൧൦. ദസകമാതികാവണ്ണനാ

൭൬൦. ദസകമാതികാ ‘‘ദസ തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനീ’’തിആദിനാ ഏകേനേവ ദസകേന നിക്ഖിത്താ. തത്ഥ ദസാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. തഥാഗതസ്സാതി യഥാ വിപസ്സീആദയോ പുബ്ബകാ ഇസയോ ആഗതാ തഥാ ആഗതസ്സ; യഥാ ച തേ ഗതാ തഥാ ഗതസ്സ. തഥാഗതബലാനീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനി; യഥാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാനം ബലാനി പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതാനി തഥാ ആഗതബലാനീതിപി അത്ഥോ. തത്ഥ ദുവിധം തഥാഗതസ്സ ബലം – കായബലഞ്ച ഞാണബലഞ്ച. തേസു കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

കാളാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാതി. –

ഇമാനി ഹി ദസ ഹത്ഥികുലാനി.

തത്ഥ ‘കാളാവക’ന്തി പകതിഹത്ഥികുലം ദട്ഠബ്ബം. യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം തം ഏകസ്സ കാളാവകഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം കാളാവകാനം ബലം തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയസ്സ. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ. യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ. യം ദസന്നം തമ്ബാനം തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം തം ഏകസ്സ മങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം മങ്ഗലാനം തം ഏകസ്സ ഹേമവതസ്സ. യം ദസന്നം ഹേമവതാനം തം ഏകസ്സ ഉപോസഥസ്സ. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ. നാരായനസങ്ഖാതബലന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തദേതം പകതിഹത്ഥീനം ഗണനായ ഹത്ഥികോടിസഹസ്സാനം, പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി. ഇദം താവ തഥാഗതസ്സ കായബലം.

ഞാണബലം പന ഇധ താവ പാളിയം ആഗതമേവ ദസബലഞാണം. മഹാസീഹനാദേ (മ. നി. ൧.൧൪൬ ആദയോ) ദസബലഞാണം, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം, സംയുത്തകേ (സം. നി. ൨.൩൩-൩൪) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി, സത്തസത്തതി ഞാണാനീതി ഏവം അഞ്ഞാനിപി അനേകാനി ഞാണസഹസ്സാനി – ഏതം ഞാണബലം നാമ. ഇധാപി ഞാണബലമേവ അധിപ്പേതം ഞാണഞ്ഹി അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ച ബലന്തി വുത്തം.

യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോതി യേഹി ദസഹി ഞാണബലേഹി ഉപേതോ സമുപേതോ. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം; ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപി ച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ; വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ; സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അകമ്പനീയോ നിസഭോ. സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനം. ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ഉസഭബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോ ച തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, ഉപഗച്ഛതി, ന പച്ചക്ഖാതി, അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

പരിസാസൂതി അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. അയമത്ഥോ സീഹനാദസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ സഹനതോ ച ഹനനതോ ച സീഹോതി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ പരപ്പവാദാനഞ്ച ഹനനതോ സീഹോതി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി.

ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം വിസുദ്ധം. ചക്കസദ്ദോ ച പനായം –

സമ്പത്തിയം ലക്ഖണേ ച, രഥങ്ഗേ ഇരിയാപഥേ;

ദാനേ രതനധമ്മൂര, ചക്കാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധമ്മചക്കേ ഇധ മതോ, തഞ്ച ദ്വേധാ വിഭാവയേ.

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൧) ഹി അയം സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘ഹേട്ഠാ പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫) ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧) ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദം ഭുഞ്ജ മാ ച പമാദോ, ചക്കം പവത്തയ സബ്ബപാണിന’’ന്തി (ജാ. ൧.൭.൧൪൯) ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩) ഏത്ഥ ഉരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൬൧; സം. നി. ൨.൧൬൨) ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേ. ഇധ പനായം ധമ്മചക്കേ മതോ.

തം പന ധമ്മചക്കം ദുവിധം ഹോതി – പടിവേധഞാണഞ്ച ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയഫലാവഹം പടിവേധഞാണം; കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയഫലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ; തുസിതഭവനതോ വാ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ; ദീപങ്കരബ്യാകരണതോ പട്ഠായ വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം.

ഇദാനി യേഹി ദസഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, യാനി ആദിതോവ ‘‘ദസ തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനീ’’തി നിക്ഖിത്താനി, താനി വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും കതമാനി ദസ? ഇധ തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി. തം ഭഗവാ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ തം തം ഠാന’’ന്തി ച ‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ തം തം അട്ഠാന’ന്തി ച പജാനന്തോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി. യമ്പീതി യേന ഞാണേന. ഇദമ്പി തഥാഗതസ്സാതി ഇദമ്പി ഠാനാട്ഠാനഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബപദേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം; കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ചേവ ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം, കമ്മം ഹേതു.

സബ്ബത്ഥ ഗാമിനിന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിഞ്ച അഗതിഗാമിനിഞ്ച. പടിപദന്തി മഗ്ഗം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഘാതേന്തേസു ‘ഇമസ്സ ചേതനാ നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനീ’തി ഇമിനാ നയേന ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി കുസലാകുസലചേതനാസങ്ഖാതാനം പടിപത്തീനം അവിപരീതതോ സഭാവം പജാനാതി.

അനേകധാതുന്തി ചക്ഖുധാതുആദീഹി കാമധാതുആദീഹി വാ ധാതൂഹി ബഹുധാതും. നാനാധാതുന്തി താസംയേവ ധാതൂനം വിലക്ഖണതായ നാനപ്പകാരധാതും. ലോകന്തി ഖന്ധായതനധാതുലോകം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി താസം താസം ധാതൂനം അവിപരീതതോ സഭാവം പടിവിജ്ഝതി.

നാനാധിമുത്തികതന്തി ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവം.

പരസത്താനന്തി പധാനസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി തതോ പരേസം ഹീനസത്താനം; ഏകത്ഥമേവ വാ ഏതം പദദ്വയം വേനേയ്യവസേന പന ദ്വേധാ വുത്തം. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവഞ്ച അപരഭാവഞ്ച വുഡ്ഢിഞ്ച ഹാനിഞ്ചാതി അത്ഥോ.

ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം, ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം, സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം, പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയധമ്മം. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയധമ്മം. വുട്ഠാനന്തി യേന കാരണേന ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹന്തി, തം കാരണം.

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിന്തി പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാനുസ്സരണം.

ചുതൂപപാതന്തി ചുതിഞ്ച ഉപപാതഞ്ച.

ആസവാനം ഖയന്തി കാമാസവാദീനം ഖയസങ്ഖാതം ആസവനിരോധം നിബ്ബാനം.

ഇമാനീതി യാനി ഹേട്ഠാ ‘‘ദസ തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനീ’’തി അവോച, ഇമാനി താനീതി അപ്പനം കരോതീതി. ഏവമേത്ഥ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനം ഞത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തഥാഗതോ പഠമംയേവ ഠാനാട്ഠാനഞാണേന വേനേയ്യസത്താനം ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ചേവ അനധിഗമസ്സ ച ഠാനാട്ഠാനഭൂതം കിലേസാവരണാഭാവം പസ്സതി, ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിഠാനദസ്സനതോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിഠാനാഭാവദസ്സനതോ ച. അഥ നേസം കമ്മവിപാകഞാണേന വിപാകാവരണാഭാവം പസ്സതി, തിഹേതുകപടിസന്ധിദസ്സനതോ. സബ്ബത്ഥഗാമിനീപടിപദാഞാണേന കമ്മാവരണാഭാവം പസ്സതി, ആനന്തരിയകമ്മാഭാവദസ്സനതോ. ഏവം അനാവരണാനം അനേകധാതുനാനാധാതുഞാണേന അനുകൂലധമ്മദേസനത്ഥം ചരിയാവിസേസം പസ്സതി, ധാതുവേമത്തദസ്സനതോ. അഥ നേസം നാനാധിമുത്തികതാഞാണേന അധിമുത്തിം പസ്സതി, പയോഗം അനാദിയിത്വാപി അധിമുത്തിവസേന ധമ്മദേസനത്ഥം. അഥേവം ദിട്ഠാധിമുത്തീനം യഥാസത്തി യഥാബലം ധമ്മം ദേസേതും ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം പസ്സതി, സദ്ധാദീനം തിക്ഖമുദുഭാവദസ്സനതോ. ഏവം പരിഞ്ഞാതിന്ദ്രിയപരോപരിയത്താപി പനേതേ സചേ ദൂരേ ഹോന്തി, അഥ ഝാനാദിപരിഞ്ഞാണേന ഝാനാദീസു വസീഭൂതത്താ ഇദ്ധിവിസേസേന ഖിപ്പം ഉപഗച്ഛതി. ഉപഗന്ത്വാ ച നേസം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന പുബ്ബജാതിഭാവനം, ദിബ്ബചക്ഖാനുഭാവതോ പത്തബ്ബേന ചേതോപരിയഞാണേന സമ്പത്തിചിത്തവിസേസം പസ്സന്തോ ആസവക്ഖയഞാണാനുഭാവേന ആസവക്ഖയഗാമിനിയാ പടിപദായ വിഗതസമ്മോഹത്താ ആസവക്ഖയായ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ഇമിനാ അനുക്കമേന ഇമാനി ദസബലാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. അയം താവ മാതികായ അത്ഥവണ്ണനാ.

(൧.) ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൧. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്തായ മാതികായ ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ന ഹേതുമേവാ’’തിആദിനാ നയേന ആരദ്ധേ നിദ്ദേസവാരേ ന ഹേതുമേവാതി സാധാരണഹേതുപടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ. തത്ഥ ‘‘ഹേതുഹേതു, പച്ചയഹേതു, ഉത്തമഹേതു, സാധാരണഹേതൂതി ചതുബ്ബിധോ ഹേതൂ’’തിആദിനാ നയേന യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം രൂപകണ്ഡേ ‘‘സബ്ബം രൂപം ന ഹേതുമേവാ’’തിആദീനം അത്ഥവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൯൪) വുത്തമേവ. അഹേതുകമേവാതിആദീസു ബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന മകാരോ വേദിതബ്ബോ; അഹേതുകാ ഏവാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച ‘‘ഹേതൂ ധമ്മാ നഹേതൂ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧) ധമ്മകോട്ഠാസേസു പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ഹേതൂ ധമ്മാതി വാ സഹേതുകാ ധമ്മാതി വാ ന ഹോന്തി. ഏകന്തേന പന ന ഹേതൂയേവ, അഹേതുകാ യേവാതി ഇമാനിപി നയേനേത്ഥ സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അബ്യാകതമേവാതി പദം വിപാകാബ്യാകതവസേന വുത്തം. സാരമ്മണമേവാതി ഓലുബ്ഭാരമ്മണവസേന. പച്ചയാരമ്മണം ഓലുബ്ഭാരമ്മണന്തി ഹി ദുവിധം ആരമ്മണം. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഓലുബ്ഭാരമ്മണമേവ ധുരം, പച്ചയാരമ്മണമ്പി ലബ്ഭതിയേവ. അചേതസികമേവാതി പദം ചിത്തം, രൂപം, നിബ്ബാനന്തി തീസു അചേതസികേസു ചിത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം. നോ അപരിയാപന്നമേവാതി ഗതിപരിയാപന്നചുതിപരിയാപന്നസംസാരവട്ടഭവപരിയാപന്നഭാവതോ പരിയാപന്നാ ഏവ, നോ അപരിയാപന്നാ. ലോകതോ വട്ടതോ ന നിയ്യന്തീതി അനിയ്യാനികാ. ഉപ്പന്നം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി രൂപകണ്ഡേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പച്ചുപ്പന്നാനേവ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തിതോ അതീതാദിവിസയം മനോവിഞ്ഞാണമ്പി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതപതിതമേവ കത്വാ ‘‘ഉപപന്നം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (ധ. സ. ൫൮൪) വുത്തം. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ പന യസ്മാ പച്ചുപ്പന്നാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണാ ന ഹോന്തി, മനോവിഞ്ഞാണസ്സേവ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവാ’’തി വുത്തം. അനിച്ചമേവാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചായേവ. ജരാഭിഭൂതമേവാതി ജരായ അഭിഭൂതത്താ ജരാഭിഭൂതാ ഏവ.

൭൬൨. ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ ഉപ്പന്നാരമ്മണാതി അനാഗതപടിക്ഖേപോ. ന ഹി തേ അനാഗതേസു വത്ഥാരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജന്തി.

പുരേജാതവത്ഥുകാ പുരേജാതാരമ്മണാതി സഹുപ്പത്തിപടിക്ഖേപോ. ന ഹി തേ സഹുപ്പന്നം വത്ഥും വാ ആരമ്മണം വാ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തി, സയം പന പച്ഛാജാതാ ഹുത്വാ പുരേജാതേസു വത്ഥാരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജന്തി.

അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാതി അജ്ഝത്തജ്ഝത്തവസേന വുത്തം. താനി ഹി അജ്ഝത്തികേ പഞ്ച പസാദേ വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബാഹിരാരമ്മണാതി ബാഹിരരൂപാദിആരമ്മണാ. തത്ഥ ചതുക്കം വേദിതബ്ബം – പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഹി പസാദവത്ഥുകത്താ അജ്ഝത്തികാ അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാ, മനോവിഞ്ഞാണം ഹദയരൂപം വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകാലേ അജ്ഝത്തികം ബാഹിരവത്ഥുകം, പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ തയോ ഖന്ധാ ബാഹിരാ അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാ, മനോവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ തയോ ഖന്ധാ ഹദയരൂപം വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകാലേ ബാഹിരാ ബാഹിരവത്ഥുകാ.

അസമ്ഭിന്നവത്ഥുകാതി അനിരുദ്ധവത്ഥുകാ. ന ഹി തേ നിരുദ്ധം അതീതം വത്ഥും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തി. അസമ്ഭിന്നാരമ്മണതായപി ഏസേവ നയോ.

