തി കങ്ഖന്തോ അതീതം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി നാമ. ‘കിം നു ഖോ അഹം അനാഗതേ ഖത്തിയോ ഭവിസ്സാമി ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ…പേ… ദീഘോ’തി കങ്ഖന്തോ അനാഗതം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി നാമ. ‘കിം നു ഖോ അഹം ഏതരഹി ഖത്തിയോ ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ സുദ്ദോ; കിം വാ അഹം രൂപം ഉദാഹു വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി കങ്ഖന്തോ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി നാമ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഖത്തിയോ വാ അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം, ബ്രാഹ്മണോ വാ ബ്രാഹ്മണഭാവം, വേസ്സോ വാ വേസ്സഭാവം, സുദ്ദോ വാ സുദ്ദഭാവം അജാനനകോ നാമ നത്ഥി, ജീവലദ്ധികോ പന സത്തോ ഖത്തിയജീവാദീനം വണ്ണാദിഭേദം സുത്വാ ‘കീദിസോ നു ഖോ അമ്ഹാകം അബ്ഭന്തരേ ജീവോ – കിം നു ഖോ നീലകോ ഉദാഹു പീതകോ ലോഹിതകോ ഓദാതോ ചതുരംസോ ഛളംസോ അട്ഠംസോ’തി കങ്ഖന്തോ ഏവം കങ്ഖതി നാമ.

൯൨൩. തിത്ഥായതനാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി ആയതനാനി, തിത്ഥിയാനം വാ ആയതനാനി. തത്ഥ തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. തിത്ഥിയാ നാമ യേസം താ ദിട്ഠിയോ രുച്ചന്തി ഖമന്തി. ആയതനട്ഠോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. തത്ഥ യസ്മാ സബ്ബേപി ദിട്ഠിഗതികാ സഞ്ജായമാനാ ഇമേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സഞ്ജായന്തി, സമോസരമാനാപി ഏതേസുയേവ സമോസരന്തി സന്നിപതന്തി, ദിട്ഠിഗതികഭാവേ ച നേസം ഏതാനിയേവ കാരണാനി, തസ്മാ തിത്ഥാനി ച താനി സഞ്ജാതാനീതിആദിനാ അത്ഥേന ആയതനാനി ചാതി തിത്ഥായതനാനി; തേനേവത്ഥേന തിത്ഥിയാനം ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. പുരിസപുഗ്ഗലോതി സത്തോ. കാമഞ്ച പുരിസോതിപി പുഗ്ഗലോതിപി വുത്തേ സത്തോയേവ വുത്തോ, അയം പന സമ്മുതികഥാ നാമ യോ യഥാ ജാനാതി തസ്സ തഥാ വുച്ചതി. പടിസംവേദേതീതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നം ജാനാതി, പടിസംവിദിതം കരോതി അനുഭവതി വാ. പുബ്ബേകതഹേതൂതി പുബ്ബേ കതകാരണാ, പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം നിഗണ്ഠസമയോ. ഏവംവാദിനോ പന തേ കമ്മവേദനഞ്ച കിരിയവേദനഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. പിത്തസമുട്ഠാനാദീസു (മഹാനി. ൫) ച അട്ഠസു ആബാധേസു സത്ത പടിക്ഖിപിത്വാ അട്ഠമംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീസു ച തീസു കമ്മേസു ദ്വേ പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം അപരാപരിയവേദനീയമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി, കുസലാകുസലവിപാകകിരിയസങ്ഖാതാസു ച ചതൂസു ചേതനാസു വിപാകചേതനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി.

ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂതി ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണാ; ബ്രഹ്മുനാ വാ പജാപതിനാ വാ ഇസ്സരേന നിമ്മിതത്താ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം ബ്രാഹ്മണസമയോ. അയഞ്ഹി നേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേ കതേന വാ അഹേതുഅപ്പച്ചയാ വാ പടിസംവേദേതും നാമ ന സക്കാ; ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണാ ഏവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു അട്ഠസു ആബാധേസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിബാഹന്തി. തഥാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീസുപി സബ്ബകോട്ഠാസേസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിബാഹന്തി.

