(൪.) ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൯൩. ചതുബ്ബിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ അത്ഥി ദിന്നന്തിആദീസു ദിന്നപച്ചയാ ഫലം അത്ഥീതി ഇമിനാ ഉപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം വുച്ചതീതി യം ഞാണം ‘ഇദം കമ്മം സകം, ഇദം നോ സക’ന്തി ജാനാതി – ഇദം കമ്മസ്സകതഞാണം നാമ വുച്ചതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ തിവിധം കായദുച്ചരിതം, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം, തിവിധം മനോദുച്ചരിതന്തി ഇദം ന സകകമ്മം നാമ. തീസു ദ്വാരേസു ദസവിധമ്പി സുചരിതം സകകമ്മം നാമ. അത്തനോ വാപി ഹോതു പരസ്സ വാ സബ്ബമ്പി അകുസലം ന സകകമ്മം നാമ. കസ്മാ? അത്ഥഭഞ്ജനതോ അനത്ഥജനനതോ ച. അത്തനോ വാ ഹോതു പരസ്സ വാ സബ്ബമ്പി കുസലം സകകമ്മം നാമ. കസ്മാ? അനത്ഥഭഞ്ജനതോ അത്ഥജനനതോ ച. ഏവം ജാനനസമത്ഥേ ഇമസ്മിം കമ്മസ്സകതഞാണേ ഠത്വാ ബഹും ദാനം ദത്വാ സീലം പൂരേത്വാ ഉപോസഥം സമാദിയിത്വാ സുഖേന സുഖം സമ്പത്തിയാ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ നിബ്ബാനം പത്താനം ഗണനപരിച്ഛേദോ നത്ഥി. യഥാ ഹി സധനോ പുരിസോ പഞ്ചസു സകടസതേസു സപ്പിമധുഫാണിതാദീനി ചേവ ലോണതിലതണ്ഡുലാദീനി ച ആരോപേത്വാ കന്താരമഗ്ഗം പടിപന്നോ കേനചിദേവ കരണീയേന അത്ഥേ ഉപ്പന്നേ സബ്ബേസം ഉപകരണാനം ഗഹിതത്താ ന ചിന്തേതി, ന പരിതസ്സതി, സുഖേനേവ ഖേമന്തം പാപുണാതി; ഏവമേവ ഇമസ്മിമ്പി കമ്മസ്സകതഞാണേ ഠത്വാ ബഹും ദാനം ദത്വാ…പേ… നിബ്ബാനം പത്താനം ഗണനപഥോ നത്ഥി. ഠപേത്വാ സച്ചാനുലോമികം ഞാണന്തി മഗ്ഗസച്ചസ്സ പരമത്ഥസച്ചസ്സ ച അനുലോമനതോ സച്ചാനുലോമികന്തി ലദ്ധനാമം വിപസ്സനാഞാണം ഠപേത്വാ അവസേസാ സബ്ബാപി സാസവാ കുസലാ പഞ്ഞാ കമ്മസ്സകതഞാണമേവാതി അത്ഥോ.

൭൯൪. മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം ദുക്ഖേപേതം ഞാണന്തി ഏത്ഥ ഏകമേവ മഗ്ഗഞാണം ചതൂസു സച്ചേസു ഏകപടിവേധവസേന ചതൂസു ഠാനേസു സങ്ഗഹിതം.