അഞ്ഞം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ച ആരമ്മണഞ്ചാതിആദീസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഹി അഞ്ഞം വത്ഥു, അഞ്ഞം ആരമ്മണം. അഞ്ഞം സോതവിഞ്ഞാണാദീനം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതപസാദാദീസു അഞ്ഞതരം വത്ഥും, സദ്ദാദീസു വാ അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം കത്വാ കപ്പതോ കപ്പം ഗന്ത്വാപി ന ഉപ്പജ്ജതി; ചക്ഖുപസാദമേവ പന വത്ഥും കത്വാ രൂപഞ്ച ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമസ്സ വത്ഥുപി ദ്വാരമ്പി ആരമ്മണമ്പി നിബദ്ധം, അഞ്ഞം വത്ഥും വാ ദ്വാരം വാ ആരമ്മണം വാ ന സങ്കമതി, നിബദ്ധവത്ഥു നിബദ്ധദ്വാരം നിബദ്ധാരമ്മണമേവ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൭൬൩. ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തീതി ഏത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ചക്ഖു സോതസ്സ, സോതം വാ ചക്ഖുസ്സാതി ഏവം ഏകം ഏകസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോതീതി അത്ഥോ. സചേ ഹി നീലാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം സമോധാനേത്വാ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനേയ്യ ‘ഇങ്ഘ താവ നം വവത്ഥാപേഹി വിഭാവേഹി – കിം നാമേതം ആരമ്മണ’ന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിനാപി മുഖേന അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവം വദേയ്യ – ‘അരേ അന്ധബാല, വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി പരിധാവമാനോ അഞ്ഞത്ര മയാ കുഹിം ഏതസ്സ ജാനനകം ലഭിസ്സസി; ആഹര നം ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹി; അഹമേതം ആരമ്മണം ജാനിസ്സാമി – യദി വാ നീലം യദി വാ പീതകം. ന ഹി ഏസോ അഞ്ഞസ്സ വിസയോ; മയ്ഹമേവേസോ വിസയോ’തി. സേസവിഞ്ഞാണേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേതേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോന്തി നാമ.

൭൬൪. സമന്നാഹരന്തസ്സാതി ആവജ്ജനേനേവ സമന്നാഹരന്തസ്സ.

മനസികരോന്തസ്സാതി ആവജ്ജനേനേവ മനസികരോന്തസ്സ. ഏതാനി ഹി ചിത്താനി ആവജ്ജനേന സമന്നാഹടകാലേ മനസികതകാലേയേവ ച ഉപ്പജ്ജന്തി.

ന അബ്ബോകിണ്ണാതി അഞ്ഞേന വിഞ്ഞാണേന അബ്ബോകിണ്ണാ നിരന്തരാവ നുപ്പജ്ജന്തി. ഏതേന തേസം അനന്തരതാ പടിക്ഖിത്താ.

൭൬൫. ന അപുബ്ബം അചരിമന്തി ഏതേന സബ്ബേസമ്പി സഹുപ്പത്തി പടിക്ഖിത്താ. ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമനന്തരാതി ഏതേന സമനന്തരതാ പടിക്ഖിത്താ.

൭൬൬. ആവട്ടനാ വാതിആദീനി ചത്താരിപി ആവജ്ജനസ്സേവ നാമാനി. തഞ്ഹി ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടനതോ ആവട്ടനാ, തസ്സേവ ആഭുജനതോ ആഭോഗോ, രൂപാദീനം സമന്നാഹരണതോ സമന്നാഹാരോ, തേസംയേവ മനസികരണതോ മനസികാരോതി വുച്ചതി. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം ആവജ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ ആവജ്ജനാദികിച്ചം കാതും സമത്ഥഭാവോ പടിക്ഖിത്തോ.

ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧-൨) ഏവം വുത്തം ഏകമ്പി കുസലം വാ അകുസലം വാ ന പടിവിജാനാതി.

അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താതി ഠപേത്വാ രൂപാദീനം അഭിനിപാതമത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സുപണ്ഡിതോപി പുരിസോ, ഠപേത്വാ ആപാഥഗതാനി രൂപാദീനി, അഞ്ഞം കുസലാകുസലേസു ഏകധമ്മമ്പി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന പടിവിജാനാതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പനേത്ഥ ദസ്സനമത്തമേവ ഹോതി. സോതവിഞ്ഞാണാദീനി സവനഘായനസായനഫുസനമത്താനേവ. ദസ്സനാദിമത്തതോ പന മുത്താ അഞ്ഞാ ഏതേസം കുസലാദിപടിവിഞ്ഞത്തി നാമ നത്ഥി.

മനോധാതുയാപീതി സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുയാപി. സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ചേത്ഥ പികാരോ. തസ്മാ മനോധാതുയാപി തതോ പരാഹി മനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹിപീതി സബ്ബേഹിപി പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി കുസലാകുസലം ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ന കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി ഗമനാദീസു കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതി, ന കായകമ്മം ന വചീകമ്മം പട്ഠപേതി, ന കുസലാകുസലം ധമ്മം സമാദിയതി, ന സമാധിം സമാപജ്ജതി ലോകിയം വാ ലോകുത്തരം വാ, ന സമാധിതോ വുട്ഠാതി ലോകിയാ വാ ലോകുത്തരാ വാ, ന ഭവതോ ചവതി, ന ഭവന്തരേ ഉപപജ്ജതി. സബ്ബമ്പി ഹേതം കുസലാകുസലധമ്മപടിവിജാനനാദിവചനപരിയോസാനം കിച്ചം മനോദ്വാരികചിത്തേനേവ ഹോതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേനാതി സബ്ബസ്സാപേതസ്സ കിച്ചസ്സ കരണേ സഹജവനകാനി വീഥിചിത്താനി പടിക്ഖിത്താനി. യഥാ ചേതേസം ഏതാനി കിച്ചാനി നത്ഥി, ഏവം നിയാമോക്കമനാദീനിപി. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരികജവനേന മിച്ഛത്തനിയാമം ഓക്കമതി, ന സമ്മത്തനിയാമം; ന ചേതം ജവനം നാമഗോത്തമാരബ്ഭ ജവതി, ന കസിണാദിപണ്ണത്തിം; ന ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവസേന പവത്തതി, ന വുട്ഠാനഗാമിനീബലവവിപസ്സനാവസേന; ന രൂപാരൂപധമ്മേ ആരബ്ഭ ജവതി, ന നിബ്ബാനം; ന ചേതേന സദ്ധിം പടിസമ്ഭിദാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ന അഭിഞ്ഞാഞാണം, ന സാവകപാരമീഞാണം, ന പച്ചേകബോധിഞാണം, ന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. സബ്ബോപി പനേസ പഭേദോ മനോദ്വാരികജവനേയേവ ലബ്ഭതി.

ന സുപതി ന പടിബുജ്ഝതി ന സുപിനം പസ്സതീതി സബ്ബേനാപി ച പഞ്ചദ്വാരികചിത്തേന നേവ നിദ്ദം ഓക്കമതി, ന നിദ്ദായതി, ന പടിബുജ്ഝതി, ന കിഞ്ച സുപിനം പസ്സതീതി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു സഹ ജവനേന വീഥിചിത്തം പടിക്ഖിത്തം.

നിദ്ദായന്തസ്സ ഹി മഹാവട്ടിം ജാലേത്വാ ദീപേ ചക്ഖുസമീപേ ഉപനീതേ പഠമം ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേതി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി. അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി. തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി. തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി. തേന ചിത്തേന ഞത്വാ ‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ആലോകോ’തി ജാനാതി.

തഥാ നിദ്ദായന്തസ്സ കണ്ണസമീപേ തൂരിയേസു പഗ്ഗഹിതേസു, ഘാനസമീപേ സുഗന്ധേസു വാ ദുഗ്ഗന്ധേസു വാ പുപ്ഫേസു ഉപനീതേസു, മുഖേ സപ്പിമ്ഹി വാ ഫാണിതേ വാ പക്ഖിത്തേ, പിട്ഠിയം പാണിനാ പഹാരേ ദിന്നേ പഠമം സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേന്തി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി. അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തി. തതോ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി. തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി. തേന ചിത്തേന ഞത്വാ ‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ സദ്ദോ – സങ്ഖസദ്ദോ, ഭേരിസദ്ദോ’തി വാ ‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഗന്ധോ – മൂലഗന്ധോ, സാരഗന്ധോ’തി വാ ‘കിം ഇദം മയ്ഹം മുഖേ പക്ഖിത്തരസം – സപ്പീതി വാ ഫാണിത’ന്തി വാ ‘കേനമ്ഹി പിട്ഠിയം പഹതോ, അതിഥദ്ധോ മേ പഹാരോ’തി വാ വത്താരോ ഹോന്തി. ഏവം മനോദ്വാരികജവനേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. സുപിനമ്പി തേനേവ പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന.

തഞ്ച പനേതം സുപിനം പസ്സന്തോ ചതൂഹി കാരണേഹി പസ്സതി – ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി. തത്ഥ പിത്താദീനം ഖോഭകരണപച്ചയയോഗേന ഖുഭിതധാതുകോ ‘ധാതുക്ഖോഭതോ’ സുപിനം പസ്സതി. പസ്സന്തോ ച നാനാവിധം സുപിനം പസ്സതി – പബ്ബതാ പതന്തോ വിയ, ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ, വാളമിഗഹത്ഥിചോരാദീഹി അനുബദ്ധോ വിയ ച ഹോതി. ‘അനുഭൂതപുബ്ബതോ’ പസ്സന്തോ പുബ്ബേ അനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം പസ്സതി. ‘ദേവതോപസംഹാരതോ’ പസ്സന്തസ്സ ദേവതാ അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ നാനാവിധാനി ആരമ്മണാനി ഉപസംഹരന്തി. സോ താസം ദേവതാനം ആനുഭാവേന താനി ആരമ്മണാനി പസ്സതി. പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സന്തോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവസേന ഉപ്പജ്ജിതുകാമസ്സ അത്ഥസ്സ വാ അനത്ഥസ്സ വാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതം സുപിനം പസ്സതി ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തം, ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ (അ. നി. ൫.൧൯൬), കോസലരാജാ വിയ ച സോളസ സുപിനേതി (ജാ. ൧.൧.൪൧).

തത്ഥ യം ധാതുക്ഖോഭതോ അനുഭൂതപുബ്ബതോ ച സുപിനം പസ്സതി, ന തം സച്ചം ഹോതി. യം ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സതി, തം സച്ചം വാ ഹോതി അലികം വാ. കുദ്ധാ ഹി ദേവതാ ഉപായേന വിനാസേതുകാമാ വിപരീതമ്പി കത്വാ ദസ്സേന്തി. തത്രിദം വത്ഥു – രോഹണേ കിര നാഗമഹാവിഹാരേ മഹാഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനപലോകേത്വാവ ഏകം നാഗരുക്ഖം ഛിന്ദാപേസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഥേരസ്സ കുദ്ധാ പഠമമേവ നം പലോഭേത്വാ പച്ഛാ ‘ഇതോ തേ സത്തദിവസമത്ഥകേ ഉപട്ഠാകോ രാജാ മരിസ്സതീ’തി സുപിനേ ആരോചേസി. ഥേരോ നം കഥം ആഹരിത്വാ രാജോരോധാനം ആചിക്ഖി. താ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഹാവിരവം വിരവിംസു. രാജാ ‘കിം ഏത’ന്തി പുച്ഛി. താ ‘ഏവം ഥേരേന വുത്ത’ന്തി ആരോചയിംസു. രാജാ ദിവസേ ഗണാപേത്വാ സത്താഹേ വീതിവത്തേ കുജ്ഝിത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥപാദേ ഛിന്ദാപേസി.

യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി തം ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതി. ഏതേസഞ്ച ചതുന്നം മൂലകാരണാനം സംസഗ്ഗഭേദതോപി സുപിനഭേദോ ഹോതിയേവ. തഞ്ച പനേതം ചതുബ്ബിധം സുപിനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാവ പസ്സന്തി അപ്പഹീനവിപല്ലാസത്താ; അസേക്ഖാ ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ.

കിം പന തം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി, പടിബുദ്ധോ? ഉദാഹു നേവ സുത്തോ പസ്സതി ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി. ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി. തഞ്ച രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി. സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി. യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി. സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേ വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, ന സുപിനം നാമ പസ്സതി. ഏവഞ്ഹി സതി സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതി? ന അഭാവോ. കസ്മാ? യസ്മാ കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതി. വുത്തം ഹേതം – ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൫). ‘കപിമിദ്ധപരേതോ’തി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി, ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുപരിവത്താ; യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി, തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി. തേനായം സുപിനോ കുസലോപി ഹോതി അകുസലോപി അബ്യാകതോപി ൩൮൬. തത്ഥ സുപിനന്തേ ചേതിയവന്ദനധമ്മസ്സവനധമ്മദേസനാദീനി കരോന്തസ്സ കുസലോ, പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ അകുസലോ, ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേ അബ്യാകതോതി വേദിതബ്ബോ. സുപിനേനേവ ‘ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേ’തി കഥനകാലേപി അബ്യാകതോയേവ.

കിം പന സുപിനേ കതം കുസലാകുസലം കമ്മം സവിപാകം അവിപാകന്തി? സവിപാകം; ദുബ്ബലത്താ പന പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും ന സക്കോതി, ദിന്നായ അഞ്ഞകമ്മേന പടിസന്ധിയാ പവത്തേ വേദനീയം ഹോതി.

ഏവം യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം ന ഹേത്വട്ഠോ യാഥാവട്ഠോ. തം യാഥാവട്ഠം വത്ഥും വിഭാവേതീതി യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ. തഥാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം അഹേതുകട്ഠോ, ജരാഭിഭൂതട്ഠോ, ന സുപിനം പസ്സനട്ഠോ, യാഥാവട്ഠോ. തം യാഥാവട്ഠം വത്ഥും വിഭാവേതീതി യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ. ഇതി യാ ഹേട്ഠാ ‘‘യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാ’’തി മാതികായ നിക്ഖിത്താ, സാ ഏവം യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാതി വേദിതബ്ബാ. തസ്സാ ഏവ ച വസേന ഏവം ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂതി ഏവം ഏകേകകോട്ഠാസേന ഞാണഗണനാ ഏകേന വാ ആകാരേന ഞാണപരിച്ഛേദോ ഹോതി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൨.) ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൭. ദുവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലേതി സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ചതുഭൂമകകുസലപഞ്ഞാ. പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ വുത്തേസു പഞ്ചസു അത്ഥേസു അത്തനോ അത്തനോ ഭൂമിപരിയാപന്നം വിപാകസങ്ഖാതം അത്ഥം ജാപേതി ജനേതി പവത്തേതീതി അത്ഥജാപികാ. അരഹതോ അഭിഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തസ്സ സമാപത്തിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ കിരിയാബ്യാകതേതി അഭിഞ്ഞായ ചേവ സമാപത്തിയാ ച പരികമ്മസമയേ കാമാവചരകിരിയപഞ്ഞാ. സാ ഹി അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിപഭേദം കിരിയസങ്ഖാതം അത്ഥം ജാപേതി ജനേതി പവത്തേതീതി അത്ഥജാപികാ പഞ്ഞാതി വുത്താ. അയം പന അപരോപി പാളിമുത്തകോ അട്ഠകഥാനയോ – യാപി ഹി പുരിമാ കാമാവചരകിരിയാ പച്ഛിമായ കാമാവചരകിരിയായ അനന്തരാദിവസേന പച്ചയോ ഹോതി, സാപി തം കിരിയത്ഥം ജാപേതീതി അത്ഥജാപികാ പഞ്ഞാ നാമ. രൂപാവചരാരൂപാവചരേസുപി ഏസേവ നയോ.