അഹേതു അപ്പച്ചയാതി ഹേതുഞ്ച പച്ചയഞ്ച വിനാ അകാരണേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം ആജീവകസമയോ. ഏവം വാദിനോ ഏതേപി ഹേട്ഠാ വുത്തേസു കാരണേസു ച ബ്യാധീസു ച ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിക്ഖിപന്തി.

൯൨൪. കിഞ്ചനാതി പലിബോധാ. രാഗോ കിഞ്ചനന്തി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ സത്തേ ബന്ധതി പലിബുന്ധേതി, തസ്മാ കിഞ്ചനന്തി വുച്ചതി. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. അങ്ഗണാനീതി ‘‘ഉദങ്ഗണേ തത്ഥ പപം അവിന്ദു’’ന്തി (ജാ. ൧.൧.൨) ആഗതട്ഠാനേ ഭൂമിപ്പദേസോ അങ്ഗണം. ‘‘തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮൪; അ. നി. ൧൦.൫൧) ആഗതട്ഠാനേ യം കിഞ്ചി മലം വാ പങ്കോ വാ. ‘‘സാങ്ഗണോവ സമാനോ’’തി (മ. നി. ൧.൫൭) ആഗതട്ഠാനേ നാനപ്പകാരോ തിബ്ബകിലേസോ. ഇധാപി തദേവ കിലേസങ്ഗണം അധിപ്പേതം. തേനേവ രാഗോ അങ്ഗണന്തിആദിമാഹ.

മലാനീതി മലിനഭാവകരണാനി. രാഗോ മലന്തി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ചിത്തം മലിനം കരോതി, മലം ഗാഹാപേതി, തസ്മാ മലന്തി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ.

വിസമനിദ്ദേസേ യസ്മാ രാഗാദീസു ചേവ കായദുച്ചരിതാദീസു ച സത്താ പക്ഖലന്തി, പക്ഖലിതാ ച പന സാസനതോപി സുഗതിതോപി പതന്തി, തസ്മാ പക്ഖലനപാതഹേതുതോ രാഗോ വിസമന്തിആദി വുത്തം.

അഗ്ഗീതി അനുദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി. രാഗഗ്ഗീതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ സത്തേ അനുദഹതി ഝാപേതി, തസ്മാ അഗ്ഗീതി വുച്ചതി. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ വത്ഥൂനി – ഏകാ കിര ദഹരഭിക്ഖുനീ ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരേ ഉപോസഥാഗാരം ഗന്ത്വാ ദ്വാരപാലകരൂപം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ. അഥസ്സാ അന്തോ രാഗോ ഉപ്പന്നോ. സാ തേനേവ ഝായിത്വാ കാലമകാസി. ഭിക്ഖുനിയോ ഗച്ഛമാനാ ‘അയം ദഹരാ ഠിതാ, പക്കോസഥ ന’ന്തി ആഹംസു. ഏകാ ഗന്ത്വാ ‘കസ്മാ ഠിതാസീ’തി ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. ഗഹിതമത്താ പരിവത്തിത്വാ പതിതാ. ഇദം താവ രാഗസ്സ അനുദഹനതായ വത്ഥു. ദോസസ്സ പന അനുദഹനതായ മനോപദോസികാ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ. മോഹസ്സ അനുദഹനതായ ഖിഡ്ഡാപദോസികാ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ. മോഹനവസേന ഹി തേസം സതിസമ്മോസോ ഹോതി. തസ്മാ ഖിഡ്ഡാവസേന ആഹാരകാലം അതിവത്തിത്വാ കാലം കരോന്തി. കസാവാതി കസടാ നിരോജാ. രാഗാദീസു ച കായദുച്ചരിതാദീസു ച ഏകമ്പി പണീതം ഓജവന്തം നത്ഥി, തസ്മാ രാഗോ കസാവോതിആദി വുത്തം.