൭൯൬. ധമ്മേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ മഗ്ഗപഞ്ഞാ താവ ചതുന്നം സച്ചാനം ഏകപടിവേധവസേന ധമ്മേ ഞാണം നാമ ഹോതു; ഫലപഞ്ഞാ കഥം ധമ്മേ ഞാണം നാമാതി? നിരോധസച്ചവസേന. ദുവിധാപി ഹേസാ പഞ്ഞാ അപരപ്പച്ചയേ അത്ഥപച്ചക്ഖേ അരിയസച്ചധമ്മേ കിച്ചതോ ച ആരമ്മണതോ ച പവത്തത്താ ധമ്മേ ഞാണന്തി വേദിതബ്ബാ. സോ ഇമിനാ ധമ്മേനാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗഞാണം ധമ്മഗോചരത്താ ഗോചരവോഹാരേന ധമ്മോതി വുത്തം, ഉപയോഗത്ഥേ വാ കരണവചനം; ഇമം ധമ്മം ഞാതേനാതി അത്ഥോ; ചതുസച്ചധമ്മം ജാനിത്വാ ഠിതേന മഗ്ഗഞാണേനാതി വുത്തം ഹോതി. ദിട്ഠേനാതി ദസ്സനേന; ധമ്മം പസ്സിത്വാ ഠിതേനാതി അത്ഥോ. പത്തേനാതി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പത്വാ ഠിതത്താ ധമ്മം പത്തേന. വിദിതേനാതി മഗ്ഗഞാണേന ചത്താരി അരിയസച്ചാനി വിദിതാനി പാകടാനി കതാനി. തസ്മാ തം ധമ്മം വിദിതം നാമ ഹോതി. തേന വിദിതധമ്മേന. പരിയോഗാള്ഹേനാതി ചതുസച്ചധമ്മം പരിയോഗാഹേത്വാ ഠിതേന. നയം നേതീതി അതീതേ ച അനാഗതേ ച നയം നേതി ഹരതി പേസേതി. ഇദം പന ന മഗ്ഗഞാണസ്സ കിച്ചം, പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ കിച്ചം. സത്ഥാരാ പന മഗ്ഗഞാണം അതീതാനാഗതേ നയം നയനസദിസം കതം. കസ്മാ? മഗ്ഗമൂലകത്താ. ഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ഹി പച്ചവേക്ഖണാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ സത്ഥാ മഗ്ഗഞാണമേവ നയം നയനസദിസം അകാസി. അപിച ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – യദേതം ഇമിനാ ചതുസച്ചഗോചരം മഗ്ഗഞാണം അധിഗതം, തേന ഞാണേന കാരണഭൂതേന അതീതാനാഗതേ പച്ചവേക്ഖണഞാണസങ്ഖാതം നയം നേതി.

ഇദാനി യഥാ തേന നയം നേതി, തം ആകാരം ദസ്സേതും യേ ഹി കേചി അതീതമദ്ധാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അബ്ഭഞ്ഞംസൂതി ജാനിംസു പടിവിജ്ഝിംസു. ഇമഞ്ഞേവാതി യം ദുക്ഖം അതീതേ അബ്ഭഞ്ഞംസു, യഞ്ച അനാഗതേ അഭിജാനിസ്സന്തി, ന തഞ്ഞേവ ഇമം; സരിക്ഖട്ഠേന പന ഏവം വുത്തം. അതീതേപി ഹി ഠപേത്വാ തണ്ഹം തേഭൂമകക്ഖന്ധേയേവ ദുക്ഖസച്ചന്തി പടിവിജ്ഝിംസു, തണ്ഹംയേവ സമുദയസച്ചന്തി നിബ്ബാനമേവ നിരോധസച്ചന്തി അരിയമഗ്ഗമേവ മഗ്ഗസച്ചന്തി പടിവിജ്ഝിംസു, അനാഗതേപി ഏവമേവ പടിവിജ്ഝിസ്സന്തി, ഏതരഹിപി ഏവമേവ പടിവിജ്ഝന്തീതി സരിക്ഖട്ഠേന ‘‘ഇമഞ്ഞേവാ’’തി വുത്തം. ഇദം വുച്ചതി അന്വയേ ഞാണന്തി ഇദം അനുഗമനഞാണം നയനഞാണം കാരണഞാണന്തി വുച്ചതി.

പരിയേ ഞാണന്തി ചിത്തപരിച്ഛേദഞാണം. പരസത്താനന്തി ഠപേത്വാ അത്താനം സേസസത്താനം. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതീതി അത്തനോ ചിത്തേന തേസം ചിത്തം സരാഗാദിവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ നാനപ്പകാരതോ ജാനാതി. സരാഗം വാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ വുത്തമേവ. അയം പന വിസേസോ – ഇധ അനുത്തരം വാ ചിത്തം വിമുത്തം വാ ചിത്തന്തി ഏത്ഥ ലോകുത്തരമ്പി ലബ്ഭതി. അവിപസ്സനൂപഗമ്പി ഹി പരചിത്തഞാണസ്സ വിസയോ ഹോതിയേവ.

അവസേസാ പഞ്ഞാതി ധമ്മേ ഞാണാദികാ തിസ്സോ പഞ്ഞാ ഠപേത്വാ സേസാ സബ്ബാപി പഞ്ഞാ ഞാണന്തി സമ്മതത്താ സമ്മുതിഞാണം നാമ ഹോതി. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ സമ്മുതിമ്ഹി ഞാണന്തി സമ്മുതിഞാണം.

൭൯൭. കാമാവചരകുസലേ പഞ്ഞാതി അയഞ്ഹി ഏകന്തേന വട്ടസ്മിം ചുതിപടിസന്ധിം ആചിനതേവ, തസ്മാ ‘‘ആചയായ നോ അപചയായാ’’തി വുത്താ. ലോകുത്തരമഗ്ഗപഞ്ഞാ പന യസ്മാ ചുതിപടിസന്ധിം അപചിനതേവ, തസ്മാ ‘‘അപചയായ നോ ആചയായാ’’തി വുത്താ. രൂപാവചരാരൂപാവചരപഞ്ഞാ ചുതിപടിസന്ധിമ്പി ആചിനതി, വിക്ഖമ്ഭനവസേന കിലേസേ ചേവ കിലേസമൂലകേ ച ധമ്മേ അപചിനതി, തസ്മാ ‘‘ആചയായ ചേവ അപചയായ ചാ’’തി വുത്താ. സേസാ നേവ ചുതിപടിസന്ധിം ആചിനതി ന അപചിനതി, തസ്മാ ‘‘നേവ ആചയായ നോ അപചയായാ’’തി വുത്താ.

൭൯൮. ന ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി ഇദം പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. സാ ഹിസ്സ കാമവിവേകേന പത്തബ്ബത്താ കിലേസനിബ്ബിദായ സംവത്തതി. തായ ചേസ കാമേസു വീതരാഗോ ഹോതി, അഭിഞ്ഞാപാദകഭാവം പന അപ്പത്തതായ നേവ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി, നിമിത്താരമ്മണത്താ ന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. ഏവമയം പഞ്ഞാ നിബ്ബിദായ ഹോതി നോ പടിവേധായ. സ്വേവാതി പഠമജ്ഝാനം പത്വാ ഠിതോ. കാമേസു വീതരാഗോ സമാനോതി തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതാനംയേവ കാമാനം വസേന വീതരാഗോ. അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി. ഇദം ചതുത്ഥജ്ഝാനപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. ചതുത്ഥജ്ഝാനപഞ്ഞാ ഹി അഭിഞ്ഞാപാദകഭാവേനാപി പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി, അഭിഞ്ഞാഭാവപ്പത്തിയാപി പടിവിജ്ഝതി ഏവ. തസ്മാ സാ പടിവേധായ ഹോതി. പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞായ ഏവ പന കിലേസേസുപി നിബ്ബിന്ദത്താ നോ നിബ്ബിദായ. യാ പനായം ദുതിയതതിയജ്ഝാനപഞ്ഞാ, സാ കതരകോട്ഠാസം ഭജതീതി? സോമനസ്സവസേന പഠമജ്ഝാനമ്പി ഭജതി, അവിതക്കവസേന ചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി. ഏവമേസാ പഠമജ്ഝാനസന്നിസ്സിതാ വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസന്നിസ്സിതാ വാ കാതബ്ബാ. നിബ്ബിദായ ചേവ പടിവേധായ ചാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ സബ്ബസ്മിമ്പി വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനതോ നിബ്ബിദായ, ഛട്ഠം അഭിഞ്ഞം പടിവിജ്ഝനതോ പടിവേധായ ച ഹോതി.

൭൯൯. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതിആദീസു യ്വായം അപ്പഗുണസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ ലാഭീ. തം തതോ വുട്ഠിതം ആരമ്മണവസേന കാമസഹഗതാ ഹുത്വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി തുദന്തി ചോദേന്തി. തസ്സ കാമാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ ഹായതി പരിഹായതി; തസ്മാ ഹാനഭാഗിനീതി വുത്താ. തദനുധമ്മതാതി തദനുരൂപസഭാവാ. സതി സന്തിട്ഠതീതി ഇദം മിച്ഛാസതിം സന്ധായ വുത്തം, ന സമ്മാസതിം. യസ്സ ഹി പഠമജ്ഝാനാനുരൂപസഭാവാ പഠമജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ ദിസ്വാ അസ്സാദയമാനാ അഭിനന്ദമാനാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ നികന്തിവസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ നേവ ഹായതി, ന വഡ്ഢതി, ഠിതികോട്ഠാസികാ ഹോതി. തേന വുത്തം ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാതി. അവിതക്കസഹഗതാതി അവിതക്കം ദുതിയജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ മനസികരോതോ ആരമ്മണവസേന അവിതക്കസഹഗതാ. സമുദാചരന്തീതി പഗുണതോ പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതം ദുതിയജ്ഝാനാധിഗമത്ഥായ തുദന്തി ചോദേന്തി. തസ്സ ഉപരി ദുതിയജ്ഝാനാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ വിസേസഭൂതസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ വിസേസഭാഗിനീതി വുത്താ. നിബ്ബിദാസഹഗതാതി തമേവ പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതം നിബ്ബിദാസങ്ഖാതേന വിപസ്സനാഞാണേന സഹഗതാ. വിപസ്സനാഞാണഞ്ഹി ഝാനങ്ഗഭേദേ വത്തന്തേ നിബ്ബിന്ദതി ഉക്കണ്ഠതി, തസ്മാ നിബ്ബിദാതി വുച്ചതി. സമുദാചരന്തീതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയത്ഥായ തുദന്തി ചോദേന്തി. വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാതി വിരാഗസങ്ഖാതേന നിബ്ബാനേന ഉപസംഹിതാ. വിപസ്സനാഞാണമ്ഹി സക്കാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന വിരാഗം നിബ്ബാനം സച്ഛികാതുന്തി പവത്തിതോ ‘‘വിരാഗൂപസഞ്ഹിത’’ന്തി വുച്ചതി. തംസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാമനസികാരാപി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ ഏവ നാമ. തസ്സ തേസം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ അരിയമഗ്ഗപടിവേധസ്സ പദട്ഠാനതായ നിബ്ബേധഭാഗിനീതി വുത്താ. ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാവ കഥിതാ. ദുതിയജ്ഝാനപഞ്ഞാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൦൧. കിച്ഛേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി ലോകുത്തരസമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ആഗമനകാലേ കിച്ഛേന കസിരേന ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തസ്സ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ആഗതസ്സ. ദന്ധം തണ്ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സാതി വിക്ഖമ്ഭിതേസു കിലേസേസു വിപസ്സനാപരിവാസേ ചിരം വസിത്വാ തം ലോകുത്തരസമാധിസങ്ഖാതം ഠാനം ദന്ധം സണികം അഭിജാനന്തസ്സ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ, പാപുണന്തസ്സാതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി യാ ഏസാ ഏവം ഉപ്പജ്ജതി, അയം കിലേസവിക്ഖമ്ഭനപടിപദായ ദുക്ഖത്താ, വിപസ്സനാപരിവാസപഞ്ഞായ ച ദന്ധത്താ മഗ്ഗകാലേ ഏകചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പന്നാപി പഞ്ഞാ ആഗമനവസേന ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമാതി വുച്ചതി. ഉപരി തീസു പദേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൦൨. സമാധിസ്സ ന നികാമലാഭിസ്സാതി യോ സമാധിസ്സ ന നികാമലാഭീ ഹോതി, സോ തസ്സ ന നികാമലാഭീ നാമ. യസ്സ സമാധി ഉപരൂപരി സമാപജ്ജനത്ഥായ ഉസ്സക്കിതും പച്ചയോ ന ഹോതി, തസ്സ അപ്പഗുണജ്ഝാനലാഭിസ്സാതി അത്ഥോ. ആരമ്മണം ഥോകം ഫരന്തസ്സാതി പരിത്തേ സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ ആരമ്മണേ പരികമ്മം കത്വാ തത്ഥേവ അപ്പനം പത്വാ തം അവഡ്ഢിതം ഥോകമേവ ആരമ്മണം ഫരന്തസ്സാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. നനികാമലാഭീപടിപക്ഖതോ ഹി പഗുണജ്ഝാനലാഭീ ഏത്ഥ നികാമലാഭീതി വുത്തോ. അവഡ്ഢിതാരമ്മണപടിപക്ഖതോ ച വഡ്ഢിതാരമ്മണം വിപുലന്തി വുത്തം. സേസം താദിസമേവ.

ജരാമരണേപേതം ഞാണന്തി നിബ്ബാനമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ചതുന്നം സച്ചാനം ഏകപടിവേധവസേന ഏതം വുത്തം.

ജരാമരണം ആരബ്ഭാതിആദീനി പന ഏകേകം വത്ഥും ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ പുബ്ബഭാഗേ സച്ചവവത്ഥാപനവസേന വുത്താനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ.