(൧൦.) ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬൬. ദസകനിദ്ദേസേ കിലേസാ ഏവ കിലേസവത്ഥൂനി. ആഘാതവത്ഥൂനി പനേത്ഥ ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദീനം വസേന അവികോപേതബ്ബേ ഖാണുകണ്ടകാദിമ്ഹിപി അട്ഠാനേ ഉപ്പന്നാഘാതേന സദ്ധിം വുത്താനി.

൯൭൦. മിച്ഛത്തേസു മിച്ഛാഞാണന്തി പാപകിരിയാസു ഉപായചിന്താവസേന പാപം കത്വാ ‘സുകതം മയാ’തി പച്ചവേക്ഖണാകാരേന ഉപ്പന്നോ മോഹോ. മിച്ഛാവിമുത്തീതി അവിമുത്തസ്സേവ സതോ വിമുത്തസഞ്ഞിതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൭൩. തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസേ തണ്ഹാവിചരിതാനീതി തണ്ഹാസമുദാചാരാ തണ്ഹാപവത്തിയോ. അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായാതി അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ. ഇദഞ്ഹി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. അസ്മീതി ഹോതീതി യദേതം അജ്ഝത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമൂഹഗാഹതോ ‘അസ്മീ’തി ഹോതി, തസ്മിം സതീതി അത്ഥോ. ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീതിആദീസു പന ഏവം സമൂഹതോ ‘അഹ’ന്തി ഗഹണേ സതി തതോ അനുപനിധായ ച ഉപനിധായ ചാതി ദ്വിധാ ഗഹണം ഹോതി. തത്ഥ അനുപനിധായാതി അഞ്ഞം ആകാരം അനുപഗമ്മ സകഭാവമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ‘ഇത്ഥസ്മീ’തി ഹോതി; ഖത്തിയാദീസു ‘ഇദംപകാരോ അഹ’ന്തി ഏവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം താവ അനുപനിധായ ഗഹണം. ഉപനിധായ ഗഹണം പന ദുവിധം ഹോതി – സമതോ ച അസമതോ ച. തം ദസ്സേതും ഏവസ്മീതി ച അഞ്ഞഥാസ്മീതി ച വുത്തം. തത്ഥ ഏവസ്മീതി ഇദം സമതോ ഉപനിധായ ഗഹണം; യഥാ അയം ഖത്തിയോ, യഥാ അയം ബ്രാഹ്മണോ, ഏവം അഹമ്പീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഇദം പന അസമതോ ഗഹണം; യഥായം ഖത്തിയോ, യഥായം ബ്രാഹ്മണോ, തതോ അഞ്ഞഥാ അഹം ഹീനോ വാ അധികോ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനി താവ പച്ചുപ്പന്നവസേന ചത്താരി തണ്ഹാവിചരിതാനി. ഭവിസ്സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അനാഗതവസേന വുത്താനി. സേസം പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസ്മീതി സസ്സതോ അസ്മി. സാതസ്മീതി അസസ്സതോ അസ്മി. അസസ്മീതി സതസ്മീതി വാ പാഠോ. തത്ഥ അത്ഥീതി അസം; നിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. സീദതീതി സതം; അനിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഇതോ പരാനി സിയന്തിആദീനി ചത്താരി സംസയപരിവിതക്കവസേന വുത്താനി. താനി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനി. അപാഹം സിയന്തിആദീനി പന ചത്താരി ‘‘അപി നാമാഹം ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവം പത്ഥനാകപ്പനവസേന വുത്താനി. താനി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേതേസു –

ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ ചത്താരോ, സുദ്ധസീസാ സീസമൂലകാ;

തയോ തയോതി ഏതാനി, അട്ഠാരസ വിഭാവയേ.

ഏതേസു ഹി സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ നാമ. അസ്മീതി, ഭവിസ്സന്തി, സിയന്തി, അപാഹം സിയന്തി ഏതേ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാഏവ. ഇത്ഥസ്മീതി ആദയോ തയോ തയോതി ദ്വാദസ സീസമൂലകാ നാമാതി. ഏവമേതേ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ, ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ, ദ്വാദസ സീസമൂലകാതി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതധമ്മാ വേദിതബ്ബാ.

൯൭൪. ഇദാനി പടിപാടിയാവ തേ ധമ്മേ ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും കഥഞ്ച അസ്മീതി ഹോതീതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കഞ്ചി ധമ്മം അനവകാരിം കരിത്വാതി രൂപവേദനാദീസു കഞ്ചി ഏകധമ്മമ്പി അവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ, ഏകേകതോ അഗ്ഗഹേത്വാ, സമൂഹതോവ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. അസ്മീതി ഛന്ദം പടിലഭതീതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ നിരവസേസതോ ഗഹേത്വാ ‘അഹ’ന്തി തണ്ഹം പടിലഭതി. മാനദിട്ഠീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസോ, മാനദിട്ഠിയോ പന ന വിനാ തണ്ഹായ, തസ്മാ തദേകട്ഠവസേന ഇധ വുത്താ. തണ്ഹാസീസേന വാ പപഞ്ചത്തയമ്പി ഉദ്ദിട്ഠം. തം ഉദ്ദേസാനുരൂപേനേവ നിദ്ദിസിതുമ്പി മാനദിട്ഠിയോ ഗഹിതാ. തണ്ഹാപപഞ്ചം വാ ദസ്സേന്തോ തേനേവ സദ്ധിം സേസപപഞ്ചേപി ദസ്സേതും ഏവമാഹ.

