(൨.) ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൯൧. ദുകേസു കോധനിദ്ദേസാദയോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഹേട്ഠാ അനാഗതേസു പന ഉപനാഹനിദ്ദേസാദീസു പുബ്ബകാലം കോധം ഉപനയ്ഹതീതി അപരകാലകോധോ ഉപനാഹോ നാമ. ഉപനയ്ഹനാകാരോ ഉപനയ്ഹനാ. ഉപനയ്ഹിതസ്സ ഭാവോ ഉപനയ്ഹിതത്തം. അട്ഠപനാതി പഠമുപ്പന്നസ്സ അനന്തരട്ഠപനാ മരിയാദട്ഠപനാ വാ. ഠപനാതി പകതിഠപനാ. സണ്ഠപനാതി സബ്ബതോഭാഗേന പുനപ്പുനം ആഘാതട്ഠപനാ. അനുസംസന്ദനാതി പഠമുപ്പന്നേന കോധേന സദ്ധിം അന്തരം അദസ്സേത്വാ ഏകീഭാവകരണാ. അനുപ്പബന്ധനാതി പുരിമേന സദ്ധിം പച്ഛിമസ്സ ഘടനാ. ദള്ഹീകമ്മന്തി ഥിരകരണം. അയം വുച്ചതീതി അയം ഉപനന്ധനലക്ഖണോ വേരം അപ്പടിനിസ്സജ്ജനരസോ ഉപനാഹോതി വുച്ചതി; യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ വേരം നിസ്സജ്ജിതും ന സക്കോതി; ‘ഏവം നാമ മം ഏസ വത്തും അനനുച്ഛവികോ’തി അപരാപരം അനുബന്ധതി; ആദിത്തപൂതിഅലാതം വിയ ജലതേവ; ധോവിയമാനം അച്ഛചമ്മം വിയ, വസാതേലമക്ഖിതപിലോതികാ വിയ ച ന പരിസുജ്ഝതി.

൮൯൨. മക്ഖനഭാവവസേന മക്ഖോ; പരഗുണമക്ഖനായ പവത്തേന്തോപി അത്തനോ കാരണം, ഗൂഥപഹരണകം ഗൂഥോ വിയ, പഠമതരം മക്ഖേതീതി അത്ഥോ. തതോ പരാ ദ്വേ ആകാരഭാവനിദ്ദേസാ. നിട്ഠുരഭാവോ നിട്ഠുരിയം; ‘തം നിസ്സായ ഏത്തകമ്പി നത്ഥീ’തി ഖേളപാതനന്തി അത്ഥോ. നിട്ഠുരിയകമ്മന്തി നിട്ഠുരിയകരണം. ഗഹട്ഠോ വാ ഹി ഗഹട്ഠം, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖും നിസ്സായ വസന്തോ അപ്പമത്തകേനേവ കുജ്ഝിത്വാ ‘തം നിസ്സായ ഏത്തകമ്പി നത്ഥീ’തി ഖേളം പാതേത്വാ പാദേന മദ്ദന്തോ വിയ നിട്ഠുരിയം നാമ കരോതി. തസ്സ തം കമ്മം നിട്ഠുരിയകമ്മന്തി വുച്ചതി. ലക്ഖണാദിതോ പനേസ പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണോ മക്ഖോ, തേസം വിനാസനരസോ, പരേന സുകതാനം കിരിയാനം അവച്ഛാദനപച്ചുപട്ഠാനോ.

പളാസതീതി പളാസോ; പരസ്സ ഗുണേ ദസ്സേത്വാ അത്തനോ ഗുണേഹി സമം കരോതീതി അത്ഥോ. പളാസസ്സ ആയനാ പളാസായനാ. പളാസോ ച സോ അത്തനോ ജയാഹരണതോ ആഹാരോ ചാതി പളാസാഹാരോ. വിവാദട്ഠാനന്തി വിവാദകാരണം. യുഗഗ്ഗാഹോതി സമധുരഗ്ഗഹണം. അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോതി അത്തനാ ഗഹിതസ്സ അപ്പടിനിസ്സജ്ജനം. ലക്ഖണാദിതോ പനേസ യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ, പരഗുണേഹി അത്തനോ ഗുണാനം സമകരണരസോ, പരേസം ഗുണപ്പമാണേന ഉപട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനോ. പളാസീ ഹി പുഗ്ഗലോ ദുതിയസ്സ ധുരം ന ദേതി, സമം പസാരേത്വാ തിട്ഠതി, സാകച്ഛമണ്ഡലേ അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ ബഹൂസു സുത്തേസു ച കാരണേസു ച ആഭതേസുപി ‘തവ ച മമ ച വാദേ കിം നാമ നാനാകരണം? നനു മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസമേവ അമ്ഹാകം വചന’ന്തി വദതി. ഇസ്സാമച്ഛരിയനിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

൮൯൪. മായാനിദ്ദേസേ വാചം ഭാസതീതി ജാനംയേവ ‘പണ്ണത്തിം വീതിക്കമന്താ ഭിക്ഖൂ ഭാരിയം കരോന്തി, അമ്ഹാകം പന വീതിക്കമട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’തി ഉപസന്തോ വിയ ഭാസതി. കായേന പരക്കമതീതി ‘മയാ കതം ഇദം പാപകമ്മം മാ കേചി ജാനിംസൂ’തി കായേന വത്തം കരോതി. വിജ്ജമാനദോസപടിച്ഛാദനതോ ചക്ഖുമോഹനമായാ വിയാതി മായാ. മായാവിനോ ഭാവോ മായാവിതാ. കത്വാ പാപം പുന പടിച്ഛാദനതോ അതിച്ച ആസരന്തി ഏതായ സത്താതി അച്ചാസരാ. കായവാചാകിരിയാഹി അഞ്ഞഥാ ദസ്സനതോ വഞ്ചേതീതി വഞ്ചനാ. ഏതായ സത്താ നികരോന്തീതി നികതി; മിച്ഛാകരോന്തീതി അത്ഥോ. ‘നാഹം ഏവം കരോമീ’തി പാപാനം വിക്ഖിപനതോ വികിരണാ. ‘നാഹം ഏവം കരോമീ’തി പരിവജ്ജനതോ പരിഹരണാ. കായാദീഹി സംവരണതോ ഗൂഹനാ. സബ്ബതോഭാഗേന ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ. തിണപണ്ണേഹി വിയ ഗൂഥം കായവചീകമ്മേഹി പാപം ഛാദേതീതി ഛാദനാ. സബ്ബതോഭാഗേന ഛാദനാ പടിച്ഛാദനാ. ന ഉത്താനം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനുത്താനീകമ്മം. ന പാകടം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനാവികമ്മം. സുട്ഠു ഛാദനാ വോച്ഛാദനാ. കതപടിച്ഛാദനവസേന പുനപി പാപസ്സ കരണതോ പാപകിരിയാ. അയം വുച്ചതീതി അയം കതപടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ നാമ വുച്ചതി; യായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭസ്മാപടിച്ഛന്നോ വിയ അങ്ഗാരോ, ഉദകപടിച്ഛന്നോ വിയ ഖാണു, പിലോതികാപലിവേഠിതം വിയ ച സത്ഥം ഹോതി.

സാഠേയ്യനിദ്ദേസേ സഠോതി അസന്തഗുണപരിദീപനതോ ന സമ്മാ ഭാസിതാ. സബ്ബതോഭാഗേന സഠോ പരിസഠോ. യം തത്ഥാതി യം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ. സഠന്തി അസന്തഗുണദീപനം കേരാടിയം. സഠതാതി സഠാകാരോ. കക്കരതാതി പദുമനാലിസ്സ വിയ അപരാമസനക്ഖമോ ഖരഫരുസഭാവോ. കക്കരിയന്തിപി തസ്സേവ വേവചനം. പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയന്തി പദദ്വയേന നിഖണിത്വാ ഠപിതം വിയ ദള്ഹകേരാടിയം വുത്തം. ഇദം വുച്ചതീതി ഇദം അത്തനോ അവിജ്ജമാനഗുണപ്പകാസനലക്ഖണം സാഠേയ്യം നാമ വുച്ചതി; യേന സമന്നാഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കുച്ഛിം വാ പിട്ഠിം വാ ജാനിതും ന സക്കാ.

വാമേന സൂകരോ ഹോതി, ദക്ഖിണേന അജാമിഗോ;

സരേന നേലകോ ഹോതി, വിസാണേന ജരഗ്ഗവോതി.

ഏവം വുത്തയക്ഖസൂകരസദിസോ ഹോതി. അവിജ്ജാദിനിദ്ദേസാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

൯൦൨. അനജ്ജവനിദ്ദേസേ അനജ്ജവോതി അനുജുതാകാരോ. അനജ്ജവഭാവോ അനജ്ജവതാ. ജിമ്ഹതാതി ചന്ദവങ്കതാ. വങ്കതാതി ഗോമുത്തവങ്കതാ. കുടിലതാതി നങ്ഗലകോടിവങ്കതാ. സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കായവചീചിത്തവങ്കതാവ കഥിതാ.

അമദ്ദവനിദ്ദേസേ ന മുദുഭാവോ അമുദുതാ. അമദ്ദവാകാരോ അമദ്ദവതാ. കക്ഖളഭാവോ കക്ഖളിയം. മദ്ദവകരസ്സ സിനേഹസ്സ അഭാവതോ ഫരുസഭാവോ ഫാരുസിയം. അനീചവുത്തിതായ ഉജുകമേവ ഠിതചിത്തഭാവോ ഉജുചിത്തതാ. പുന അമുദുതാഗഹണം തസ്സാ വിസേസനത്ഥം ‘അമുദുതാസങ്ഖാതാ ഉജുചിത്തതാ, ന അജ്ജവസങ്ഖാതാ ഉജുചിത്തതാ’തി.

൯൦൩. അക്ഖന്തിനിദ്ദേസാദയോ ഖന്തിനിദ്ദേസാദിപടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബാ.

൯൦൮. സംയോജനനിദ്ദേസേ അജ്ഝത്തന്തി കാമഭവോ. ബഹിദ്ധാതി രൂപാരൂപഭവോ. കിഞ്ചാപി ഹി സത്താ കാമഭവേ അപ്പം കാലം വസന്തി കപ്പസ്സ ചതുത്ഥമേവ കോട്ഠാസം, ഇതരേസു തീസു കോട്ഠാസേസു കാമഭവോ സുഞ്ഞോ ഹോതി തുച്ഛോ, രൂപാരൂപഭവേ ബഹും കാലം വസന്തി, തഥാപി നേസം യസ്മാ കാമഭവേ ചുതിപടിസന്ധിയോ ബഹുകാ ഹോന്തി, അപ്പാ രൂപാരൂപഭവേസു, യത്ഥ ച ചുതിപടിസന്ധിയോ ബഹുകാ തത്ഥ ആലയോപി പത്ഥനാപി അഭിലാസോപി ബഹു ഹോതി, യത്ഥ അപ്പാ തത്ഥ അപ്പോ, തസ്മാ കാമഭവോ അജ്ഝത്തം നാമ ജാതോ, രൂപാരൂപഭവാ ബഹിദ്ധാ നാമ. ഇതി അജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ കാമഭവേ ബന്ധനം അജ്ഝത്തസംയോജനം നാമ, ബഹിദ്ധാസങ്ഖാതേസു രൂപാരൂപഭവേസു ബന്ധനം ബഹിദ്ധാസംയോജനം നാമ. തത്ഥ ഏകേകം പഞ്ചപഞ്ചവിധം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനീ’’തി. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, തത്ഥ ഉപപത്തിനിപ്ഫാദനതോ തം ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. ഉദ്ധം വുച്ചതി രൂപാരൂപധാതു, തത്ഥ ഉപപത്തിനിപ്ഫാദനതോ തം ഉദ്ധം ഭജന്തീതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനീതി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.