ദുതിയപദനിദ്ദേസേ ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകേതി കാമാവചരവിപാകേ പഞ്ഞാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന കാമാവചരവിപാകത്ഥം ജാപേത്വാ ഠിതാതി ജാപിതത്ഥാ. രൂപാവചരാദിവിപാകപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബാപി വാ ഏസാ അത്തനോ അത്തനോ കാരണേഹി ജാപിതാ ജനിതാ പവത്തിതാ സയമ്പി അത്ഥഭൂതാതിപി ജാപിതത്ഥാ. അരഹതോ ഉപ്പന്നായ അഭിഞ്ഞായ ഉപ്പന്നായ സമാപത്തിയാതി വുത്തകിരിയപഞ്ഞായപി ഏസേവ നയോ. അയം പന അപരോപി പാളിമുത്തകോ അട്ഠകഥാനയോ – കാമാവചരകിരിയപഞ്ഞാപി ഹി സഹജാതാദിവസേന കാമാവചരകിരിയസങ്ഖാതം അത്ഥം ജാപേത്വാ ഠിതാതി ജാപിതത്ഥാ. രൂപാവചരാരൂപാവചരകിരിയപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബാപി വാ ഏസാ അത്തനോ അത്തനോ കാരണേഹി ജാപിതാ ജനിതാ പവത്തിതാ സയഞ്ച അത്ഥഭൂതാതിപി ജാപിതത്ഥാ. സേസമേത്ഥ സബ്ബം ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വുത്തനയത്താ പാകടമേവാതി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൩.) തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൮. തിവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ യോഗവിഹിതേസൂതി യോഗോ വുച്ചതി പഞ്ഞാ; പഞ്ഞാവിഹിതേസു പഞ്ഞാപരിണാമിതേസൂതി അത്ഥോ. കമ്മായതനേസൂതി ഏത്ഥ കമ്മമേവ കമ്മായതനം; അഥ വാ കമ്മഞ്ച തം ആയതനഞ്ച ആജീവാദീനന്തിപി കമ്മായതനം. സിപ്പായതനേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ദുവിധം കമ്മം – ഹീനഞ്ച ഉക്കട്ഠഞ്ച. തത്ഥ ഹീനം നാമ വഡ്ഢകീകമ്മം, പുപ്ഫഛഡ്ഡകകമ്മന്തി ഏവമാദി. ഉക്കട്ഠം നാമ കസി, വണിജ്ജാ, ഗോരക്ഖന്തി ഏവമാദി. സിപ്പമ്പി ദുവിധം ഹീനഞ്ച ഉക്കട്ഠഞ്ച. തത്ഥ ഹീനം സിപ്പം നാമ നളകാരസിപ്പം, പേസകാരസിപ്പം, കുമ്ഭകാരസിപ്പം, ചമ്മകാരസിപ്പം, ന്ഹാപിതസിപ്പന്തി ഏവമാദി. ഉക്കട്ഠം നാമ സിപ്പം മുദ്ദാ, ഗണനാ, ലേഖഞ്ചാതി ഏവമാദി വിജ്ജാവ വിജ്ജാട്ഠാനം. തം ധമ്മികമേവ ഗഹിതം. നാഗമണ്ഡലപരിത്തസദിസം, ഫുധമനകമന്തസദിസം, സാലാകിയം, സല്ലകത്തിയന്തിആദീനി പന വേജ്ജസത്ഥാനി ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ആചരിയ, സിപ്പം സിക്ഖിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൨൯) സിപ്പായതനേ പവിട്ഠത്താ ന ഗഹിതാനി.

തത്ഥ ഏകോ പണ്ഡിതോ മനുസ്സാനം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ അത്തനോ ച ധമ്മതായ ഗേഹപാസാദയാനനാവാദീനി ഉപ്പാദേതി. സോ ഹി ‘ഇമേ മനുസ്സാ വസനട്ഠാനേന വിനാ ദുക്ഖിതാ’തി ഹിതകിരിയായ ഠത്വാ ദീഘചതുരസ്സാദിഭേദം ഗേഹം ഉപ്പാദേതി, സീതുണ്ഹപടിഘാതത്ഥായ ഏകഭൂമികദ്വിഭൂമികാദിഭേദേ പാസാദേ കരോതി, ‘യാനേ അസതി അനുസഞ്ചരണം നാമ ദുക്ഖ’ന്തി ജങ്ഘാകിലമഥപടിവിനോദനത്ഥായ വയ്ഹസകടസന്ദമാനികാദീനി ഉപ്പാദേതി, ‘നാവായ അസതി സമുദ്ദാദീസു സഞ്ചാരോ നാമ നത്ഥീ’തി നാനപ്പകാരം നാവം ഉപ്പാദേതി. സോ സബ്ബമ്പേതം നേവ അഞ്ഞേഹി കയിരമാനം പസ്സതി, ന കതം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ന കഥേന്താനം സുണാതി, അത്തനോ പന ധമ്മതായ ചിന്തായ കരോതി. പഞ്ഞവതാ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായ കതമ്പി അഞ്ഞേഹി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കരോന്തേഹി കതസദിസമേവ ഹോതി. അയം താവ ഹീനകമ്മേ നയോ.

ഉക്കട്ഠകമ്മേപി ‘കസികമ്മേ അസതി മനുസ്സാനം ജീവിതം ന പവത്തതീ’തി ഏകോ പണ്ഡിതോ മനുസ്സാനം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ യുഗനങ്ഗലാദീനി കസിഭണ്ഡാനി ഉപ്പാദേതി; തഥാ നാനപ്പകാരം വാണിജകമ്മം ഗോരക്ഖഞ്ച ഉപ്പാദേതി. സോ സബ്ബമ്പേതം നേവ അഞ്ഞേഹി കരിയമാനം പസ്സതി…പേ… കതസദിസമേവ ഹോതി. അയം ഉക്കട്ഠകമ്മേ നയോ.

ദുവിധേപി പന സിപ്പായതനേ ഏകോ പണ്ഡിതോ മനുസ്സാനം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ നളകാരസിപ്പാദീനി ഹീനസിപ്പാനി, ഹത്ഥമുദ്ദായ ഗണനസങ്ഖാതം മുദ്ദം, അച്ഛിന്നകസങ്ഖാതം ഗണനം, മാതികാപ്പഭേദകാദിഭേദഞ്ച ലേഖം ഉപ്പാദേതി. സോ സബ്ബമ്പേതം നേവ അഞ്ഞേഹി കരിയമാനം പസ്സതി…പേ… കതസദിസമേവ ഹോതി. അയം സിപ്പായതനേ നയോ.

ഏകച്ചോ പന പണ്ഡിതോ അമനുസ്സസരീസപാദീഹി ഉപദ്ദുതാനം മനുസ്സാനം തികിച്ഛനത്ഥായ ധമ്മികാനി നാഗമണ്ഡലമന്താദീനി വിജ്ജാട്ഠാനാനി ഉപ്പാദേതി, താനി നേവ അഞ്ഞേഹി കരിയമാനാനി പസ്സതി, ന കതാനി ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ന കഥേന്താനം സുണാതി, അത്തനോ പന ധമ്മതായ ചിന്തായ കരോതി. പഞ്ഞവതാ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായ കതമ്പി അഞ്ഞേഹി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കരോന്തേഹി കതസദിസമേവ ഹോതി.

കമ്മസ്സകതം വാതി ‘‘ഇദം കമ്മം സത്താനം സകം, ഇദം നോ സക’’ന്തി ഏവം ജാനനഞാണം. സച്ചാനുലോമികം വാതി വിപസ്സനാഞാണം. തഞ്ഹി ചതുന്നം സച്ചാനം അനുലോമനതോ സച്ചാനുലോമികന്തി വുച്ചതി. ഇദാനിസ്സ പവത്തനാകാരം ദസ്സേതും രൂപം അനിച്ചന്തി വാതിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച അനിച്ചലക്ഖണമേവ ആഗതം, ന ദുക്ഖലക്ഖണഅനത്തലക്ഖണാനി, അത്ഥവസേന പന ആഗതാനേവാതി ദട്ഠബ്ബാനി – യഞ്ഹി അനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താതി.

യം ഏവരൂപിന്തി യം ഏവം ഹേട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠസഭാവം അനുലോമികം. ഖന്തിന്തിആദീനി സബ്ബാനി പഞ്ഞാവേവചനാനേവ. സാ ഹി ഹേട്ഠാ വുത്താനം കമ്മായതനാദീനം പഞ്ചന്നം കാരണാനം അപച്ചനീകദസ്സനേന അനുലോമേതീതി അനുലോമികാ. തഥാ സത്താനം ഹിതചരിയായ അനുലോമേതി, മഗ്ഗസച്ചസ്സ അനുലോമേതി, പരമത്ഥസച്ചസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അനുലോമനതോ അനുലോമേതീതിപി അനുലോമികാ. സബ്ബാനിപി ഏതാനി കാരണാനി ഖമതി സഹതി ദട്ഠും സക്കോതീതി ഖന്തി, പസ്സതീതി ദിട്ഠി, രോചേതീതി രുചി, മുദതീതി മുദി, പേക്ഖതീതി പേക്ഖാ. സബ്ബേപിസ്സാ തേ കമ്മായതനാദയോ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, വിസേസതോ ച പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതാ ധമ്മാ പുനപ്പുനം അനിച്ചദുക്ഖാനത്തവസേന നിജ്ഝായമാനാ തം നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി ധമ്മനിജ്ഝാനഖന്തീ.

പരതോ അസ്സുത്വാ പടിലഭതീതി അഞ്ഞസ്സ ഉപദേസവചനം അസ്സുത്വാ സയമേവ ചിന്തേന്തോ പടിലഭതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ നാമ വുച്ചതി. സാ പനേസാ ന യേസം കേസഞ്ചി ഉപ്പജ്ജതി, അഭിഞ്ഞാതാനം പന മഹാസത്താനമേവ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥാപി സച്ചാനുലോമികഞാണം ദ്വിന്നംയേവ ബോധിസത്താനം ഉപ്പജ്ജതി. സേസപഞ്ഞാ സബ്ബേസമ്പി പൂരിതപാരമീനം മഹാപഞ്ഞാനം ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബാ.

പരതോ സുത്വാ പടിലഭതീതി ഏത്ഥ കമ്മായതനാദീനി പരേന കരിയമാനാനി വാ കതാനി വാ ദിസ്വാപി യസ്സ കസ്സചി കഥയമാനസ്സ വചനം സുത്വാപി ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാപി പടിലദ്ധാ സബ്ബാ പരതോ സുത്വായേവ പടിലദ്ധാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

സമാപന്നസ്സാതി സമാപത്തിസമങ്ഗിസ്സ; അന്തോസമാപത്തിയം പവത്താ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയാ നാമാതി അത്ഥോ.

൭൬൯. ദാനം ആരബ്ഭാതി ദാനം പടിച്ച; ദാനചേതനാപച്ചയാതി അത്ഥോ. ദാനാധിഗച്ഛാതി ദാനം അധിഗച്ഛന്തസ്സ; പാപുണന്തസ്സാതി അത്ഥോ. യാ ഉപ്പജ്ജതീതി യാ ഏവം ദാനചേതനാസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, അയം ദാനമയാ പഞ്ഞാ നാമ. സാ പനേസാ ‘ദാനം ദസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തസ്സ, ദാനം ദേന്തസ്സ, ദാനം ദത്വാ തം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പുബ്ബചേതനാ, മുഞ്ചചേതനാ, അപരചേതനാതി തിവിധേന ഉപ്പജ്ജതി.

സീലം ആരബ്ഭ സീലാധിഗച്ഛാതി ഇധാപി സീലചേതനാസമ്പയുത്താവ സീലമയാ പഞ്ഞാതി അധിപ്പേതാ. അയമ്പി ‘സീലം പൂരേസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തസ്സ, സീലം പൂരേന്തസ്സ, സീലം പൂരേത്വാ തം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പുബ്ബചേതനാ, മുഞ്ചചേതനാ, അപരചേതനാതി തിവിധേനേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഭാവനാമയാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ.

൭൭൦. അധിസീലപഞ്ഞാദീസു സീലാദീനി ദുവിധേന വേദിതബ്ബാനി – സീലം, അധിസീലം; ചിത്തം, അധിചിത്തം; പഞ്ഞാ, അധിപഞ്ഞാതി. തത്ഥ ‘‘ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦; അ. നി. ൩.൧൩൭) ഇമായ തന്തിയാ സങ്ഗഹിതവസേന പഞ്ചപി സീലാനി ദസപി സീലാനി സീലം നാമ. തഞ്ഹി തഥാഗതേ ഉപ്പന്നേപി അനുപ്പന്നേപി ഹോതി. അനുപ്പന്നേ കേ പഞ്ഞാപേന്തീതി? താപസപരിബ്ബാജകാ, സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ, ചക്കവത്തിരാജാനോ ച പഞ്ഞാപേന്തി. ഉപ്പന്നേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഭിക്ഖുനീസങ്ഘോ, ഉപാസകാ, ഉപാസികായോ ച പഞ്ഞാപേന്തി. പാതിമോക്ഖസംവരസീലം പന സബ്ബസീലേഹി അധികം ഉപ്പന്നേയേവ തഥാഗതേ ഉപ്പജ്ജതി, നോ അനുപ്പന്നേ. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധായേവ ച നം പഞ്ഞാപേന്തി. ‘‘ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം വീതിക്കമേ ഇദം നാമ ഹോതീ’’തി പഞ്ഞാപനഞ്ഹി അഞ്ഞേസം അവിസയോ, ബുദ്ധാനംയേവ ഏസ വിസയോ, ബുദ്ധാനം ബലം. ഇതി യസ്മാ പാതിമോക്ഖസംവരോ അധിസീലം, തസ്മാ തം അധിസീലപഞ്ഞം ദസ്സേതും പാതിമോക്ഖസംവരം സംവരന്തസ്സാതിആദി വുത്തം.

ഹേട്ഠാ വുത്തായ ഏവ പന തന്തിയാ സങ്ഗഹിതവസേന വട്ടപാദികാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചിത്തം നാമ. തഞ്ഹി തഥാഗതേ ഉപ്പന്നേപി ഹോതി അനുപ്പന്നേപി. അനുപ്പന്നേ കേ നിബ്ബത്തേന്തീതി? താപസപരിബ്ബാജകാ ചേവ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ ച ചക്കവത്തിരാജാനോ ച. ഉപ്പന്നേ ഭഗവതി വിസേസത്ഥികാ ഭിക്ഖുആദയോപി നിബ്ബത്തേന്തിയേവ. വിപസ്സനാപാദികാ പന അട്ഠ സമാപത്തിയോ സബ്ബചിത്തേഹി അധികാ, ഉപ്പന്നേയേവ തഥാഗതേ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ അനുപ്പന്നേ. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ ഏവ ച ഏതാ പഞ്ഞാപേന്തി. ഇതി യസ്മാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ അധിചിത്തം, തസ്മാ അധിചിത്തപഞ്ഞം ദസ്സേതും രൂപാവചരാരൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സാതിആദി വുത്തം.