൯൨൫. അസ്സാദദിട്ഠീതി അസ്സാദസമ്പയുത്താ ദിട്ഠി. നത്ഥി കാമേസു ദോസോതി കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമപടിസേവനദോസോ നത്ഥീതി വദതി. പാതബ്യതന്തി പാതബ്ബഭാവം പരിഭുഞ്ജനം അജ്ഝോഹരണം. ഏവംവാദീ ഹി സോ വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമം പിവന്തോ വിയ അജ്ഝോഹരന്തോ വിയ പരിഭുഞ്ജതി. അത്താനുദിട്ഠീതി അത്താനം അനുഗതാ ദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠീതി ലാമകാ ദിട്ഠി. ഇദാനി യസ്മാ ഏത്ഥ പഠമാ സസ്സതദിട്ഠി ഹോതി, ദുതിയാ സക്കായദിട്ഠി, തതിയാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും സസ്സതദിട്ഠി അസ്സാദദിട്ഠീതിആദിമാഹ.

൯൨൬. അരതിനിദ്ദേസോ ച വിഹേസാനിദ്ദേസോ ച വുത്തത്ഥോയേവ. അധമ്മസ്സ ചരിയാ അധമ്മചരിയാ, അധമ്മകരണന്തി അത്ഥോ. വിസമാ ചരിയാ, വിസമസ്സ വാ കമ്മസ്സ ചരിയാതി വിസമചരിയാ. ദോവചസ്സതാപാപമിത്തതാ നിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. പുഥുനിമിത്താരമ്മണേസു പവത്തിതോ നാനത്തേസു സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ. യസ്മാ വാ അഞ്ഞാവ കാമസഞ്ഞാ, അഞ്ഞാ ബ്യാപാദാദിസഞ്ഞാ, തസ്മാ നാനത്താ സഞ്ഞാതിപി നാനത്തസഞ്ഞാ. കോസജ്ജപമാദനിദ്ദേസേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വിസ്സട്ഠചിത്തസ്സ കുസലധമ്മഭാവനായ അനനുയോഗവസേന ലീനവുത്തിതാ കോസജ്ജം, പമജ്ജനവസേന പമത്തഭാവോ പമാദോതി വേദിതബ്ബോ. അസന്തുട്ഠിതാദിനിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

൯൩൧. അനാദരിയനിദ്ദേസേ ഓവാദസ്സ അനാദിയനവസേന അനാദരഭാവോ അനാദരിയം. അനാദരിയനാകാരോ അനാദരതാ. സഗരുവാസം അവസനട്ഠേന അഗാരവഭാവോ അഗാരവതാ. സജേട്ഠകവാസം അവസനട്ഠേന അപ്പതിസ്സവതാ. അനദ്ദാതി അനാദിയനാ. അനദ്ദായനാതി അനാദിയനാകാരോ. അനദ്ദായ അയിതസ്സ ഭാവോ അനദ്ദായിതത്തം. അസീലസ്സ ഭാവോ അസീല്യം. അചിത്തീകാരോതി ഗരുചിത്തീകാരസ്സ അകരണം.

൯൩൨. അസ്സദ്ധഭാവോ അസ്സദ്ധിയം. അസദ്ദഹനാകാരോ അസദ്ദഹനാ. ഓകപ്പേത്വാ അനുപവിസിത്വാ അഗ്ഗഹണം അനോകപ്പനാ. അപ്പസീദനട്ഠേന അനഭിപ്പസാദോ.

അവദഞ്ഞുതാതി ഥദ്ധമച്ഛരിയവസേന ‘ദേഹി, കരോഹീ’തി വചനസ്സ അജാനതാ.