തസ്മിം സതി ഇമാനി പപഞ്ചിതാനീതി തസ്മിം ‘‘അസ്മീതി ഛന്ദം പടിലഭതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തേ പപഞ്ചത്തയേ സതി പുന ഇമാനി ‘‘ഇത്ഥസ്മീതി വാ’’തിആദീനി പപഞ്ചിതാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

ഖത്തിയോസ്മീതിആദീസു അഭിസേകസേനാമച്ചാദിനാ ‘ഖത്തിയോ അഹം’, മന്തജ്ഝേന പോരോഹിച്ചാദിനാ ‘ബ്രാഹ്മണോ അഹം’, കസിഗോരക്ഖാദിനാ ‘വേസ്സോ അഹം’, അസിതബ്യാഭങ്ഗിതായ ‘സുദ്ദോ അഹം’, ഗിഹിബ്യഞ്ജനേന ‘ഗഹട്ഠോ അഹ’ന്തി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീതി ഏവം ഖത്തിയാദീസു ഖത്തിയാദിപ്പകാരം അത്തനി ഉപ്പാദയിത്വാ ‘ഇത്ഥംപകാരോ അഹ’ന്തി ഹോതി.

യഥാ സോ ഖത്തിയോതിആദീസു ‘യഥാ സോ അഭിസേകസേനാമച്ചാദിനാ ഖത്തിയോ, തഥാ ‘അഹമ്പി ഖത്തിയോ’തി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയനയേ ‘യഥാ സോ അഭിസേകസേനാമച്ചാദിനാ ഖത്തിയോ, നാഹം തഥാ ഖത്തിയോ; അഹം പന തതോ ഹീനോ വാ സേട്ഠോ വാ’തി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭവിസ്സന്തിആദിനിദ്ദേസാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൯൭൫. ഏവം അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഭാജേത്വാ ഇദാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഭാജേതും തത്ഥ കതമാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബാഹിരസ്സ ഉപാദായാതി ബാഹിരം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ. ഇദമ്പി ഹി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. ഇമിനാതി ഇമിനാ രൂപേന വാ…പേ… വിഞ്ഞാണേന വാ. അവസേസം പന ഉദ്ദേസവാരേ താവ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൯൭൬. നിദ്ദേസവാരേ പന അവകാരിം കരിത്വാതി വിനിബ്ഭോഗം കത്വാ. ഇമിനാ അസ്മീതി ഛന്ദം പടിലഭതീതിആദീസു ഇമിനാ രൂപേന വാ…പേ… വിഞ്ഞാണേന വാതി ഏവം പഞ്ചക്ഖന്ധേ ഏകദേസതോ ഗഹേത്വാ ഇമിനാ ‘അഹ’ന്തി ഛന്ദാദീനി പടിലഭതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇമിനാ ഖത്തിയോസ്മീതിആദീസു ‘ഇമിനാ ഛത്തേന വാ ഖഗ്ഗേന വാ അഭിസേകസേനാമച്ചാദിനാ വാ ഖത്തിയോ അഹ’ന്തി ഏവം പുരിമനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാതി പദമത്തമേവ ഹേത്ഥ വിസേസോ.

യഥാ സോ ഖത്തിയോതിആദീസുപി ഇമിനാതി വുത്തപദമേവ വിസേസോ. തസ്മാ തസ്സ വസേന യഥാ ഖത്തിയോ, ഏവം അഹമ്പി ഇമിനാ ഖഗ്ഗേന വാ ഛത്തേന വാ അഭിസേകസേനാമച്ചാദിനാ വാ ഖത്തിയോതി ഏവം യോജേത്വാ സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ നിച്ചോസ്മീതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനവകാരിം കത്വാ രൂപാദീസു ഏകമേവ ധമ്മം ‘അഹ’ന്തി ഗഹേത്വാ ‘ഇമിനാ ഖഗ്ഗേന വാ ഛത്തേന വാ അഹം നിച്ചോ ധുവോ’തി മഞ്ഞതി. ഉച്ഛേദദിട്ഠിയമ്പി ഏസേവ നയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഇതി ഏവരൂപാനി അതീതാനി ഛത്തിംസാതി ഏകേകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അതീതേ ഛത്തിംസ. അനാഗതാനി ഛത്തിംസാതി ഏകേകസ്സേവ അനാഗതേ ഛത്തിംസ. പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏകേകസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാലാഭവസേന ബഹുനം വാ പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസ. സബ്ബസത്താനം പന ഏകംസേനേവ അതീതേ ഛത്തിംസ, അനാഗതേ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസാതി വേദിതബ്ബാനി. അനന്താ ഹി അസദിസതണ്ഹാമാനദിട്ഠിഭേദാ സത്താ. അട്ഠതണ്ഹാവിചരിതസതം ഹോതീതി ഏത്ഥ പന അട്ഠസതസങ്ഖാതം തണ്ഹാവിചരിതം ഹോതീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ദിട്ഠിഗതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൭൭. ദിട്ഠിഗതനിദ്ദേസേ ബ്രഹ്മജാലേ വേയ്യാകരണേതി ബ്രഹ്മജാലനാമകേ വേയ്യാകരണേ, ദീഘനികായസ്സ പഠമസുത്തന്തേ. വുത്താനി ഭഗവതാതി സത്ഥാരാ സയം ആഹച്ച ഭാസിതാനി. ചത്താരോ സസ്സതവാദാതിആദീസു ‘‘തേ ച ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ കിമാഗമ്മ കിമാരബ്ഭ സസ്സതവാദാ സസ്സതം അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞാപേന്തി ചതൂഹി വത്ഥൂഹീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൯-൩൦) ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തനയേനേവ പഭേദോ ച അത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോതി.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.