ഹേട്ഠാ വുത്തായ ഏവ പന തന്തിയാ സങ്ഗഹിതവസേന കമ്മസ്സകതഞാണം പഞ്ഞാ നാമ. തഞ്ഹി തഥാഗതേ ഉപ്പന്നേപി ഹോതി അനുപ്പന്നേപി. അനുപ്പന്നേ വേലാമദാനവേസ്സന്തരദാനാദിവസേന ഉപ്പജ്ജതി; ഉപ്പന്നേ തേന ഞാണേന മഹാദാനം പവത്തേന്താനം പമാണം നത്ഥി. മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാ പന സബ്ബപഞ്ഞാഹി അധികാ, ഉപ്പന്നേയേവ തഥാഗതേ വിത്ഥാരികാ ഹുത്വാ പവത്തതി, നോ അനുപ്പന്നേ. ഇതി യസ്മാ മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാ അധിപഞ്ഞാ, തസ്മാ അതിരേകപഞ്ഞായ പഞ്ഞം ദസ്സേതും ചതൂസു മഗ്ഗേസൂതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ സിയാ – സീലം, അധിസീലം; ചിത്തം, അധിചിത്തം; പഞ്ഞാ, അധിപഞ്ഞാതി ഇമേസു ഛസു കോട്ഠാസേസു വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ കതരസന്നിസ്സിതാതി? അധിപഞ്ഞാസന്നിസ്സിതാ. തസ്മാ യഥാ ഓമകതരപ്പമാണം ഛത്തം വാ ധജം വാ ഉപാദായ അതിരേകപ്പമാണം അതിഛത്തം അതിധജോതി വുച്ചതി, ഏവമിദമ്പി പഞ്ചസീലം ദസസീലം ഉപാദായ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം ‘അധിസീലം’ നാമ; വട്ടപാദികാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ഉപാദായ വിപസ്സനാപാദികാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ‘അധിചിത്തം’ നാമ, കമ്മസ്സകതപഞ്ഞം ഉപാദായ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ ച മഗ്ഗപഞ്ഞാ ച ഫലപഞ്ഞാ ച ‘അധിപഞ്ഞാ’ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

൭൭൧. ആയകോസല്ലാദിനിദ്ദേസേ യസ്മാ ആയോതി വുഡ്ഢി, സാ അനത്ഥഹാനിതോ അത്ഥുപ്പത്തിതോ ച ദുവിധാ; അപായോതി അവുഡ്ഢി, സാപി അത്ഥഹാനിതോ അനത്ഥുപ്പത്തിതോ ച ദുവിധാ; തസ്മാ തം ദസ്സേതും ഇമേ ധമ്മേ മനസികരോതോതിആദി വുത്തം. ഇദം വുച്ചതീതി യാ ഇമേസം അകുസലധമ്മാനം അനുപ്പത്തിപ്പഹാനേസു കുസലധമ്മാനഞ്ച ഉപ്പത്തിട്ഠിതീസു പഞ്ഞാ – ഇദം ആയകോസല്ലം നാമ വുച്ചതി. യാ പനേസാ കുസലധമ്മാനം അനുപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനേസു അകുസലധമ്മാനഞ്ച ഉപ്പത്തിട്ഠിതീസു പഞ്ഞാ – ഇദം അപായകോസല്ലം നാമാതി അത്ഥോ. ആയകോസല്ലം താവ പഞ്ഞാ ഹോതു; അപായകോസല്ലം കഥം പഞ്ഞാ നാമ ജാതാതി? പഞ്ഞവായേവ ഹി ‘മയ്ഹം ഏവം മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി ഉപ്പന്നാ ച നിരുജ്ഝന്തി; അനുപ്പന്നാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ പവഡ്ഢന്തീ’തി പജാനാതി. സോ ഏവം ഞത്വാ അനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേതി, ഉപ്പന്നേ പജഹതി; അനുപ്പന്നേ കുസലേ ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നേ ഭാവനാപാരിപൂരിം പാപേതി. ഏവം അപായകോസല്ലമ്പി പഞ്ഞാ ഏവാതി വേദിതബ്ബം. സബ്ബാപി തത്രൂപായാ പഞ്ഞാ ഉപായകോസല്ലന്തി ഇദം പന അച്ചായികകിച്ചേ വാ ഭയേ വാ ഉപ്പന്നേ തസ്സ തികിച്ഛനത്ഥം ഠാനുപ്പത്തിയകാരണജാനനവസേനേവ വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൪.) ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൯൩. ചതുബ്ബിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ അത്ഥി ദിന്നന്തിആദീസു ദിന്നപച്ചയാ ഫലം അത്ഥീതി ഇമിനാ ഉപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം വുച്ചതീതി യം ഞാണം ‘ഇദം കമ്മം സകം, ഇദം നോ സക’ന്തി ജാനാതി – ഇദം കമ്മസ്സകതഞാണം നാമ വുച്ചതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ തിവിധം കായദുച്ചരിതം, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം, തിവിധം മനോദുച്ചരിതന്തി ഇദം ന സകകമ്മം നാമ. തീസു ദ്വാരേസു ദസവിധമ്പി സുചരിതം സകകമ്മം നാമ. അത്തനോ വാപി ഹോതു പരസ്സ വാ സബ്ബമ്പി അകുസലം ന സകകമ്മം നാമ. കസ്മാ? അത്ഥഭഞ്ജനതോ അനത്ഥജനനതോ ച. അത്തനോ വാ ഹോതു പരസ്സ വാ സബ്ബമ്പി കുസലം സകകമ്മം നാമ. കസ്മാ? അനത്ഥഭഞ്ജനതോ അത്ഥജനനതോ ച. ഏവം ജാനനസമത്ഥേ ഇമസ്മിം കമ്മസ്സകതഞാണേ ഠത്വാ ബഹും ദാനം ദത്വാ സീലം പൂരേത്വാ ഉപോസഥം സമാദിയിത്വാ സുഖേന സുഖം സമ്പത്തിയാ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ നിബ്ബാനം പത്താനം ഗണനപരിച്ഛേദോ നത്ഥി. യഥാ ഹി സധനോ പുരിസോ പഞ്ചസു സകടസതേസു സപ്പിമധുഫാണിതാദീനി ചേവ ലോണതിലതണ്ഡുലാദീനി ച ആരോപേത്വാ കന്താരമഗ്ഗം പടിപന്നോ കേനചിദേവ കരണീയേന അത്ഥേ ഉപ്പന്നേ സബ്ബേസം ഉപകരണാനം ഗഹിതത്താ ന ചിന്തേതി, ന പരിതസ്സതി, സുഖേനേവ ഖേമന്തം പാപുണാതി; ഏവമേവ ഇമസ്മിമ്പി കമ്മസ്സകതഞാണേ ഠത്വാ ബഹും ദാനം ദത്വാ…പേ… നിബ്ബാനം പത്താനം ഗണനപഥോ നത്ഥി. ഠപേത്വാ സച്ചാനുലോമികം ഞാണന്തി മഗ്ഗസച്ചസ്സ പരമത്ഥസച്ചസ്സ ച അനുലോമനതോ സച്ചാനുലോമികന്തി ലദ്ധനാമം വിപസ്സനാഞാണം ഠപേത്വാ അവസേസാ സബ്ബാപി സാസവാ കുസലാ പഞ്ഞാ കമ്മസ്സകതഞാണമേവാതി അത്ഥോ.

൭൯൪. മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം ദുക്ഖേപേതം ഞാണന്തി ഏത്ഥ ഏകമേവ മഗ്ഗഞാണം ചതൂസു സച്ചേസു ഏകപടിവേധവസേന ചതൂസു ഠാനേസു സങ്ഗഹിതം.

൭൯൬. ധമ്മേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ മഗ്ഗപഞ്ഞാ താവ ചതുന്നം സച്ചാനം ഏകപടിവേധവസേന ധമ്മേ ഞാണം നാമ ഹോതു; ഫലപഞ്ഞാ കഥം ധമ്മേ ഞാണം നാമാതി? നിരോധസച്ചവസേന. ദുവിധാപി ഹേസാ പഞ്ഞാ അപരപ്പച്ചയേ അത്ഥപച്ചക്ഖേ അരിയസച്ചധമ്മേ കിച്ചതോ ച ആരമ്മണതോ ച പവത്തത്താ ധമ്മേ ഞാണന്തി വേദിതബ്ബാ. സോ ഇമിനാ ധമ്മേനാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗഞാണം ധമ്മഗോചരത്താ ഗോചരവോഹാരേന ധമ്മോതി വുത്തം, ഉപയോഗത്ഥേ വാ കരണവചനം; ഇമം ധമ്മം ഞാതേനാതി അത്ഥോ; ചതുസച്ചധമ്മം ജാനിത്വാ ഠിതേന മഗ്ഗഞാണേനാതി വുത്തം ഹോതി. ദിട്ഠേനാതി ദസ്സനേന; ധമ്മം പസ്സിത്വാ ഠിതേനാതി അത്ഥോ. പത്തേനാതി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പത്വാ ഠിതത്താ ധമ്മം പത്തേന. വിദിതേനാതി മഗ്ഗഞാണേന ചത്താരി അരിയസച്ചാനി വിദിതാനി പാകടാനി കതാനി. തസ്മാ തം ധമ്മം വിദിതം നാമ ഹോതി. തേന വിദിതധമ്മേന. പരിയോഗാള്ഹേനാതി ചതുസച്ചധമ്മം പരിയോഗാഹേത്വാ ഠിതേന. നയം നേതീതി അതീതേ ച അനാഗതേ ച നയം നേതി ഹരതി പേസേതി. ഇദം പന ന മഗ്ഗഞാണസ്സ കിച്ചം, പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ കിച്ചം. സത്ഥാരാ പന മഗ്ഗഞാണം അതീതാനാഗതേ നയം നയനസദിസം കതം. കസ്മാ? മഗ്ഗമൂലകത്താ. ഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ഹി പച്ചവേക്ഖണാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ സത്ഥാ മഗ്ഗഞാണമേവ നയം നയനസദിസം അകാസി. അപിച ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – യദേതം ഇമിനാ ചതുസച്ചഗോചരം മഗ്ഗഞാണം അധിഗതം, തേന ഞാണേന കാരണഭൂതേന അതീതാനാഗതേ പച്ചവേക്ഖണഞാണസങ്ഖാതം നയം നേതി.

ഇദാനി യഥാ തേന നയം നേതി, തം ആകാരം ദസ്സേതും യേ ഹി കേചി അതീതമദ്ധാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അബ്ഭഞ്ഞംസൂതി ജാനിംസു പടിവിജ്ഝിംസു. ഇമഞ്ഞേവാതി യം ദുക്ഖം അതീതേ അബ്ഭഞ്ഞംസു, യഞ്ച അനാഗതേ അഭിജാനിസ്സന്തി, ന തഞ്ഞേവ ഇമം; സരിക്ഖട്ഠേന പന ഏവം വുത്തം. അതീതേപി ഹി ഠപേത്വാ തണ്ഹം തേഭൂമകക്ഖന്ധേയേവ ദുക്ഖസച്ചന്തി പടിവിജ്ഝിംസു, തണ്ഹംയേവ സമുദയസച്ചന്തി നിബ്ബാനമേവ നിരോധസച്ചന്തി അരിയമഗ്ഗമേവ മഗ്ഗസച്ചന്തി പടിവിജ്ഝിംസു, അനാഗതേപി ഏവമേവ പടിവിജ്ഝിസ്സന്തി, ഏതരഹിപി ഏവമേവ പടിവിജ്ഝന്തീതി സരിക്ഖട്ഠേന ‘‘ഇമഞ്ഞേവാ’’തി വുത്തം. ഇദം വുച്ചതി അന്വയേ ഞാണന്തി ഇദം അനുഗമനഞാണം നയനഞാണം കാരണഞാണന്തി വുച്ചതി.

പരിയേ ഞാണന്തി ചിത്തപരിച്ഛേദഞാണം. പരസത്താനന്തി ഠപേത്വാ അത്താനം സേസസത്താനം. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതീതി അത്തനോ ചിത്തേന തേസം ചിത്തം സരാഗാദിവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ നാനപ്പകാരതോ ജാനാതി. സരാഗം വാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ വുത്തമേവ. അയം പന വിസേസോ – ഇധ അനുത്തരം വാ ചിത്തം വിമുത്തം വാ ചിത്തന്തി ഏത്ഥ ലോകുത്തരമ്പി ലബ്ഭതി. അവിപസ്സനൂപഗമ്പി ഹി പരചിത്തഞാണസ്സ വിസയോ ഹോതിയേവ.

അവസേസാ പഞ്ഞാതി ധമ്മേ ഞാണാദികാ തിസ്സോ പഞ്ഞാ ഠപേത്വാ സേസാ സബ്ബാപി പഞ്ഞാ ഞാണന്തി സമ്മതത്താ സമ്മുതിഞാണം നാമ ഹോതി. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ സമ്മുതിമ്ഹി ഞാണന്തി സമ്മുതിഞാണം.

൭൯൭. കാമാവചരകുസലേ പഞ്ഞാതി അയഞ്ഹി ഏകന്തേന വട്ടസ്മിം ചുതിപടിസന്ധിം ആചിനതേവ, തസ്മാ ‘‘ആചയായ നോ അപചയായാ’’തി വുത്താ. ലോകുത്തരമഗ്ഗപഞ്ഞാ പന യസ്മാ ചുതിപടിസന്ധിം അപചിനതേവ, തസ്മാ ‘‘അപചയായ നോ ആചയായാ’’തി വുത്താ. രൂപാവചരാരൂപാവചരപഞ്ഞാ ചുതിപടിസന്ധിമ്പി ആചിനതി, വിക്ഖമ്ഭനവസേന കിലേസേ ചേവ കിലേസമൂലകേ ച ധമ്മേ അപചിനതി, തസ്മാ ‘‘ആചയായ ചേവ അപചയായ ചാ’’തി വുത്താ. സേസാ നേവ ചുതിപടിസന്ധിം ആചിനതി ന അപചിനതി, തസ്മാ ‘‘നേവ ആചയായ നോ അപചയായാ’’തി വുത്താ.