൯൩൪. ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ചാതി ഏത്ഥ ബുദ്ധഗ്ഗഹണേന പച്ചേകബുദ്ധാപി ഗഹിതാവ. അസമേതുകമ്യതാതി തേസം സമീപം അഗന്തുകാമതാ. സദ്ധമ്മം അസോതുകമ്യതാതി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ സദ്ധമ്മോ നാമ, തം അസുണിതുകാമതാ. അനുഗ്ഗഹേതുകമ്യതാതി ന ഉഗ്ഗഹേതുകാമതാ.

ഉപാരമ്ഭചിത്തതാതി ഉപാരമ്ഭചിത്തഭാവോ. യസ്മാ പന സോ അത്ഥതോ ഉപാരമ്ഭോവ ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ ഉപാരമ്ഭോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപാരമ്ഭനവസേന ഉപാരമ്ഭോ. പുനപ്പുനം ഉപാരമ്ഭോ അനുപാരമ്ഭോ ഉപാരമ്ഭനാകാരോ ഉപാരമ്ഭനാ. പുനപ്പുനം ഉപാരമ്ഭനാ അനുപാരമ്ഭനാ. അനുപാരമ്ഭിതസ്സ ഭാവോ അനുപാരമ്ഭിതത്തം. ഉഞ്ഞാതി ഹേട്ഠാ കത്വാ ജാനനാ. അവഞ്ഞാതി അവജാനനാ. പരിഭവനം പരിഭവോ. രന്ധസ്സ ഗവേസിതാ രന്ധഗവേസിതാ. രന്ധം വാ ഗവേസതീതി രന്ധഗവേസീ, തസ്സ ഭാവോ രന്ധഗവേസിതാ. അയം വുച്ചതീതി അയം പരവജ്ജാനുപസ്സനലക്ഖണോ ഉപാരമ്ഭോ നാമ വുച്ചതി, യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ, യഥാ നാമ തുന്നകാരോ സാടകം പസാരേത്വാ ഛിദ്ദമേവ ഓലോകേതി, ഏവമേവ പരസ്സ സബ്ബേപി ഗുണേ മക്ഖേത്വാ അഗുണേസുയേവ പതിട്ഠാതി.

൯൩൬. അയോനിസോ മനസികാരോതി അനുപായമനസികാരോ. അനിച്ചേ നിച്ചന്തി അനിച്ചേയേവ വത്ഥുസ്മിം ‘ഇദം നിച്ച’ന്തി ഏവം പവത്തോ. ദുക്ഖേ സുഖന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സച്ചവിപ്പടികുലേന ചാതി ചതുന്നം സച്ചാനം അനനുലോമവസേന. ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാതിആദീനി സബ്ബാനിപി ആവജ്ജനസ്സേവ വേവചനാനേവ. ആവജ്ജനഞ്ഹി ഭവങ്ഗചിത്തം ആവട്ടേതീതി ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ. അനുഅനു ആവട്ടേതീതി അനാവട്ടനാ. ആഭുജതീതി ആഭോഗോ. ഭവങ്ഗാരമ്മണതോ അഞ്ഞം ആരമ്മണം സമന്നാഹരതീതി സമന്നാഹാരോ. തദേവാരമ്മണം അത്താനം അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ മനസികരോതീതി മനസികാരോ. കരോതീതി ഠപേതി. അയം വുച്ചതീതി അയം അനുപായമനസികാരോ ഉപ്പഥമനസികാരലക്ഖണോ അയോനിസോമനസികാരോ നാമ വുച്ചതി. തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖാദീനി സച്ചാനി യാഥാവതോ ആവജ്ജിതും ന സക്കോതി.

കുമ്മഗ്ഗസേവനാനിദ്ദേസേ യം കുമ്മഗ്ഗം സേവതോ സേവനാ കുമ്മഗ്ഗസേവനാതി വുച്ചതി, തം ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ കുമ്മഗ്ഗോതി ദുതിയപുച്ഛാ കതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.