൭൯൮. ന ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി ഇദം പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. സാ ഹിസ്സ കാമവിവേകേന പത്തബ്ബത്താ കിലേസനിബ്ബിദായ സംവത്തതി. തായ ചേസ കാമേസു വീതരാഗോ ഹോതി, അഭിഞ്ഞാപാദകഭാവം പന അപ്പത്തതായ നേവ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി, നിമിത്താരമ്മണത്താ ന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. ഏവമയം പഞ്ഞാ നിബ്ബിദായ ഹോതി നോ പടിവേധായ. സ്വേവാതി പഠമജ്ഝാനം പത്വാ ഠിതോ. കാമേസു വീതരാഗോ സമാനോതി തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതാനംയേവ കാമാനം വസേന വീതരാഗോ. അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി. ഇദം ചതുത്ഥജ്ഝാനപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. ചതുത്ഥജ്ഝാനപഞ്ഞാ ഹി അഭിഞ്ഞാപാദകഭാവേനാപി പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി, അഭിഞ്ഞാഭാവപ്പത്തിയാപി പടിവിജ്ഝതി ഏവ. തസ്മാ സാ പടിവേധായ ഹോതി. പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞായ ഏവ പന കിലേസേസുപി നിബ്ബിന്ദത്താ നോ നിബ്ബിദായ. യാ പനായം ദുതിയതതിയജ്ഝാനപഞ്ഞാ, സാ കതരകോട്ഠാസം ഭജതീതി? സോമനസ്സവസേന പഠമജ്ഝാനമ്പി ഭജതി, അവിതക്കവസേന ചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി. ഏവമേസാ പഠമജ്ഝാനസന്നിസ്സിതാ വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസന്നിസ്സിതാ വാ കാതബ്ബാ. നിബ്ബിദായ ചേവ പടിവേധായ ചാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ സബ്ബസ്മിമ്പി വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനതോ നിബ്ബിദായ, ഛട്ഠം അഭിഞ്ഞം പടിവിജ്ഝനതോ പടിവേധായ ച ഹോതി.

൭൯൯. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതിആദീസു യ്വായം അപ്പഗുണസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ ലാഭീ. തം തതോ വുട്ഠിതം ആരമ്മണവസേന കാമസഹഗതാ ഹുത്വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി തുദന്തി ചോദേന്തി. തസ്സ കാമാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ ഹായതി പരിഹായതി; തസ്മാ ഹാനഭാഗിനീതി വുത്താ. തദനുധമ്മതാതി തദനുരൂപസഭാവാ. സതി സന്തിട്ഠതീതി ഇദം മിച്ഛാസതിം സന്ധായ വുത്തം, ന സമ്മാസതിം. യസ്സ ഹി പഠമജ്ഝാനാനുരൂപസഭാവാ പഠമജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ ദിസ്വാ അസ്സാദയമാനാ അഭിനന്ദമാനാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ നികന്തിവസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ നേവ ഹായതി, ന വഡ്ഢതി, ഠിതികോട്ഠാസികാ ഹോതി. തേന വുത്തം ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാതി. അവിതക്കസഹഗതാതി അവിതക്കം ദുതിയജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ മനസികരോതോ ആരമ്മണവസേന അവിതക്കസഹഗതാ. സമുദാചരന്തീതി പഗുണതോ പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതം ദുതിയജ്ഝാനാധിഗമത്ഥായ തുദന്തി ചോദേന്തി. തസ്സ ഉപരി ദുതിയജ്ഝാനാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ വിസേസഭൂതസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ വിസേസഭാഗിനീതി വുത്താ. നിബ്ബിദാസഹഗതാതി തമേവ പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതം നിബ്ബിദാസങ്ഖാതേന വിപസ്സനാഞാണേന സഹഗതാ. വിപസ്സനാഞാണഞ്ഹി ഝാനങ്ഗഭേദേ വത്തന്തേ നിബ്ബിന്ദതി ഉക്കണ്ഠതി, തസ്മാ നിബ്ബിദാതി വുച്ചതി. സമുദാചരന്തീതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയത്ഥായ തുദന്തി ചോദേന്തി. വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാതി വിരാഗസങ്ഖാതേന നിബ്ബാനേന ഉപസംഹിതാ. വിപസ്സനാഞാണമ്ഹി സക്കാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന വിരാഗം നിബ്ബാനം സച്ഛികാതുന്തി പവത്തിതോ ‘‘വിരാഗൂപസഞ്ഹിത’’ന്തി വുച്ചതി. തംസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാമനസികാരാപി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ ഏവ നാമ. തസ്സ തേസം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ അരിയമഗ്ഗപടിവേധസ്സ പദട്ഠാനതായ നിബ്ബേധഭാഗിനീതി വുത്താ. ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാവ കഥിതാ. ദുതിയജ്ഝാനപഞ്ഞാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൦൧. കിച്ഛേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി ലോകുത്തരസമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ആഗമനകാലേ കിച്ഛേന കസിരേന ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തസ്സ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ആഗതസ്സ. ദന്ധം തണ്ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സാതി വിക്ഖമ്ഭിതേസു കിലേസേസു വിപസ്സനാപരിവാസേ ചിരം വസിത്വാ തം ലോകുത്തരസമാധിസങ്ഖാതം ഠാനം ദന്ധം സണികം അഭിജാനന്തസ്സ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ, പാപുണന്തസ്സാതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി യാ ഏസാ ഏവം ഉപ്പജ്ജതി, അയം കിലേസവിക്ഖമ്ഭനപടിപദായ ദുക്ഖത്താ, വിപസ്സനാപരിവാസപഞ്ഞായ ച ദന്ധത്താ മഗ്ഗകാലേ ഏകചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പന്നാപി പഞ്ഞാ ആഗമനവസേന ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമാതി വുച്ചതി. ഉപരി തീസു പദേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൦൨. സമാധിസ്സ ന നികാമലാഭിസ്സാതി യോ സമാധിസ്സ ന നികാമലാഭീ ഹോതി, സോ തസ്സ ന നികാമലാഭീ നാമ. യസ്സ സമാധി ഉപരൂപരി സമാപജ്ജനത്ഥായ ഉസ്സക്കിതും പച്ചയോ ന ഹോതി, തസ്സ അപ്പഗുണജ്ഝാനലാഭിസ്സാതി അത്ഥോ. ആരമ്മണം ഥോകം ഫരന്തസ്സാതി പരിത്തേ സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ ആരമ്മണേ പരികമ്മം കത്വാ തത്ഥേവ അപ്പനം പത്വാ തം അവഡ്ഢിതം ഥോകമേവ ആരമ്മണം ഫരന്തസ്സാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. നനികാമലാഭീപടിപക്ഖതോ ഹി പഗുണജ്ഝാനലാഭീ ഏത്ഥ നികാമലാഭീതി വുത്തോ. അവഡ്ഢിതാരമ്മണപടിപക്ഖതോ ച വഡ്ഢിതാരമ്മണം വിപുലന്തി വുത്തം. സേസം താദിസമേവ.

ജരാമരണേപേതം ഞാണന്തി നിബ്ബാനമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ചതുന്നം സച്ചാനം ഏകപടിവേധവസേന ഏതം വുത്തം.

ജരാമരണം ആരബ്ഭാതിആദീനി പന ഏകേകം വത്ഥും ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ പുബ്ബഭാഗേ സച്ചവവത്ഥാപനവസേന വുത്താനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൫.) പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൪. പഞ്ചവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ പീതിഫരണതാദീസു പീതിം ഫരമാനാ ഉപ്പജ്ജതീതി ദ്വീസു ഝാനേസു പഞ്ഞാ പീതിഫരണതാ നാമ. സുഖം ഫരമാനാ ഉപ്പജ്ജതീതി തീസു ഝാനേസു പഞ്ഞാ സുഖഫരണതാ നാമ. പരേസം ചേതോഫരമാനാ ഉപ്പജ്ജതീതി ചേതോപരിയപഞ്ഞാ ചേതോഫരണതാ നാമ. ആലോകം ഫരമാനാ ഉപ്പജ്ജതീതി ദിബ്ബചക്ഖുപഞ്ഞാ ആലോകഫരണതാ നാമ. പച്ചവേക്ഖണഞാണം പച്ചവേക്ഖണാനിമിത്തം നാമ. തേനേവ വുത്തം ‘‘ദ്വീസു ഝാനേസു പഞ്ഞാ പീതിഫരണതാ’’തിആദി. തത്ഥ ച പീതിഫരണതാ സുഖഫരണതാ ദ്വേ പാദാ വിയ, ചേതോഫരണതാ ആലോകഫരണതാ ദ്വേ ഹത്ഥാ വിയ, അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം മജ്ഝിമകായോ വിയ, പച്ചവേക്ഖണാനിമിത്തം സീസം വിയ. ഇതി ഭഗവാ പഞ്ചങ്ഗികം സമ്മാസമാധിം അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമ്പന്നം പുരിസം വിയ കത്വാ ദസ്സേസി. അയം പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധീതി അയം ഹത്ഥപാദസീസസദിസേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി യുത്തോ സമ്മാസമാധീതി പാദകജ്ഝാനസമാധിം കഥേസി.

അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവാതിആദീസു അരഹത്തഫലസമാധി അധിപ്പേതോ. സോ ഹി അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖത്താ പച്ചുപ്പന്നസുഖോ. പുരിമോ പുരിമോ പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ സമാധിസുഖസ്സ പച്ചയത്താ ആയതിം സുഖവിപാകോ. സന്തം സുഖുമം ഫലചിത്തം പണീതം മധുരരൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഹി സബ്ബകായാനുഗതം സുഖസമ്ഫസ്സം ഫോട്ഠബ്ബം പടിച്ച സുഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇമിനാപി പരിയായേന ആയതിം സുഖവിപാകോ. കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയോ. കാമാമിസവട്ടാമിസലോകാമിസാനം അഭാവാ നിരാമിസോ. ബുദ്ധാദീഹി മഹാപുരിസേഹി സേവിതത്താ അകാപുരിസസേവിതോ. അങ്ഗസന്തതായ ആരമ്മണസന്തതായ സബ്ബകിലേസദരഥസന്തതായ ച സന്തോ. അതപ്പനീയട്ഠേന പണീതോ. കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ലദ്ധത്താ കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിഭാവസ്സ വാ ലദ്ധത്താ പടിപ്പസ്സദ്ധിലദ്ധോ. പടിപ്പസ്സദ്ധം പടിപ്പസ്സദ്ധീതി ഹി ഇദം അത്ഥതോ ഏകം. പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസേന വാ അരഹതാ ലദ്ധത്താപി പടിപ്പസ്സദ്ധിലദ്ധോ. ഏകോദിഭാവേന അധിഗതത്താ ഏകോദിഭാവമേവ വാ അധിഗതത്താ ഏകോദിഭാവാധിഗതോ. അപ്പഗുണസാസവസമാധി വിയ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന ചിത്തേന പച്ചനീകധമ്മേ നിഗ്ഗയ്ഹ കിലേസേ വാരേത്വാ അനധിഗതത്താ ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ. തഞ്ച സമാധിം സമാപജ്ജന്തോ തതോ വാ വുട്ഠഹന്തോ സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താ സതോവ സമാപജ്ജതി സതോവ വുട്ഠഹതി. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന വാ സതോ സമാപജ്ജതി സതോ വുട്ഠഹതി. തസ്മാ യദേത്ഥ ‘‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’’തി ഏവം പച്ചവേക്ഖമാനസ്സ പച്ചത്തംയേവ അപരപ്പച്ചയം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി – തം ഏകമങ്ഗം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഏവമിമേഹി പഞ്ചഹി പച്ചവേക്ഖണഞാണേഹി അയം സമാധി പഞ്ചഞാണികോ സമ്മാസമാധി നാമ വുത്തോതി.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൬.) ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൫. ഛബ്ബിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ ഇദ്ധിവിധേ ഞാണന്തി ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ (ദീ. നി. ൧.൪൮൪; പടി. മ. ൧.൧൦൨) ഇദ്ധിവിധേ ഞാണം. ഇമിനാ അവിതക്കാവിചാരാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ രൂപാവചരാ ബഹുധാഭാവാദിസാധികാ ഏകചിത്തക്ഖണികാ അപ്പനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. സോതധാതുവിസുദ്ധിയാ ഞാണന്തി ദൂരസന്തികാദിഭേദസദ്ദാരമ്മണായ ദിബ്ബസോതധാതുയാ ഞാണം. ഇമിനാപി അവിതക്കാവിചാരാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ രൂപാവചരാ പകതിസോതവിസയാതീതസദ്ദാരമ്മണാ ഏകചിത്തക്ഖണികാ അപ്പനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. പരചിത്തേ ഞാണന്തി പരസത്താനം ചിത്തപരിച്ഛേദേ ഞാണം. ഇമിനാപി യഥാവുത്തപ്പകാരാ പരേസം സരാഗാദിചിത്താരമ്മണാ ഏകചിത്തക്ഖണികാ അപ്പനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയാ ഞാണന്തി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിസമ്പയുത്തം ഞാണം. ഇമിനാപി യഥാവുത്തപ്പകാരാ പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാനുസ്സരണസതിസമ്പയുത്താ ഏകചിത്തക്ഖണികാ അപ്പനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. സത്താനം ചുതൂപപാതേ ഞാണന്തി സത്താനം ചുതിയഞ്ച ഉപപാതേ ച ഞാണം. ഇമിനാപി യഥാവുത്തപ്പകാരാ ചവനകഉപപജ്ജനകാനം സത്താനം വണ്ണധാതുആരമ്മണാ ഏകചിത്തക്ഖണികാ അപ്പനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. ആസവാനം ഖയേ ഞാണന്തി സച്ചപരിച്ഛേദജാനനഞാണം. ഇദം ലോകുത്തരമേവ. സേസാനി ലോകിയാനീതി.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൭.) സത്തകനിദ്ദേസാദിവണ്ണനാ

൮൦൬. സത്തവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തിആദിനാ നയേന പവത്തിനിവത്തിവസേന ഏകാദസസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു ഏകേകസ്മിം കാലത്തയഭേദതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണം വത്വാ പുന ‘‘യമ്പിസ്സ തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി ഏവം തദേവ ഞാണം സങ്ഖേപതോ ഖയധമ്മതാദീഹി പകാരേഹി വുത്തം. തത്ഥ ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണദ്വയം പച്ചുപ്പന്നദ്ധാനവസേന വുത്തം. അതീതമ്പി അദ്ധാനം, അനാഗതമ്പി അദ്ധാനന്തി ഏവം അതീതേ ഞാണദ്വയം, അനാഗതേ ഞാണദ്വയന്തി ഛ. താനി ധമ്മട്ഠിതിഞാണേന സദ്ധിം സത്ത. തത്ഥ ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി പച്ചയാകാരഞാണം. പച്ചയാകാരോ ഹി ധമ്മാനം പവത്തിട്ഠിതികാരണത്താ ധമ്മട്ഠിതീതി വുച്ചതി; തത്ഥ ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം. ഏതസ്സേവ ഛബ്ബിധസ്സ ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. ഏവം ഏകേകസ്മിം അങ്ഗേ ഇമാനി സത്ത സത്ത കത്വാ ഏകാദസസു അങ്ഗേസു സത്തസത്തതി ഹോന്തി. തത്ഥ ഖയധമ്മന്തി ഖയഗമനസഭാവം. വയധമ്മന്തി വയഗമനസഭാവം. വിരാഗധമ്മന്തി വിരജ്ജനസഭാവം. നിരോധധമ്മന്തി നിരുജ്ഝനസഭാവം. ഇമിനാ കിം കഥിതം? അപരവിപസ്സനായ പുരിമവിപസ്സനാസമ്മസനം കഥിതം. തേന കിം കഥിതം ഹോതി? സത്തക്ഖത്തും വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാ കഥിതാ. പഠമഞാണേന ഹി സബ്ബസങ്ഖാരേ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താതി ദിസ്വാ തം ഞാണം ദുതിയേന ദട്ഠും വട്ടതി, ദുതിയം തതിയേന, തതിയം ചതുത്ഥേന, ചതുത്ഥം പഞ്ചമേന, പഞ്ചമം ഛട്ഠേന, ഛട്ഠം സത്തമേന. ഏവം സത്ത വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാ കഥിതാ ഹോന്തീതി.

സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൮൦൭. അട്ഠവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഞ്ഞാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗമ്ഹി പഞ്ഞാ. ഇമിനാ സമ്പയുത്തപഞ്ഞാവ കഥിതാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോതി.

അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൮൦൮. നവവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീസൂതി അനുപുബ്ബവിഹാരസങ്ഖാതാസു സമാപത്തീസു. താസം അനുപുബ്ബേന അനുപടിപാടിയാ വിഹാരിതബ്ബട്ഠേന അനുപുബ്ബവിഹാരതാ, സമാപജ്ജിതബ്ബട്ഠേന സമാപത്തിതാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിയാ പഞ്ഞാതിആദയോ അട്ഠ സമ്പയുത്തപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. നവമാ പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ. സാ ഹി നിരോധസമാപത്തിം സന്തതോ പണീതതോ പച്ചവേക്ഖമാനസ്സ പവത്തതി. തേന വുത്തം – ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി.

നവകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

(൧൦.) ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പഠമബലനിദ്ദേസോ

൮൦൯. ദസവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ അട്ഠാനന്തി ഹേതുപടിക്ഖേപോ. അനവകാസോതി പച്ചയപടിക്ഖേപോ. ഉഭയേനാപി കാരണമേവ പടിക്ഖിപതി. കാരണഞ്ഹി തദായത്തവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലസ്സ ഠാനന്തി ച അവകാസോതി ച വുച്ചതി. യന്തി യേന കാരണേന. ദിട്ഠിസമ്പന്നോതി മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ. കഞ്ചി സങ്ഖാരന്തി ചതുഭൂമകേസു സങ്ഖതസങ്ഖാരേസു കഞ്ചി ഏകം സങ്ഖാരമ്പി. നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി നിച്ചോതി ഗണ്ഹേയ്യ. നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി ഏതം കാരണം നത്ഥി, ന ഉപലബ്ഭതി. യം പുഥുജ്ജനോതി യേന കാരണേന പുഥുജ്ജനോ. ഠാനമേതം വിജ്ജതീതി ഏതം കാരണം അത്ഥി; സസ്സതദിട്ഠിയാ ഹി സോ തേഭൂമകേസു സങ്ഖാരേസു കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരോ പന തേജുസ്സദത്താ ദിവസം സന്തത്തോ അയോഗുളോ വിയ മക്ഖികാനം ദിട്ഠിയാ വാ അഞ്ഞേസം വാ അകുസലാനം ആരമ്മണം ന ഹോതി. ഇമിനാ നയേന കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോതിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി ‘‘ഏകന്തസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരമ്മരണാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൧) ഏവം അത്തദിട്ഠിവസേന സുഖതോ ഗാഹം സന്ധായേതം വുത്തം. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തേന പന അരിയസാവകോ പരിളാഹാഭിഭൂതോ പരിളാഹവൂപസമത്ഥം, മത്തഹത്ഥീപരിതാസിതോ വിയ, സുചികാമോ പോക്ഖബ്രാഹ്മണോ ഗൂഥം കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോ ഉപഗച്ഛതി. അത്തവാദേ കസിണാദിപണ്ണത്തിസങ്ഗഹത്ഥം സങ്ഖാരന്തി അവത്വാ കഞ്ചി ധമ്മന്തി വുത്തം. ഇധാപി അരിയസാവകസ്സ ചതുഭൂമകവസേന പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ, പുഥുജ്ജനസ്സ തേഭൂമകവസേന; സബ്ബവാരേസു വാ അരിയസാവകസ്സാപി തേഭൂമകവസേനേവ പരിച്ഛേദോ വട്ടതി. യം യഞ്ഹി പുഥുജ്ജനോ ഗണ്ഹാതി, തതോ തതോ അരിയസാവകോ ഗാഹം വിനിവേഠേതി. പുഥുജ്ജനോ ഹി യം യം നിച്ചം സുഖം അത്താതി ഗണ്ഹാതി, തം തം അരിയസാവകോ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഗണ്ഹന്തോ ഗാഹം വിനിവേഠേതി.

മാതരന്തിആദീസു ജനികാവ മാതാ. മനുസ്സഭൂതോവ ഖീണാസവോ അരഹാതി അധിപ്പേതോ. കിം പന അരിയസാവകോ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി? ഏതമ്പി അട്ഠാനം. സചേപി ഭവന്തരഗതം അരിയസാവകം അത്തനോ അരിയസാവകഭാവം അജാനന്തമ്പി കോചി ഏവം വദേയ്യ – ‘ഇമം കുന്ഥകിപില്ലികം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ സകലചക്കവാളഗബ്ഭേ ചക്കവത്തിരജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’തി, നേവ സോ തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അഥ വാപി നം ഏവം വദേയ്യും – ‘സചേ ഇമം ന ഘാതേസ്സസി, സീസം തേ ഛിന്ദിസ്സാമാ’തി, സീസമേവസ്സ ഛിന്ദേയ്യും, നേവ സോ തം ഘാതേയ്യ. പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ പന മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥം അരിയസാവകസ്സ ച ബലദീപനത്ഥമേതം വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സാവജ്ജോ പുഥുജ്ജനഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ പുഥുജ്ജനോ മാതുഘാതാദീനിപി ആനന്തരിയാനി കരിസ്സതി. മഹാബലോ അരിയസാവകോ; സോ ഏതാനി കമ്മാനി ന കരോതീതി.

പദുട്ഠേന ചിത്തേനാതി ദോസസമ്പയുത്തേന വധകചിത്തേന. ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യാതി ജീവമാനകസരീരേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ. സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി സമാനസംവാസകം സമാനസീമായം ഠിതം പഞ്ചഹി കാരണേഹി സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പഞ്ചഹുപാലി, ആകാരേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതി – കമ്മേന, ഉദ്ദേസേന, വോഹരന്തോ, അനുസ്സാവനേന, സലാകഗ്ഗാഹേനാ’’തി (പരി. ൪൫൮).

തത്ഥ ‘കമ്മേനാ’തി അപലോകനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു അഞ്ഞതരേന കമ്മേന. ‘ഉദ്ദേസേനാ’തി പഞ്ചസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേസു അഞ്ഞതരേന ഉദ്ദേസേന. ‘വോഹരന്തോ’തി കഥയന്തോ, താഹി താഹി ഉപ്പത്തീഹി ‘അധമ്മം ധമ്മോ’തിആദീനി അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി ദീപേന്തോ. ‘അനുസ്സാവനേനാ’തി ‘നനു തുമ്ഹേ ജാനാഥ മയ്ഹം ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതഭാവം ബഹുസ്സുതഭാവഞ്ച! മാദിസോ നാമ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥുസാസനം ഗാഹേയ്യാതി ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേതും തുമ്ഹാകം ന യുത്തം. കിം മയ്ഹം അവീചി നീലുപ്പലവനം വിയ സീതലോ? കിമഹം അപായതോ ന ഭായാമീ’തിആദിനാ നയേന കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാ അനുസ്സാവനേന. ‘സലാകഗ്ഗാഹേനാ’തി ഏവം അനുസ്സാവേത്വാ തേസം ചിത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അനിവത്തനധമ്മേ കത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഇമം സലാക’’ന്തി സലാകഗ്ഗാഹേന. ഏത്ഥ ച കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണം വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പന പുബ്ബഭാഗാ. അട്ഠാരസവത്ഥുദീപനവസേന ഹി വോഹരന്തേന തത്ഥ രുചിജനനത്ഥം അനുസ്സാവേത്വാ സലാകായ ഗാഹിതായപി അഭിന്നോവ ഹോതി സങ്ഘോ. യദാ പന ഏവം ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ സലാകം ഗാഹേത്വാ ആവേണികം കമ്മം വാ ഉദ്ദേസം വാ കരോന്തി, തദാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി.

ഏവം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഏത്താവതാ മാതുഘാതാദീനി പഞ്ച ആനന്തരിയകമ്മാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തി, യാനി പുഥുജ്ജനോ കരോതി, ന അരിയസാവകോ. തേസം ആവിഭാവത്ഥം –

കമ്മതോ ദ്വാരതോ ചേവ, കപ്പട്ഠിതിയതോ തഥാ;

പാകസാധാരണാദീഹി, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ ‘കമ്മതോ’ താവ – ഏത്ഥ ഹി മനുസ്സഭൂതസ്സേവ മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ അപി പരിവത്തലിങ്ഗം ജീവിതാ വോരോപേന്തസ്സ കമ്മം ആനന്തരിയം ഹോതി. തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിസ്സാമീ’തി സകലചക്കവാളം മഹാചേതിയപ്പമാണേഹി കഞ്ചനഥൂപേഹി പൂരേത്വാപി, സകലചക്കവാളം പൂരേത്വാ നിസിന്നഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാപി, ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സങ്ഘാടികണ്ണം അമുഞ്ചിത്വാവ വിചരിത്വാപി, കായസ്സ ഭേദാ നിരയമേവ ഉപപജ്ജതി. യോ പന സയം മനുസ്സഭൂതോ തിരച്ഛാനഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ, സയം വാ തിരച്ഛാനഭൂതോ മനുസ്സഭൂതം, തിരച്ഛാനഭൂതോയേവ വാ തിരച്ഛാനഭൂതം ജീവിതാ വോരോപേതി, തസ്സ കമ്മം ആനന്തരിയം ന ഹോതി, കമ്മം പന ഭാരിയം ഹോതി, ആനന്തരിയം ആഹച്ചേവ തിട്ഠതി. മനുസ്സജാതികാനം പന വസേന അയം പഞ്ഹോ കഥിതോ.

ഏത്ഥ ഏളകചതുക്കം, സങ്ഗാമചതുക്കം, ചോരചതുക്കഞ്ച കഥേതബ്ബം. ‘ഏളകം മാരേമീ’തി അഭിസന്ധിനാപി ഹി ഏളകട്ഠാനേ ഠിതം മനുസ്സോ മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ഫുസതി. ഏളകാഭിസന്ധിനാ പന മാതാപിതിഅഭിസന്ധിനാ വാ ഏളകം മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ന ഫുസതി. മാതാപിതിഅഭിസന്ധിനാ മാതാപിതരോ മാരേന്തോ ഫുസതേവ. ഏസ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി ചതുക്കദ്വയേ. യഥാ ച മാതാപിതൂസു, ഏവം അരഹന്തേപി ഏതാനി ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി. മനുസ്സഅരഹന്തമേവ ച മാരേത്വാ ആനന്തരിയം ഫുസതി, ന യക്ഖഭൂതം; കമ്മം പന ഭാരിയം ആനന്തരിയസദിസമേവ. മനുസ്സഅരഹന്തസ്സ ച പുഥുജ്ജനകാലേയേവ സത്ഥപ്പഹാരേ വാ വിസേ വാ ദിന്നേപി യദി സോ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ മരതി, അരഹന്തഘാതോ ഹോതിയേവ. യം പന പുഥുജ്ജനകാലേ ദിന്നം ദാനം അരഹത്തം പത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, പുഥുജ്ജനസ്സേവ തം ദിന്നം ഹോതി. സേസഅരിയപുഗ്ഗലേ മാരേന്തസ്സ ആനന്തരിയം നത്ഥി, കമ്മം പന ഭാരിയം ആനന്തരിയസദിസമേവ.

ലോഹിതുപ്പാദേ തഥാഗതസ്സ അഭേജ്ജകായതായ പരൂപക്കമേന ചമ്മച്ഛേദം കത്വാ ലോഹിതപഗ്ഘരണം നാമ നത്ഥി. സരീരസ്സ പന അന്തോയേവ ഏകസ്മിം ഠാനേ ലോഹിതം സമോസരതി. ദേവദത്തേന പടിവിദ്ധസിലാതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഗതാ സകലികാപി തഥാഗതസ്സ പാദന്തം പഹരി. ഫരസുനാ പഹടോ വിയ പാദോ അന്തോലോഹിതോയേവ അഹോസി. തഥാ കരോന്തസ്സ ആനന്തരിയം ഹോതി. ജീവകോ പന തഥാഗതസ്സ രുചിയാ സത്ഥകേന ചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ തമ്ഹാ ഠാനാ ദുട്ഠലോഹിതം നീഹരിത്വാ ഫാസുകമകാസി. തഥാ കരോന്തസ്സ പുഞ്ഞകമ്മമേവ ഹോതി.

അഥ യേ ച പരിനിബ്ബുതേ തഥാഗതേ ചേതിയം ഭിന്ദന്തി, ബോധിം ഛിന്ദന്തി, ധാതുമ്ഹി ഉപക്കമന്തി, തേസം കിം ഹോതീതി? ഭാരിയം കമ്മം ഹോതി ആനന്തരിയസദിസം. സധാതുകം പന ഥൂപം വാ പടിമം വാ ബാധയമാനം ബോധിസാഖഞ്ച ഛിന്ദിതും വട്ടതി. സചേപി തത്ഥ നിലീനാ സകുണാ ചേതിയേ വച്ചം പാതേന്തി, ഛിന്ദിതും വട്ടതിയേവ. പരിഭോഗചേതിയതോ ഹി സരീരചേതിയം മഹന്തതരം. ചേതിയവത്ഥും ഭിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തം ബോധിമൂലമ്പി ഛിന്ദിത്വാ ഹരിതും വട്ടതി. യാ പന ബോധിസാഖാ ബോധിഘരം ബാധതി, തം ഗേഹരക്ഖണത്ഥം ഛിന്ദിതും ന ലബ്ഭതി. ബോധിഅത്ഥഞ്ഹി ഗേഹം, ന ഗേഹത്ഥായ ബോധി. ആസനഘരേപി ഏസേവ നയോ. യസ്മിം പന ആസനഘരേ ധാതു നിഹിതാ ഹോതി, തസ്സ രക്ഖണത്ഥായ ബോധിസാഖം ഛിന്ദിതും വട്ടതി. ബോധിജഗ്ഗനത്ഥം ഓജോഹരണസാഖം വാ പൂതിട്ഠാനം വാ ഛിന്ദിതും വട്ടതിയേവ; സരീരപടിജഗ്ഗനേ വിയ പുഞ്ഞമ്പി ഹോതി.

സങ്ഘഭേദേ സീമട്ഠകസങ്ഘേ അസന്നിപതിതേ വിസും പരിസം ഗഹേത്വാ കതവോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹസ്സ കമ്മം വാ കരോന്തസ്സ ഉദ്ദേസം വാ ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഭേദോ ച ഹോതി ആനന്തരിയകമ്മഞ്ച. സമഗ്ഗസഞ്ഞായ പന വട്ടതി. സമഗ്ഗസഞ്ഞായ ഹി കരോന്തസ്സ നേവ ഭേദോ ഹോതി ന ആനന്തരിയകമ്മം. തഥാ നവതോ ഊനപരിസായം. സബ്ബന്തിമേന പന പരിച്ഛേദേന നവന്നം ജനാനം യോ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, തസ്സ ആനന്തരിയകമ്മം ഹോതി. അനുവത്തകാനം അധമ്മവാദീനം മഹാസാവജ്ജം കമ്മം; ധമ്മവാദിനോ അനവജ്ജാ. തത്ഥ നവന്നമേവ സങ്ഘഭേദേ ഇദം സുത്തം – ‘‘ഏകതോ, ഉപാലി, ചത്താരോ ഹോന്തി, ഏകതോ ചത്താരോ, നവമോ അനുസ്സാവേതി സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇദം ഗണ്ഹഥ, ഇദം രോചേഥാ’തി. ഏവം ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ച. നവന്നം വാ, ഉപാലി, അതിരേകനവന്നം വാ സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ചാ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൧).

ഏതേസു ച പന പഞ്ചസു സങ്ഘഭേദോ വചീകമ്മം, സേസാനി കായകമ്മാനീതി. ഏവം കമ്മതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘ദ്വാരതോ’തി സബ്ബാനേവ ചേതാനി കായദ്വാരതോപി വചീദ്വാരതോപി സമുട്ഠഹന്തി. പുരിമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി ആണത്തികവിജ്ജാമയപയോഗവസേന വചീദ്വാരതോ സമുട്ഠഹിത്വാപി കായദ്വാരമേവ പൂരേന്തി. സങ്ഘഭേദോ ഹത്ഥമുദ്ദായ ഭേദം കരോന്തസ്സ കായദ്വാരതോ സമുട്ഠഹിത്വാപി വചീദ്വാരമേവ പൂരേതീതി. ഏവമേത്ഥ ദ്വാരതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘കപ്പട്ഠിതിയതോ’തി സങ്ഘഭേദോയേവ ചേത്ഥ കപ്പട്ഠിതിയോ. സണ്ഠഹന്തേ ഹി കപ്പേ കപ്പവേമജ്ഝേ വാ സങ്ഘഭേദം കത്വാ കപ്പവിനാസേയേവ മുച്ചതി. സചേപി ഹി ‘സ്വേ കപ്പോ വിനസ്സിസ്സതീ’തി അജ്ജ സങ്ഘഭേദം കരോതി, സ്വേയേവ മുച്ചതി, ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതി. ഏവം കരണം പന നത്ഥി. സേസാനി ചത്താരി കമ്മാനി ആനന്തരിയാനേവ ഹോന്തി, ന കപ്പട്ഠിതിയാനീതി. ഏവമേത്ഥ കപ്പട്ഠിതിയതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘പാകതോ’തി യേന ച പഞ്ചപേതാനി കമ്മാനി കതാനി ഹോന്തി, തസ്സ സങ്ഘഭേദോയേവ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി. സേസാനി ‘‘അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തി ഏവമാദീസു സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. സങ്ഘഭേദാഭാവേ ലോഹിതുപ്പാദോ, തദഭാവേ അരഹന്തഘാതോ, തദഭാവേ സചേ പിതാ സീലവാ ഹോതി, മാതാ ദുസ്സീലാ നോ വാ തഥാ സീലവതീ, പിതുഘാതോ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി. സചേ മാതാ മാതുഘാതോ. ദ്വീസുപി സീലേന വാ ദുസ്സീലേന വാ സമാനേസു മാതുഘാതോവ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി; മാതാ ഹി ദുക്കരകാരിണീ ബഹൂപകാരാ ച പുത്താനന്തി. ഏവമേത്ഥ പാകതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘സാധാരണാദീഹീ’തി പുരിമാനി ചത്താരി സബ്ബേസമ്പി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാനി. സങ്ഘഭേദോ പന ‘‘ന ഖോ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന സിക്ഖമാനാ, ന സാമണേരോ, ന സാമണേരീ, ന ഉപാസകോ, ന ഉപാസികാ സങ്ഘം ഭിന്ദതി. ഭിക്ഖു ഖോ, ഉപാലി, പകതത്തോ സമാനസംവാസകോ സമാനസീമായം ഠിതോ സങ്ഘം ഭിന്ദതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൧) വചനതോ വുത്തപ്പകാരസ്സ ഭിക്ഖുനോവ ഹോതി, ന അഞ്ഞസ്സ; തസ്മാ അസാധാരണോ. ആദിസദ്ദേന സബ്ബേപേതേ ദുക്ഖവേദനാസഹഗതാ ദോസമോഹസമ്പയുത്താ ചാതി ഏവമേത്ഥ സാധാരണാദീഹിപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അഞ്ഞം സത്ഥാരന്തി ‘അയം മേ സത്ഥാ സത്ഥുകിച്ചം കാതും സമത്ഥോ’തി ഭവന്തരേപി അഞ്ഞം തിത്ഥകരം ‘അയം മേ സത്ഥാ’തി ഏവം ഗണ്ഹേയ്യ – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. അട്ഠമം ഭവം നിബ്ബത്തേയ്യാതി സബ്ബമന്ദപഞ്ഞോപി സത്തമം ഭവം അതിക്കമിത്വാ അട്ഠമം നിബ്ബത്തേയ്യ – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഉത്തമകോടിയാ ഹി സത്തമം ഭവം സന്ധായേവേസ ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി വുത്തോ. കിം പന തം നിയാമേതി? കിം പുബ്ബഹേതു നിയാമേതി ഉദാഹു പടിലദ്ധമഗ്ഗോ ഉദാഹു ഉപരി തയോ മഗ്ഗാതി? സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഗഹിതം നാമമത്തമേതം. പുഗ്ഗലോ പന നിയതോ നാമ നത്ഥി. ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയാമേതീ’’തി വുത്തേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ഉപനിസ്സയോ വുത്തോ ഹോതി, പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയാഭാവോ ആപജ്ജതി. ഇച്ചസ്സ അഹേതു അപ്പച്ചയാ നിബ്ബത്തിം പാപുണാതി. ‘‘പടിലദ്ധമഗ്ഗോ നിയാമേതീ’’തി വുത്തേ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അകിച്ചകാ ഹോന്തി, പഠമമഗ്ഗോവ സകിച്ചകോ, പഠമമഗ്ഗേനേവ കിലേസേ ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായിതബ്ബം ഹോതി. ‘‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിയാമേന്തീ’’തി വുത്തേ പഠമമഗ്ഗോ അകിച്ചകോ ഹോതി, ഉപരി തയോ മഗ്ഗാവ സകിച്ചകാ, പഠമമഗ്ഗം അനിബ്ബത്തേത്വാ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിബ്ബത്തേതബ്ബാ ഹോന്തി, പഠമമഗ്ഗേന ച അനുപ്പജ്ജിത്വാവ കിലേസാ ഖേപേതബ്ബാ ഹോന്തി. തസ്മാ ന അഞ്ഞോ കോചി നിയാമേതി, ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാവ നിയാമേതി. സചേ ഹി തേസം വിപസ്സനാ തിക്ഖാ സൂരാ ഹുത്വാ വഹതി, ഏകംയേവ ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബാതി. തതോ മന്ദതരപഞ്ഞോ ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ ചതുത്ഥേ വാ പഞ്ചമേ വാ ഛട്ഠേ വാ ഭവേ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബാതി. സബ്ബമന്ദപഞ്ഞോ സത്തമം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അട്ഠമേ ഭവേ പടിസന്ധി ന ഹോതി. ഇതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഗഹിതം നാമമത്തമേതം. സത്ഥാ ഹി ബുദ്ധതുലായ തുലേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘അയം പുഗ്ഗലോ സബ്ബമഹാപഞ്ഞോ തിക്ഖവിപസ്സകോ ഏകമേവ ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി ‘ഏകബീജീ’തി നാമം അകാസി; ‘അയം പുഗ്ഗലോ ദുതിയം, തതിയം, ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം, ഛട്ഠം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി ‘കോലംകോലോ’തി നാമം അകാസി; ‘അയം പുഗ്ഗലോ സത്തമം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി ‘സത്തക്ഖത്തുപരമോ’തി നാമം അകാസി.

കോചി പന പുഗ്ഗലോ സത്തന്നം ഭവാനം നിയതോ നാമ നത്ഥി. അരിയസാവകോ പന യേന കേനചിപി ആകാരേന മന്ദപഞ്ഞോ സമാനോ അട്ഠമം ഭവം അപ്പത്വാ അന്തരാവ പരിനിബ്ബാതി. സക്കസദിസോപി വട്ടാഭിരതോ സത്തമംയേവ ഭവം ഗച്ഛതി. സത്തമേ ഭവേ സബ്ബകാരേന പമാദവിഹാരിനോപി വിപസ്സനാഞാണം പരിപാകം ഗച്ഛതി. അപ്പമത്തകേപി ആരമ്മണേ നിബ്ബിന്ദിത്വാ നിബ്ബുതിം പാപുണാതി. സചേപി ഹിസ്സ സത്തമേ ഭവേ നിദ്ദം വാ ഓക്കമന്തസ്സ, പരമ്മുഖം വാ ഗച്ഛന്തസ്സ, പച്ഛതോ ഠത്വാ തിഖിണേന അസിനാ കോചിദേവ സീസം പാതേയ്യ, ഉദകേ വാ ഓസാദേത്വാ മാരേയ്യ, അസനി വാ പനസ്സ സീസേ പതേയ്യ, ഏവരൂപേപി കാലേ സപ്പടിസന്ധികാ കാലംകിരിയാ നാമ ന ഹോതി, അരഹത്തം പത്വാവ പരിനിബ്ബാതി. തേന വുത്തം – ‘‘അട്ഠമം ഭവം നിബ്ബത്തേയ്യ – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ. തീണി ഹി ഖേത്താനി – ജാതിഖേത്തം, ആണാഖേത്തം, വിസയക്ഖേത്തന്തി. തത്ഥ ‘ജാതിക്ഖേത്തം’ നാമ ദസസഹസ്സിലോകധാതു. സാ ഹി തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനകാലേ, നിക്ഖമനകാലേ, സമ്ബോധികാലേ, ധമ്മചക്കപവത്തനേ, ആയുസങ്ഖാരവോസ്സജ്ജനേ, പരിനിബ്ബാനേ ച കമ്പതി. കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളം പന ‘ആണാഖേത്തം’ നാമ. ആടാനാടിയമോരപരിത്തധജഗ്ഗപരിത്തരതനപരിത്താദീനഞ്ഹി ഏത്ഥ ആണാ വത്തതി. ‘വിസയഖേത്തസ്സ’ പന പരിമാണം നത്ഥി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ‘‘യാവതകം ഞാണം താവതകം ഞേയ്യം, യാവതകം ഞേയ്യം താവതകം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം ഞേയ്യം, ഞേയ്യപരിയന്തികം ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൫) വചനതോ അവിസയോ നാമ നത്ഥി.

ഇമേസു പന തീസു ഖേത്തേസു, ഠപേത്വാ ഇമം ചക്കവാളം, അഞ്ഞസ്മിം ചക്കവാളേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി. തീണി പിടകാനി – വിനയപിടകം, സുത്തന്തപിടകം, അഭിധമ്മപിടകന്തി. തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ – മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, യസത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതീതി. ഇമാ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ഇമം ചക്കവാളം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, നുപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി.

അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ; ഏകതോ നുപ്പജ്ജന്തി, പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ബോധിപല്ലങ്കേ ‘‘ബോധിം അപ്പത്വാ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം താവ പുബ്ബേന്തി ന വേദിതബ്ബം. ബോധിസത്തസ്സ ഹി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദസസഹസ്സചക്കവാളകമ്പനേനേവ ജാതിക്ഖേത്തപരിഗ്ഗഹോ കതോ, അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാ ഹോതി. പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായ ച യാവ സാസപമത്താപി ധാതുയോ തിട്ഠന്തി താവ പച്ഛാതി ന വേദിതബ്ബം. ധാതൂസു ഹി ഠിതാസു ബുദ്ധാ ഠിതാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥന്തരേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാവ ഹോതി, ധാതുപരിനിബ്ബാനേ പന ജാതേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന നിവാരിതാ.

തീണി ഹി അന്തരധാനാനി നാമ – പരിയത്തിഅന്തരധാനം, പടിവേധഅന്തരധാനം, പടിപത്തിഅന്തരധാനന്തി. തത്ഥ ‘പരിയത്തീ’തി തീണി പിടകാനി; ‘പടിവേധോ’തി സച്ചപടിവേധോ; ‘പടിപത്തീ’തി പടിപദാ. തത്ഥ പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ പടിവേധകരാ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ ഹോന്തി; ‘ഏസ ഭിക്ഖു പുഥുജ്ജനോ’തി അങ്ഗുലിം പസാരേത്വാ ദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി. ഇമസ്മിംയേവ ദീപേ ഏകവാരം കിര പുഥുജ്ജനഭിക്ഖു നാമ നാഹോസി. പടിപത്തിപൂരകാപി കദാചി ബഹൂ ഹോന്തി, കദാചി അപ്പാ. ഇതി പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി.

സാസനട്ഠിതിയാ പന പരിയത്തിയേവ പമാണം. പണ്ഡിതോ ഹി തേപിടകം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. യഥാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ആളാരസ്സ സന്തികേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ സത്ത ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ‘ന ജാനാമീ’തി ആഹ; തതോ ഉദകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധിഗതവിസേസം സംസന്ദേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം പുച്ഛി; സോ ആചിക്ഖി; തസ്സ വചനസമനന്തരമേവ മഹാസത്തോ തം സമ്പാദേസി; ഏവമേവ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു പരിയത്തിം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. തസ്മാ പരിയത്തിയാ ഠിതായ സാസനം ഠിതം ഹോതി. യദാ പന സാ അന്തരധായതി തദാ പഠമം അഭിധമ്മപിടകം നസ്സതി. തത്ഥ പട്ഠാനം സബ്ബപഠമം അന്തരധായതി. അനുക്കമേന പച്ഛാ ധമ്മസങ്ഗഹോ. തസ്മിം അന്തരഹിതേ ഇതരേസു ദ്വീസു പിടകേസു ഠിതേസു സാസനം ഠിതമേവ ഹോതി.

തത്ഥ സുത്തന്തപിടകേ അന്തരധായമാനേ പഠമം അങ്ഗുത്തരനികായോ ഏകാദസകതോ പട്ഠായ യാവ ഏകകാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം സംയുത്തനികായോ ചക്കപേയ്യാലതോ പട്ഠായ യാവ ഓഘതരണാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം മജ്ഝിമനികായോ ഇന്ദ്രിയഭാവനതോ പട്ഠായ യാവ മൂലപരിയായാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം ദീഘനികായോ ദസുത്തരതോ പട്ഠായ യാവ ബ്രഹ്മജാലാ അന്തരധായതി. ഏകിസ്സാപി ദ്വിന്നമ്പി ഗാഥാനം പുച്ഛാ അദ്ധാനം ഗച്ഛതി; സാസനം ധാരേതും ന സക്കോതി സഭിയപുച്ഛാ (സു. നി. ൫൧൫ ആദയോ) വിയ ആളവകപുച്ഛാ (സു. നി. ൧൮൩ ആദയോ; സം. നി. ൧.൨൪൬) വിയ ച. ഏതാ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലികാ അന്തരാ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖിംസു.

ദ്വീസു പന പിടകേസു അന്തരഹിതേസുപി വിനയപിടകേ ഠിതേ സാസനം തിട്ഠതി. പരിവാരഖന്ധകേസു അന്തരഹിതേസു ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഠിതേ ഠിതമേവ ഹോതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗേ അന്തരഹിതേ മാതികായ ഠിതായപി ഠിതമേവ ഹോതി. മാതികായ അന്തരഹിതായ പാതിമോക്ഖപബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ഠിതാസു സാസനം തിട്ഠതി. ലിങ്ഗം അദ്ധാനം ഗച്ഛതി. സേതവത്ഥസമണവംസോ പന കസ്സപബുദ്ധകാലതോ പട്ഠായ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖി. പച്ഛിമകസ്സ പന സച്ചപടിവേധതോ പച്ഛിമകസ്സ സീലഭേദതോ ച പട്ഠായ സാസനം ഓസക്കിതം നാമ ഹോതി. തതോ പട്ഠായ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന വാരിതാ.

തീണി പരിനിബ്ബാനാനി നാമ – കിലേസപരിനിബ്ബാനം, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം, ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി. തത്ഥ ‘കിലേസപരിനിബ്ബാനം’ ബോധിപല്ലങ്കേ അഹോസി, ‘ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം’ കുസിനാരായം, ‘ധാതുപരിനിബ്ബാനം’ അനാഗതേ ഭവിസ്സതി. സാസനസ്സ കിര ഓസക്കനകാലേ ഇമസ്മിം തമ്ബപണ്ണിദീപേ ധാതുയോ സന്നിപതിത്വാ മഹാചേതിയം ഗമിസ്സന്തി, മഹാചേതിയതോ നാഗദീപേ രാജായതനചേതിയം, തതോ മഹാബോധിപല്ലങ്കം ഗമിസ്സന്തി. നാഗഭവനതോപി ദേവലോകതോപി ബ്രഹ്മലോകതോപി ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കമേവ ഗമിസ്സന്തി. സാസപമത്താപി ധാതു ന അന്തരാ നസ്സിസ്സതി. സബ്ബാ ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ രാസിഭൂതാ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ ഏകഘനാ ഹുത്വാ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ വിസ്സജ്ജേസ്സന്തി. താ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിസ്സന്തി. തതോ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘അജ്ജ സത്ഥാ പരിനിബ്ബാതി, അജ്ജ സാസനം ഓസക്കതി, പച്ഛിമദസ്സനം ദാനി ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി ദസബലസ്സ പരിനിബ്ബുതദിവസതോ മഹന്തതരം കാരുഞ്ഞം കരിസ്സന്തി. ഠപേത്വാ അനാഗാമിഖീണാസവേ അവസേസാ സകഭാവേന സന്ധാരേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ധാതൂസു തേജോധാതു ഉട്ഠഹിത്വാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗച്ഛിസ്സതി. സാസപമത്തായപി ധാതുയാ സതി ഏകജാലാവ ഭവിസ്സതി; ധാതൂസു പരിയാദാനം ഗതാസു പച്ഛിജ്ജിസ്സതി. ഏവം മഹന്തം ആനുഭാവം ദസ്സേത്വാ ധാതൂസു അന്തരഹിതാസു സാസനം അന്തരഹിതം നാമ ഹോതി. യാവ ഏവം ന അന്തരധായതി താവ അചരിമം നാമ ഹോതി. ഏവം അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

കസ്മാ പന അപുബ്ബം അചരിമം ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി? അനച്ഛരിയത്താ. ബുദ്ധാ ഹി അച്ഛരിയമനുസ്സാ, യഥാഹ – ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അച്ഛരിയമനുസ്സോ. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൨). യദി ച ദ്വേ വാ ചത്താരോ വാ അട്ഠ വാ സോളസ വാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ന അച്ഛരിയാ ഭവേയ്യും. ഏകസ്മിഞ്ഹി വിഹാരേ ദ്വിന്നം ചേതിയാനമ്പി ലാഭസക്കാരോ ഉളാരോ ന ഹോതി, ഭിക്ഖൂപി ബഹുതായ ന അച്ഛരിയാ ജാതാ, ഏവം ബുദ്ധാപി ഭവേയ്യും; തസ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി. ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ. യഞ്ഹി സതിപട്ഠാനാദിഭേദം ധമ്മം ഏകോ ദേസേതി, അഞ്ഞേന ഉപ്പജ്ജിത്വാപി സോവ ദേസേതബ്ബോ സിയാ. തതോ അനച്ഛരിയോ സിയാ. ഏകസ്മിം പന ധമ്മം ദേസേന്തേ ദേസനാപി അച്ഛരിയാ ഹോതി. വിവാദഭാവതോ ച. ബഹൂസു ച ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസു ബഹൂനം ആചരിയാനം അന്തേവാസികാ വിയ ‘അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ പാസാദികോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ മധുരസ്സരോ ലാഭീ പുഞ്ഞവാ’തി വിവദേയ്യും; തസ്മാപി ഏവം നുപ്പജ്ജന്തി.

അപിചേതം കാരണം മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുട്ഠേന നാഗസേനത്ഥേരേന വിത്ഥാരിതമേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ (മി. പ. ൫.൧.൧) –

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൭൭; മ. നി. ൩.൧൨൯). ദേസേന്താ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേപി തഥാഗതാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ദേസേന്തി, കഥയമാനാ ച ചത്താരി അരിയസച്ചാനി കഥേന്തി, സിക്ഖാപേന്താ ച തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖാപേന്തി, അനുസാസമാനാ ച അപ്പമാദപടിപത്തിയം അനുസാസന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേസമ്പി തഥാഗതാനം ഏകാ ദേസനാ ഏകാ കഥാ ഏകാ സിക്ഖാ ഏകാനുസിട്ഠി, കേന കാരണേന ദ്വേ തഥാഗതാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി? ഏകേനപി താവ ബുദ്ധുപ്പാദേന അയം ലോകോ ഓഭാസജാതോ. യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഭവേയ്യ, ദ്വിന്നം പഭായ അയം ലോകോ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ഓഭാസജാതോ ഭവേയ്യ. ഓവദന്താ ച ദ്വേ തഥാഗതാ സുഖം ഓവദേയ്യും, അനുസാസമാനാ ച സുഖം അനുസാസേയ്യും. തത്ഥ മേ കാരണം ദസ്സേഹി യഥാഹം നിസ്സംസയോ ഭവേയ്യ’’ന്തി.

‘‘അയം, മഹാരാജ, ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി. യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, നാവാ ഏകപുരിസസന്ധാരണീ ഭവേയ്യ, ഏകസ്മിം പുരിസേ അഭിരൂള്ഹേ സാ നാവാ സമുപാദികാ ഭവേയ്യ. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ താദിസോ ആയുനാ വണ്ണേന വയേന പമാണേന കിസഥൂലേന സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗേന. സോ തം നാവം അഭിരൂഹേയ്യ. അപിനു സാ, മഹാരാജ, നാവാ ദ്വിന്നമ്പി ധാരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ, ഓസീദേയ്യ ഉദകേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി. യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ…പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ യാവദത്ഥം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ ഛാദേന്തം യാവകണ്ഠമഭിപൂരയിത്വാ. സോ തതോ പീണിതോ പരിപുണ്ണോ നിരന്തരോ തന്ദീഗതോ അനോനമിതദണ്ഡജാതോ പുനദേവ തത്തകം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ. അപിനു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ സുഖിതോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സകിം ഭുത്തോവ മരേയ്യാ’’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ…പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീ’’തി? ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ രതനപരിപൂരിതാ ഭവേയ്യും യാവസ്മാ മുഖസമാ. ഏക സകടതോ രതനം ഗഹേത്വാ ഏകമ്ഹി സകടേ ആകിരേയ്യും. അപിനു തം, മഹാരാജ, സകടം ദ്വിന്നമ്പി സകടാനം രതനം ധാരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നാഭിപി തസ്സ ചലേയ്യ, അരാപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യും, നേമിപി തസ്സ ഓപതേയ്യ, അക്ഖോപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യാ’’തി. ‘‘കിന്നു ഖോ, മഹാരാജ, അതിരതനഭാരേന സകടം ഭിജ്ജതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി.

‘‘അപിച, മഹാരാജ, ഇമം കാരണം ബുദ്ധബലപരിദീപനായ ഓസാരിതം. അഞ്ഞമ്പി തത്ഥ പതിരൂപം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വിന്നം ബലവാമച്ചാനം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘തുമ്ഹാകം അമച്ചോ, അമ്ഹാകം അമച്ചോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഹോന്തി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. ഇദം താവ മഹാരാജ ഏകം കാരണം യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

‘‘അപരമ്പി ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ‘അഗ്ഗോ ബുദ്ധോ’തി യം വചനം തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ, ‘ജേട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി ‘സേട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി ‘വിസിട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി ‘ഉത്തമോ ബുദ്ധോ’തി ‘പവരോ ബുദ്ധോ’തി ‘അസമോ ബുദ്ധോ’തി ‘അസമസമോ ബുദ്ധോ’തി ‘അപ്പടിസമോ ബുദ്ധോ’തി ‘അപ്പടിഭാഗീ ബുദ്ധോ’തി ‘അപ്പടിപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധോ’തി യം വചനം തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ. ഇദമ്പി ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, കാരണം തഥതോ സമ്പടിച്ഛ യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

‘‘അപിച, മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സഭാവപകതി ഏസാ യം ഏകോയേവ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. കസ്മാ കാരണാ? മഹന്തത്താ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഗുണാനം. അഞ്ഞമ്പി, മഹാരാജ, യം ലോകേ മഹന്തം തം ഏകംയേവ ഹോതി. പഥവീ, മഹാരാജ, മഹന്താ, സാ ഏകായേവ; സാഗരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; സിനേരു ഗിരിരാജാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; ആകാസോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; സക്കോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; മഹാബ്രഹ്മാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ ലോകസ്മിം. യത്ഥ തേ ഉപ്പജ്ജന്തി തത്ഥ അഞ്ഞേസം ഓകാസോ ന ഹോതി. തസ്മാ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏകോയേവ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘സുകഥിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ഓപമ്മേഹി കാരണേഹീ’’തി (മി. പ. ൫.൧.൧).

ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാതി ഏകസ്മിം ചക്കവാളേ. ഹേട്ഠാ ഇമിനാവ പദേന ദസ ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഗഹിതാനി. താനിപി ഏകചക്കവാളേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടന്തി. ബുദ്ധാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ ഉപ്പജ്ജന്തി; ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ പന വാരിതേ ഇതോ അഞ്ഞേസു ചക്കവാളേസു ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി വാരിതമേവ ഹോതി. അപുബ്ബം അചരിമന്തി ഏത്ഥ ചക്കരതനപാതുഭാവതോ പുബ്ബേ പുബ്ബം, തസ്സേവ അന്തരധാനതോ പച്ഛാ ചരിമം. തത്ഥ ദ്വിധാ ചക്കരതനസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി – ചക്കവത്തിനോ കാലകിരിയായ വാ പബ്ബജ്ജായ വാ. അന്തരധായമാനഞ്ച പന തം കാലകിരിയതോ വാ പബ്ബജ്ജതോ വാ സത്തമേ ദിവസേ അന്തരധായതി. തതോ പരം ചക്കവത്തിനോ പാതുഭാവോ അവാരിതോ. കസ്മാ പന ഏകചക്കവാളേ ദ്വേ ചക്കവത്തിനോ നുപ്പജ്ജന്തീതി? വിവാദുപച്ഛേദതോ അനച്ഛരിയഭാവതോ ചക്കരതനസ്സ മഹാനുഭാവതോ ച. ദ്വീസു ഹി ഉപ്പജ്ജന്തേസു ‘അമ്ഹാകം രാജാ മഹന്തോ, അമ്ഹാകം രാജാ മഹന്തോ’തി വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ‘ഏകസ്മിം ദീപേ ചക്കവത്തീ, ഏകസ്മിം ദീപേ ചക്കവത്തീ’തി ച അനച്ഛരിയോ ഭവേയ്യ. യോ ചായം ചക്കരതനസ്സ ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ഇസ്സരിയാനുപ്പദാനസമത്ഥോ മഹാനുഭാവോ, സോ പരിഹായേയ്യ. ഇതി വിവാദുപച്ഛേദതോ അനച്ഛരിയഭാവതോ ചക്കരതനസ്സ മഹാനുഭാവതോ ച ന ഏകചക്കവാളേ ദ്വേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

യം ഇത്ഥോ അരഹം അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ഏത്ഥ തിട്ഠതു താവ സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ നിബ്ബത്തേത്വാ ലോകത്താരണസമത്ഥോ ബുദ്ധഭാവോ, പണിധാനമത്തമ്പി ഇത്ഥിയാ ന സമ്പജ്ജതി.

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯);