(൧൦.) ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പഠമബലനിദ്ദേസോ

൮൦൯. ദസവിധേന ഞാണവത്ഥുനിദ്ദേസേ അട്ഠാനന്തി ഹേതുപടിക്ഖേപോ. അനവകാസോതി പച്ചയപടിക്ഖേപോ. ഉഭയേനാപി കാരണമേവ പടിക്ഖിപതി. കാരണഞ്ഹി തദായത്തവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലസ്സ ഠാനന്തി ച അവകാസോതി ച വുച്ചതി. യന്തി യേന കാരണേന. ദിട്ഠിസമ്പന്നോതി മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ. കഞ്ചി സങ്ഖാരന്തി ചതുഭൂമകേസു സങ്ഖതസങ്ഖാരേസു കഞ്ചി ഏകം സങ്ഖാരമ്പി. നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി നിച്ചോതി ഗണ്ഹേയ്യ. നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി ഏതം കാരണം നത്ഥി, ന ഉപലബ്ഭതി. യം പുഥുജ്ജനോതി യേന കാരണേന പുഥുജ്ജനോ. ഠാനമേതം വിജ്ജതീതി ഏതം കാരണം അത്ഥി; സസ്സതദിട്ഠിയാ ഹി സോ തേഭൂമകേസു സങ്ഖാരേസു കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരോ പന തേജുസ്സദത്താ ദിവസം സന്തത്തോ അയോഗുളോ വിയ മക്ഖികാനം ദിട്ഠിയാ വാ അഞ്ഞേസം വാ അകുസലാനം ആരമ്മണം ന ഹോതി. ഇമിനാ നയേന കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോതിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി ‘‘ഏകന്തസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരമ്മരണാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൧) ഏവം അത്തദിട്ഠിവസേന സുഖതോ ഗാഹം സന്ധായേതം വുത്തം. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തേന പന അരിയസാവകോ പരിളാഹാഭിഭൂതോ പരിളാഹവൂപസമത്ഥം, മത്തഹത്ഥീപരിതാസിതോ വിയ, സുചികാമോ പോക്ഖബ്രാഹ്മണോ ഗൂഥം കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോ ഉപഗച്ഛതി. അത്തവാദേ കസിണാദിപണ്ണത്തിസങ്ഗഹത്ഥം സങ്ഖാരന്തി അവത്വാ കഞ്ചി ധമ്മന്തി വുത്തം. ഇധാപി അരിയസാവകസ്സ ചതുഭൂമകവസേന പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ, പുഥുജ്ജനസ്സ തേഭൂമകവസേന; സബ്ബവാരേസു വാ അരിയസാവകസ്സാപി തേഭൂമകവസേനേവ പരിച്ഛേദോ വട്ടതി. യം യഞ്ഹി പുഥുജ്ജനോ ഗണ്ഹാതി, തതോ തതോ അരിയസാവകോ ഗാഹം വിനിവേഠേതി. പുഥുജ്ജനോ ഹി യം യം നിച്ചം സുഖം അത്താതി ഗണ്ഹാതി, തം തം അരിയസാവകോ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഗണ്ഹന്തോ ഗാഹം വിനിവേഠേതി.

മാതരന്തിആദീസു ജനികാവ മാതാ. മനുസ്സഭൂതോവ ഖീണാസവോ അരഹാതി അധിപ്പേതോ. കിം പന അരിയസാവകോ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി? ഏതമ്പി അട്ഠാനം. സചേപി ഭവന്തരഗതം അരിയസാവകം അത്തനോ അരിയസാവകഭാവം അജാനന്തമ്പി കോചി ഏവം വദേയ്യ – ‘ഇമം കുന്ഥകിപില്ലികം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ സകലചക്കവാളഗബ്ഭേ ചക്കവത്തിരജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’തി, നേവ സോ തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അഥ വാപി നം ഏവം വദേയ്യും – ‘സചേ ഇമം ന ഘാതേസ്സസി, സീസം തേ ഛിന്ദിസ്സാമാ’തി, സീസമേവസ്സ ഛിന്ദേയ്യും, നേവ സോ തം ഘാതേയ്യ. പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ പന മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥം അരിയസാവകസ്സ ച ബലദീപനത്ഥമേതം വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സാവജ്ജോ പുഥുജ്ജനഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ പുഥുജ്ജനോ മാതുഘാതാദീനിപി ആനന്തരിയാനി കരിസ്സതി. മഹാബലോ അരിയസാവകോ; സോ ഏതാനി കമ്മാനി ന കരോതീതി.

പദുട്ഠേന ചിത്തേനാതി ദോസസമ്പയുത്തേന വധകചിത്തേന. ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യാതി ജീവമാനകസരീരേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ. സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി സമാനസംവാസകം സമാനസീമായം ഠിതം പഞ്ചഹി കാരണേഹി സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പഞ്ചഹുപാലി, ആകാരേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതി – കമ്മേന, ഉദ്ദേസേന, വോഹരന്തോ, അനുസ്സാവനേന, സലാകഗ്ഗാഹേനാ’’തി (പരി. ൪൫൮).

തത്ഥ ‘കമ്മേനാ’തി അപലോകനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു അഞ്ഞതരേന കമ്മേന. ‘ഉദ്ദേസേനാ’തി പഞ്ചസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേസു അഞ്ഞതരേന ഉദ്ദേസേന. ‘വോഹരന്തോ’തി കഥയന്തോ, താഹി താഹി ഉപ്പത്തീഹി ‘അധമ്മം ധമ്മോ’തിആദീനി അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി ദീപേന്തോ. ‘അനുസ്സാവനേനാ’തി ‘നനു തുമ്ഹേ ജാനാഥ മയ്ഹം ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതഭാവം ബഹുസ്സുതഭാവഞ്ച! മാദിസോ നാമ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥുസാസനം ഗാഹേയ്യാതി ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേതും തുമ്ഹാകം ന യുത്തം. കിം മയ്ഹം അവീചി നീലുപ്പലവനം വിയ സീതലോ? കിമഹം അപായതോ ന ഭായാമീ’തിആദിനാ നയേന കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാ അനുസ്സാവനേന. ‘സലാകഗ്ഗാഹേനാ’തി ഏവം അനുസ്സാവേത്വാ തേസം ചിത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അനിവത്തനധമ്മേ കത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഇമം സലാക’’ന്തി സലാകഗ്ഗാഹേന. ഏത്ഥ ച കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണം വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പന പുബ്ബഭാഗാ. അട്ഠാരസവത്ഥുദീപനവസേന ഹി വോഹരന്തേന തത്ഥ രുചിജനനത്ഥം അനുസ്സാവേത്വാ സലാകായ ഗാഹിതായപി അഭിന്നോവ ഹോതി സങ്ഘോ. യദാ പന ഏവം ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ സലാകം ഗാഹേത്വാ ആവേണികം കമ്മം വാ ഉദ്ദേസം വാ കരോന്തി, തദാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി.

ഏവം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഏത്താവതാ മാതുഘാതാദീനി പഞ്ച ആനന്തരിയകമ്മാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തി, യാനി പുഥുജ്ജനോ കരോതി, ന അരിയസാവകോ. തേസം ആവിഭാവത്ഥം –

കമ്മതോ ദ്വാരതോ ചേവ, കപ്പട്ഠിതിയതോ തഥാ;

പാകസാധാരണാദീഹി, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ ‘കമ്മതോ’ താവ – ഏത്ഥ ഹി മനുസ്സഭൂതസ്സേവ മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ അപി പരിവത്തലിങ്ഗം ജീവിതാ വോരോപേന്തസ്സ കമ്മം ആനന്തരിയം ഹോതി. തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിസ്സാമീ’തി സകലചക്കവാളം മഹാചേതിയപ്പമാണേഹി കഞ്ചനഥൂപേഹി പൂരേത്വാപി, സകലചക്കവാളം പൂരേത്വാ നിസിന്നഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാപി, ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സങ്ഘാടികണ്ണം അമുഞ്ചിത്വാവ വിചരിത്വാപി, കായസ്സ ഭേദാ നിരയമേവ ഉപപജ്ജതി. യോ പന സയം മനുസ്സഭൂതോ തിരച്ഛാനഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ, സയം വാ തിരച്ഛാനഭൂതോ മനുസ്സഭൂതം, തിരച്ഛാനഭൂതോയേവ വാ തിരച്ഛാനഭൂതം ജീവിതാ വോരോപേതി, തസ്സ കമ്മം ആനന്തരിയം ന ഹോതി, കമ്മം പന ഭാരിയം ഹോതി, ആനന്തരിയം ആഹച്ചേവ തിട്ഠതി. മനുസ്സജാതികാനം പന വസേന അയം പഞ്ഹോ കഥിതോ.

ഏത്ഥ ഏളകചതുക്കം, സങ്ഗാമചതുക്കം, ചോരചതുക്കഞ്ച കഥേതബ്ബം. ‘ഏളകം മാരേമീ’തി അഭിസന്ധിനാപി ഹി ഏളകട്ഠാനേ ഠിതം മനുസ്സോ മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ഫുസതി. ഏളകാഭിസന്ധിനാ പന മാതാപിതിഅഭിസന്ധിനാ വാ ഏളകം മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ന ഫുസതി. മാതാപിതിഅഭിസന്ധിനാ മാതാപിതരോ മാരേന്തോ ഫുസതേവ. ഏസ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി ചതുക്കദ്വയേ. യഥാ ച മാതാപിതൂസു, ഏവം അരഹന്തേപി ഏതാനി ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി. മനുസ്സഅരഹന്തമേവ ച മാരേത്വാ ആനന്തരിയം ഫുസതി, ന യക്ഖഭൂതം; കമ്മം പന ഭാരിയം ആനന്തരിയസദിസമേവ. മനുസ്സഅരഹന്തസ്സ ച പുഥുജ്ജനകാലേയേവ സത്ഥപ്പഹാരേ വാ വിസേ വാ ദിന്നേപി യദി സോ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ മരതി, അരഹന്തഘാതോ ഹോതിയേവ. യം പന പുഥുജ്ജനകാലേ ദിന്നം ദാനം അരഹത്തം പത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, പുഥുജ്ജനസ്സേവ തം ദിന്നം ഹോതി. സേസഅരിയപുഗ്ഗലേ മാരേന്തസ്സ ആനന്തരിയം നത്ഥി, കമ്മം പന ഭാരിയം ആനന്തരിയസദിസമേവ.

ലോഹിതുപ്പാദേ തഥാഗതസ്സ അഭേജ്ജകായതായ പരൂപക്കമേന ചമ്മച്ഛേദം കത്വാ ലോഹിതപഗ്ഘരണം നാമ നത്ഥി. സരീരസ്സ പന അന്തോയേവ ഏകസ്മിം ഠാനേ ലോഹിതം സമോസരതി. ദേവദത്തേന പടിവിദ്ധസിലാതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഗതാ സകലികാപി തഥാഗതസ്സ പാദന്തം പഹരി. ഫരസുനാ പഹടോ വിയ പാദോ അന്തോലോഹിതോയേവ അഹോസി. തഥാ കരോന്തസ്സ ആനന്തരിയം ഹോതി. ജീവകോ പന തഥാഗതസ്സ രുചിയാ സത്ഥകേന ചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ തമ്ഹാ ഠാനാ ദുട്ഠലോഹിതം നീഹരിത്വാ ഫാസുകമകാസി. തഥാ കരോന്തസ്സ പുഞ്ഞകമ്മമേവ ഹോതി.

അഥ യേ ച പരിനിബ്ബുതേ തഥാഗതേ ചേതിയം ഭിന്ദന്തി, ബോധിം ഛിന്ദന്തി, ധാതുമ്ഹി ഉപക്കമന്തി, തേസം കിം ഹോതീതി? ഭാരിയം കമ്മം ഹോതി ആനന്തരിയസദിസം. സധാതുകം പന ഥൂപം വാ പടിമം വാ ബാധയമാനം ബോധിസാഖഞ്ച ഛിന്ദിതും വട്ടതി. സചേപി തത്ഥ നിലീനാ സകുണാ ചേതിയേ വച്ചം പാതേന്തി, ഛിന്ദിതും വട്ടതിയേവ. പരിഭോഗചേതിയതോ ഹി സരീരചേതിയം മഹന്തതരം. ചേതിയവത്ഥും ഭിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തം ബോധിമൂലമ്പി ഛിന്ദിത്വാ ഹരിതും വട്ടതി. യാ പന ബോധിസാഖാ ബോധിഘരം ബാധതി, തം ഗേഹരക്ഖണത്ഥം ഛിന്ദിതും ന ലബ്ഭതി. ബോധിഅത്ഥഞ്ഹി ഗേഹം, ന ഗേഹത്ഥായ ബോധി. ആസനഘരേപി ഏസേവ നയോ. യസ്മിം പന ആസനഘരേ ധാതു നിഹിതാ ഹോതി, തസ്സ രക്ഖണത്ഥായ ബോധിസാഖം ഛിന്ദിതും വട്ടതി. ബോധിജഗ്ഗനത്ഥം ഓജോഹരണസാഖം വാ പൂതിട്ഠാനം വാ ഛിന്ദിതും വട്ടതിയേവ; സരീരപടിജഗ്ഗനേ വിയ പുഞ്ഞമ്പി ഹോതി.

സങ്ഘഭേദേ സീമട്ഠകസങ്ഘേ അസന്നിപതിതേ വിസും പരിസം ഗഹേത്വാ കതവോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹസ്സ കമ്മം വാ കരോന്തസ്സ ഉദ്ദേസം വാ ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഭേദോ ച ഹോതി ആനന്തരിയകമ്മഞ്ച. സമഗ്ഗസഞ്ഞായ പന വട്ടതി. സമഗ്ഗസഞ്ഞായ ഹി കരോന്തസ്സ നേവ ഭേദോ ഹോതി ന ആനന്തരിയകമ്മം. തഥാ നവതോ ഊനപരിസായം. സബ്ബന്തിമേന പന പരിച്ഛേദേന നവന്നം ജനാനം യോ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, തസ്സ ആനന്തരിയകമ്മം ഹോതി. അനുവത്തകാനം അധമ്മവാദീനം മഹാസാവജ്ജം കമ്മം; ധമ്മവാദിനോ അനവജ്ജാ. തത്ഥ നവന്നമേവ സങ്ഘഭേദേ ഇദം സുത്തം – ‘‘ഏകതോ, ഉപാലി, ചത്താരോ ഹോന്തി, ഏകതോ ചത്താരോ, നവമോ അനുസ്സാവേതി സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇദം ഗണ്ഹഥ, ഇദം രോചേഥാ’തി. ഏവം ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ച. നവന്നം വാ, ഉപാലി, അതിരേകനവന്നം വാ സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ചാ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൧).

ഏതേസു ച പന പഞ്ചസു സങ്ഘഭേദോ വചീകമ്മം, സേസാനി കായകമ്മാനീതി. ഏവം കമ്മതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘ദ്വാരതോ’തി സബ്ബാനേവ ചേതാനി കായദ്വാരതോപി വചീദ്വാരതോപി സമുട്ഠഹന്തി. പുരിമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി ആണത്തികവിജ്ജാമയപയോഗവസേന വചീദ്വാരതോ സമുട്ഠഹിത്വാപി കായദ്വാരമേവ പൂരേന്തി. സങ്ഘഭേദോ ഹത്ഥമുദ്ദായ ഭേദം കരോന്തസ്സ കായദ്വാരതോ സമുട്ഠഹിത്വാപി വചീദ്വാരമേവ പൂരേതീതി. ഏവമേത്ഥ ദ്വാരതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘കപ്പട്ഠിതിയതോ’തി സങ്ഘഭേദോയേവ ചേത്ഥ കപ്പട്ഠിതിയോ. സണ്ഠഹന്തേ ഹി കപ്പേ കപ്പവേമജ്ഝേ വാ സങ്ഘഭേദം കത്വാ കപ്പവിനാസേയേവ മുച്ചതി. സചേപി ഹി ‘സ്വേ കപ്പോ വിനസ്സിസ്സതീ’തി അജ്ജ സങ്ഘഭേദം കരോതി, സ്വേയേവ മുച്ചതി, ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതി. ഏവം കരണം പന നത്ഥി. സേസാനി ചത്താരി കമ്മാനി ആനന്തരിയാനേവ ഹോന്തി, ന കപ്പട്ഠിതിയാനീതി. ഏവമേത്ഥ കപ്പട്ഠിതിയതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘പാകതോ’തി യേന ച പഞ്ചപേതാനി കമ്മാനി കതാനി ഹോന്തി, തസ്സ സങ്ഘഭേദോയേവ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി. സേസാനി ‘‘അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തി ഏവമാദീസു സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. സങ്ഘഭേദാഭാവേ ലോഹിതുപ്പാദോ, തദഭാവേ അരഹന്തഘാതോ, തദഭാവേ സചേ പിതാ സീലവാ ഹോതി, മാതാ ദുസ്സീലാ നോ വാ തഥാ സീലവതീ, പിതുഘാതോ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി. സചേ മാതാ മാതുഘാതോ. ദ്വീസുപി സീലേന വാ ദുസ്സീലേന വാ സമാനേസു മാതുഘാതോവ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി; മാതാ ഹി ദുക്കരകാരിണീ ബഹൂപകാരാ ച പുത്താനന്തി. ഏവമേത്ഥ പാകതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘സാധാരണാദീഹീ’തി പുരിമാനി ചത്താരി സബ്ബേസമ്പി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാനി. സങ്ഘഭേദോ പന ‘‘ന ഖോ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന സിക്ഖമാനാ, ന സാമണേരോ, ന സാമണേരീ, ന ഉപാസകോ, ന ഉപാസികാ സങ്ഘം ഭിന്ദതി. ഭിക്ഖു ഖോ, ഉപാലി, പകതത്തോ സമാനസംവാസകോ സമാനസീമായം ഠിതോ സങ്ഘം ഭിന്ദതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൧) വചനതോ വുത്തപ്പകാരസ്സ ഭിക്ഖുനോവ ഹോതി, ന അഞ്ഞസ്സ; തസ്മാ അസാധാരണോ. ആദിസദ്ദേന സബ്ബേപേതേ ദുക്ഖവേദനാസഹഗതാ ദോസമോഹസമ്പയുത്താ ചാതി ഏവമേത്ഥ സാധാരണാദീഹിപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അഞ്ഞം സത്ഥാരന്തി ‘അയം മേ സത്ഥാ സത്ഥുകിച്ചം കാതും സമത്ഥോ’തി ഭവന്തരേപി അഞ്ഞം തിത്ഥകരം ‘അയം മേ സത്ഥാ’തി ഏവം ഗണ്ഹേയ്യ – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. അട്ഠമം ഭവം നിബ്ബത്തേയ്യാതി സബ്ബമന്ദപഞ്ഞോപി സത്തമം ഭവം അതിക്കമിത്വാ അട്ഠമം നിബ്ബത്തേയ്യ – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഉത്തമകോടിയാ ഹി സത്തമം ഭവം സന്ധായേവേസ ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി വുത്തോ. കിം പന തം നിയാമേതി? കിം പുബ്ബഹേതു നിയാമേതി ഉദാഹു പടിലദ്ധമഗ്ഗോ ഉദാഹു ഉപരി തയോ മഗ്ഗാതി? സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഗഹിതം നാമമത്തമേതം. പുഗ്ഗലോ പന നിയതോ നാമ നത്ഥി. ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയാമേതീ’’തി വുത്തേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ഉപനിസ്സയോ വുത്തോ ഹോതി, പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയാഭാവോ ആപജ്ജതി. ഇച്ചസ്സ അഹേതു അപ്പച്ചയാ നിബ്ബത്തിം പാപുണാതി. ‘‘പടിലദ്ധമഗ്ഗോ നിയാമേതീ’’തി വുത്തേ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അകിച്ചകാ ഹോന്തി, പഠമമഗ്ഗോവ സകിച്ചകോ, പഠമമഗ്ഗേനേവ കിലേസേ ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായിതബ്ബം ഹോതി. ‘‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിയാമേന്തീ’’തി വുത്തേ പഠമമഗ്ഗോ അകിച്ചകോ ഹോതി, ഉപരി തയോ മഗ്ഗാവ സകിച്ചകാ, പഠമമഗ്ഗം അനിബ്ബത്തേത്വാ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിബ്ബത്തേതബ്ബാ ഹോന്തി, പഠമമഗ്ഗേന ച അനുപ്പജ്ജിത്വാവ കിലേസാ ഖേപേതബ്ബാ ഹോന്തി. തസ്മാ ന അഞ്ഞോ കോചി നിയാമേതി, ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാവ നിയാമേതി. സചേ ഹി തേസം വിപസ്സനാ തിക്ഖാ സൂരാ ഹുത്വാ വഹതി, ഏകംയേവ ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബാതി. തതോ മന്ദതരപഞ്ഞോ ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ ചതുത്ഥേ വാ പഞ്ചമേ വാ ഛട്ഠേ വാ ഭവേ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബാതി. സബ്ബമന്ദപഞ്ഞോ സത്തമം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അട്ഠമേ ഭവേ പടിസന്ധി ന ഹോതി. ഇതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഗഹിതം നാമമത്തമേതം. സത്ഥാ ഹി ബുദ്ധതുലായ തുലേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘അയം പുഗ്ഗലോ സബ്ബമഹാപഞ്ഞോ തിക്ഖവിപസ്സകോ ഏകമേവ ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി ‘ഏകബീജീ’തി നാമം അകാസി; ‘അയം പുഗ്ഗലോ ദുതിയം, തതിയം, ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം, ഛട്ഠം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി ‘കോലംകോലോ’തി നാമം അകാസി; ‘അയം പുഗ്ഗലോ സത്തമം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി ‘സത്തക്ഖത്തുപരമോ’തി നാമം അകാസി.

കോചി പന പുഗ്ഗലോ സത്തന്നം ഭവാനം നിയതോ നാമ നത്ഥി. അരിയസാവകോ പന യേന കേനചിപി ആകാരേന മന്ദപഞ്ഞോ സമാനോ അട്ഠമം ഭവം അപ്പത്വാ അന്തരാവ പരിനിബ്ബാതി. സക്കസദിസോപി വട്ടാഭിരതോ സത്തമംയേവ ഭവം ഗച്ഛതി. സത്തമേ ഭവേ സബ്ബകാരേന പമാദവിഹാരിനോപി വിപസ്സനാഞാണം പരിപാകം ഗച്ഛതി. അപ്പമത്തകേപി ആരമ്മണേ നിബ്ബിന്ദിത്വാ നിബ്ബുതിം പാപുണാതി. സചേപി ഹിസ്സ സത്തമേ ഭവേ നിദ്ദം വാ ഓക്കമന്തസ്സ, പരമ്മുഖം വാ ഗച്ഛന്തസ്സ, പച്ഛതോ ഠത്വാ തിഖിണേന അസിനാ കോചിദേവ സീസം പാതേയ്യ, ഉദകേ വാ ഓസാദേത്വാ മാരേയ്യ, അസനി വാ പനസ്സ സീസേ പതേയ്യ, ഏവരൂപേപി കാലേ സപ്പടിസന്ധികാ കാലംകിരിയാ നാമ ന ഹോതി, അരഹത്തം പത്വാവ പരിനിബ്ബാതി. തേന വുത്തം – ‘‘അട്ഠമം ഭവം നിബ്ബത്തേയ്യ – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ. തീണി ഹി ഖേത്താനി – ജാതിഖേത്തം, ആണാഖേത്തം, വിസയക്ഖേത്തന്തി. തത്ഥ ‘ജാതിക്ഖേത്തം’ നാമ ദസസഹസ്സിലോകധാതു. സാ ഹി തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനകാലേ, നിക്ഖമനകാലേ, സമ്ബോധികാലേ, ധമ്മചക്കപവത്തനേ, ആയുസങ്ഖാരവോസ്സജ്ജനേ, പരിനിബ്ബാനേ ച കമ്പതി. കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളം പന ‘ആണാഖേത്തം’ നാമ. ആടാനാടിയമോരപരിത്തധജഗ്ഗപരിത്തരതനപരിത്താദീനഞ്ഹി ഏത്ഥ ആണാ വത്തതി. ‘വിസയഖേത്തസ്സ’ പന പരിമാണം നത്ഥി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ‘‘യാവതകം ഞാണം താവതകം ഞേയ്യം, യാവതകം ഞേയ്യം താവതകം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം ഞേയ്യം, ഞേയ്യപരിയന്തികം ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൫) വചനതോ അവിസയോ നാമ നത്ഥി.

ഇമേസു പന തീസു ഖേത്തേസു, ഠപേത്വാ ഇമം ചക്കവാളം, അഞ്ഞസ്മിം ചക്കവാളേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി. തീണി പിടകാനി – വിനയപിടകം, സുത്തന്തപിടകം, അഭിധമ്മപിടകന്തി. തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ – മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, യസത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതീതി. ഇമാ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ഇമം ചക്കവാളം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, നുപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി.

അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ; ഏകതോ നുപ്പജ്ജന്തി, പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ബോധിപല്ലങ്കേ ‘‘ബോധിം അപ്പത്വാ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം താവ പുബ്ബേന്തി ന വേദിതബ്ബം. ബോധിസത്തസ്സ ഹി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദസസഹസ്സചക്കവാളകമ്പനേനേവ ജാതിക്ഖേത്തപരിഗ്ഗഹോ കതോ, അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാ ഹോതി. പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായ ച യാവ സാസപമത്താപി ധാതുയോ തിട്ഠന്തി താവ പച്ഛാതി ന വേദിതബ്ബം. ധാതൂസു ഹി ഠിതാസു ബുദ്ധാ ഠിതാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥന്തരേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാവ ഹോതി, ധാതുപരിനിബ്ബാനേ പന ജാതേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന നിവാരിതാ.

തീണി ഹി അന്തരധാനാനി നാമ – പരിയത്തിഅന്തരധാനം, പടിവേധഅന്തരധാനം, പടിപത്തിഅന്തരധാനന്തി. തത്ഥ ‘പരിയത്തീ’തി തീണി പിടകാനി; ‘പടിവേധോ’തി സച്ചപടിവേധോ; ‘പടിപത്തീ’തി പടിപദാ. തത്ഥ പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ പടിവേധകരാ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ ഹോന്തി; ‘ഏസ ഭിക്ഖു പുഥുജ്ജനോ’തി അങ്ഗുലിം പസാരേത്വാ ദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി. ഇമസ്മിംയേവ ദീപേ ഏകവാരം കിര പുഥുജ്ജനഭിക്ഖു നാമ നാഹോസി. പടിപത്തിപൂരകാപി കദാചി ബഹൂ ഹോന്തി, കദാചി അപ്പാ. ഇതി പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി.

സാസനട്ഠിതിയാ പന പരിയത്തിയേവ പമാണം. പണ്ഡിതോ ഹി തേപിടകം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. യഥാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ആളാരസ്സ സന്തികേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ സത്ത ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ‘ന ജാനാമീ’തി ആഹ; തതോ ഉദകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധിഗതവിസേസം സംസന്ദേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം പുച്ഛി; സോ ആചിക്ഖി; തസ്സ വചനസമനന്തരമേവ മഹാസത്തോ തം സമ്പാദേസി; ഏവമേവ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു പരിയത്തിം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. തസ്മാ പരിയത്തിയാ ഠിതായ സാസനം ഠിതം ഹോതി. യദാ പന സാ അന്തരധായതി തദാ പഠമം അഭിധമ്മപിടകം നസ്സതി. തത്ഥ പട്ഠാനം സബ്ബപഠമം അന്തരധായതി. അനുക്കമേന പച്ഛാ ധമ്മസങ്ഗഹോ. തസ്മിം അന്തരഹിതേ ഇതരേസു ദ്വീസു പിടകേസു ഠിതേസു സാസനം ഠിതമേവ ഹോതി.

തത്ഥ സുത്തന്തപിടകേ അന്തരധായമാനേ പഠമം അങ്ഗുത്തരനികായോ ഏകാദസകതോ പട്ഠായ യാവ ഏകകാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം സംയുത്തനികായോ ചക്കപേയ്യാലതോ പട്ഠായ യാവ ഓഘതരണാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം മജ്ഝിമനികായോ ഇന്ദ്രിയഭാവനതോ പട്ഠായ യാവ മൂലപരിയായാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം ദീഘനികായോ ദസുത്തരതോ പട്ഠായ യാവ ബ്രഹ്മജാലാ അന്തരധായതി. ഏകിസ്സാപി ദ്വിന്നമ്പി ഗാഥാനം പുച്ഛാ അദ്ധാനം ഗച്ഛതി; സാസനം ധാരേതും ന സക്കോതി സഭിയപുച്ഛാ (സു. നി. ൫൧൫ ആദയോ) വിയ ആളവകപുച്ഛാ (സു. നി. ൧൮൩ ആദയോ; സം. നി. ൧.൨൪൬) വിയ ച. ഏതാ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലികാ അന്തരാ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖിംസു.

ദ്വീസു പന പിടകേസു അന്തരഹിതേസുപി വിനയപിടകേ ഠിതേ സാസനം തിട്ഠതി. പരിവാരഖന്ധകേസു അന്തരഹിതേസു ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഠിതേ ഠിതമേവ ഹോതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗേ അന്തരഹിതേ മാതികായ ഠിതായപി ഠിതമേവ ഹോതി. മാതികായ അന്തരഹിതായ പാതിമോക്ഖപബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ഠിതാസു സാസനം തിട്ഠതി. ലിങ്ഗം അദ്ധാനം ഗച്ഛതി. സേതവത്ഥസമണവംസോ പന കസ്സപബുദ്ധകാലതോ പട്ഠായ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖി. പച്ഛിമകസ്സ പന സച്ചപടിവേധതോ പച്ഛിമകസ്സ സീലഭേദതോ ച പട്ഠായ സാസനം ഓസക്കിതം നാമ ഹോതി. തതോ പട്ഠായ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന വാരിതാ.

തീണി പരിനിബ്ബാനാനി നാമ – കിലേസപരിനിബ്ബാനം, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം, ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി. തത്ഥ ‘കിലേസപരിനിബ്ബാനം’ ബോധിപല്ലങ്കേ അഹോസി, ‘ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം’ കുസിനാരായം, ‘ധാതുപരിനിബ്ബാനം’ അനാഗതേ ഭവിസ്സതി. സാസനസ്സ കിര ഓസക്കനകാലേ ഇമസ്മിം തമ്ബപണ്ണിദീപേ ധാതുയോ സന്നിപതിത്വാ മഹാചേതിയം ഗമിസ്സന്തി, മഹാചേതിയതോ നാഗദീപേ രാജായതനചേതിയം, തതോ മഹാബോധിപല്ലങ്കം ഗമിസ്സന്തി. നാഗഭവനതോപി ദേവലോകതോപി ബ്രഹ്മലോകതോപി ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കമേവ ഗമിസ്സന്തി. സാസപമത്താപി ധാതു ന അന്തരാ നസ്സിസ്സതി. സബ്ബാ ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ രാസിഭൂതാ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ ഏകഘനാ ഹുത്വാ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ വിസ്സജ്ജേസ്സന്തി. താ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിസ്സന്തി. തതോ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘അജ്ജ സത്ഥാ പരിനിബ്ബാതി, അജ്ജ സാസനം ഓസക്കതി, പച്ഛിമദസ്സനം ദാനി ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി ദസബലസ്സ പരിനിബ്ബുതദിവസതോ മഹന്തതരം കാരുഞ്ഞം കരിസ്സന്തി. ഠപേത്വാ അനാഗാമിഖീണാസവേ അവസേസാ സകഭാവേന സന്ധാരേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ധാതൂസു തേജോധാതു ഉട്ഠഹിത്വാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗച്ഛിസ്സതി. സാസപമത്തായപി ധാതുയാ സതി ഏകജാലാവ ഭവിസ്സതി; ധാതൂസു പരിയാദാനം ഗതാസു പച്ഛിജ്ജിസ്സതി. ഏവം മഹന്തം ആനുഭാവം ദസ്സേത്വാ ധാതൂസു അന്തരഹിതാസു സാസനം അന്തരഹിതം നാമ ഹോതി. യാവ ഏവം ന അന്തരധായതി താവ അചരിമം നാമ ഹോതി. ഏവം അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

കസ്മാ പന അപുബ്ബം അചരിമം ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി? അനച്ഛരിയത്താ. ബുദ്ധാ ഹി അച്ഛരിയമനുസ്സാ, യഥാഹ – ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അച്ഛരിയമനുസ്സോ. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൨). യദി ച ദ്വേ വാ ചത്താരോ വാ അട്ഠ വാ സോളസ വാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ന അച്ഛരിയാ ഭവേയ്യും. ഏകസ്മിഞ്ഹി വിഹാരേ ദ്വിന്നം ചേതിയാനമ്പി ലാഭസക്കാരോ ഉളാരോ ന ഹോതി, ഭിക്ഖൂപി ബഹുതായ ന അച്ഛരിയാ ജാതാ, ഏവം ബുദ്ധാപി ഭവേയ്യും; തസ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി. ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ. യഞ്ഹി സതിപട്ഠാനാദിഭേദം ധമ്മം ഏകോ ദേസേതി, അഞ്ഞേന ഉപ്പജ്ജിത്വാപി സോവ ദേസേതബ്ബോ സിയാ. തതോ അനച്ഛരിയോ സിയാ. ഏകസ്മിം പന ധമ്മം ദേസേന്തേ ദേസനാപി അച്ഛരിയാ ഹോതി. വിവാദഭാവതോ ച. ബഹൂസു ച ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസു ബഹൂനം ആചരിയാനം അന്തേവാസികാ വിയ ‘അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ പാസാദികോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ മധുരസ്സരോ ലാഭീ പുഞ്ഞവാ’തി വിവദേയ്യും; തസ്മാപി ഏവം നുപ്പജ്ജന്തി.

അപിചേതം കാരണം മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുട്ഠേന നാഗസേനത്ഥേരേന വിത്ഥാരിതമേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ (മി. പ. ൫.൧.൧) –

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൭൭; മ. നി. ൩.൧൨൯). ദേസേന്താ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേപി തഥാഗതാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ദേസേന്തി, കഥയമാനാ ച ചത്താരി അരിയസച്ചാനി കഥേന്തി, സിക്ഖാപേന്താ ച തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖാപേന്തി, അനുസാസമാനാ ച അപ്പമാദപടിപത്തിയം അനുസാസന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേസമ്പി തഥാഗതാനം ഏകാ ദേസനാ ഏകാ കഥാ ഏകാ സിക്ഖാ ഏകാനുസിട്ഠി, കേന കാരണേന ദ്വേ തഥാഗതാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി? ഏകേനപി താവ ബുദ്ധുപ്പാദേന അയം ലോകോ ഓഭാസജാതോ. യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഭവേയ്യ, ദ്വിന്നം പഭായ അയം ലോകോ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ഓഭാസജാതോ ഭവേയ്യ. ഓവദന്താ ച ദ്വേ തഥാഗതാ സുഖം ഓവദേയ്യും, അനുസാസമാനാ ച സുഖം അനുസാസേയ്യും. തത്ഥ മേ കാരണം ദസ്സേഹി യഥാഹം നിസ്സംസയോ ഭവേയ്യ’’ന്തി.

‘‘അയം, മഹാരാജ, ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി. യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, നാവാ ഏകപുരിസസന്ധാരണീ ഭവേയ്യ, ഏകസ്മിം പുരിസേ അഭിരൂള്ഹേ സാ നാവാ സമുപാദികാ ഭവേയ്യ. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ താദിസോ ആയുനാ വണ്ണേന വയേന പമാണേന കിസഥൂലേന സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗേന. സോ തം നാവം അഭിരൂഹേയ്യ. അപിനു സാ, മഹാരാജ, നാവാ ദ്വിന്നമ്പി ധാരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ, ഓസീദേയ്യ ഉദകേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി. യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ…പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ യാവദത്ഥം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ ഛാദേന്തം യാവകണ്ഠമഭിപൂരയിത്വാ. സോ തതോ പീണിതോ പരിപുണ്ണോ നിരന്തരോ തന്ദീഗതോ അനോനമിതദണ്ഡജാതോ പുനദേവ തത്തകം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ. അപിനു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ സുഖിതോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സകിം ഭുത്തോവ മരേയ്യാ’’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ…പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീ’’തി? ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ രതനപരിപൂരിതാ ഭവേയ്യും യാവസ്മാ മുഖസമാ. ഏക സകടതോ രതനം ഗഹേത്വാ ഏകമ്ഹി സകടേ ആകിരേയ്യും. അപിനു തം, മഹാരാജ, സകടം ദ്വിന്നമ്പി സകടാനം രതനം ധാരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നാഭിപി തസ്സ ചലേയ്യ, അരാപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യും, നേമിപി തസ്സ ഓപതേയ്യ, അക്ഖോപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യാ’’തി. ‘‘കിന്നു ഖോ, മഹാരാജ, അതിരതനഭാരേന സകടം ഭിജ്ജതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി.

‘‘അപിച, മഹാരാജ, ഇമം കാരണം ബുദ്ധബലപരിദീപനായ ഓസാരിതം. അഞ്ഞമ്പി തത്ഥ പതിരൂപം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വിന്നം ബലവാമച്ചാനം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘തുമ്ഹാകം അമച്ചോ, അമ്ഹാകം അമച്ചോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഹോന്തി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. ഇദം താവ മഹാരാജ ഏകം കാരണം യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

‘‘അപരമ്പി ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ‘അഗ്ഗോ ബുദ്ധോ’തി യം വചനം തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ, ‘ജേട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി ‘സേട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി ‘വിസിട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി ‘ഉത്തമോ ബുദ്ധോ’തി ‘പവരോ ബുദ്ധോ’തി ‘അസമോ ബുദ്ധോ’തി ‘അസമസമോ ബുദ്ധോ’തി ‘അപ്പടിസമോ ബുദ്ധോ’തി ‘അപ്പടിഭാഗീ ബുദ്ധോ’തി ‘അപ്പടിപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധോ’തി യം വചനം തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ. ഇദമ്പി ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, കാരണം തഥതോ സമ്പടിച്ഛ യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

‘‘അപിച, മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സഭാവപകതി ഏസാ യം ഏകോയേവ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. കസ്മാ കാരണാ? മഹന്തത്താ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഗുണാനം. അഞ്ഞമ്പി, മഹാരാജ, യം ലോകേ മഹന്തം തം ഏകംയേവ ഹോതി. പഥവീ, മഹാരാജ, മഹന്താ, സാ ഏകായേവ; സാഗരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; സിനേരു ഗിരിരാജാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; ആകാസോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; സക്കോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; മഹാബ്രഹ്മാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ; തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ ലോകസ്മിം. യത്ഥ തേ ഉപ്പജ്ജന്തി തത്ഥ അഞ്ഞേസം ഓകാസോ ന ഹോതി. തസ്മാ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏകോയേവ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘സുകഥിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ഓപമ്മേഹി കാരണേഹീ’’തി (മി. പ. ൫.൧.൧).

ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാതി ഏകസ്മിം ചക്കവാളേ. ഹേട്ഠാ ഇമിനാവ പദേന ദസ ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഗഹിതാനി. താനിപി ഏകചക്കവാളേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടന്തി. ബുദ്ധാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ ഉപ്പജ്ജന്തി; ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ പന വാരിതേ ഇതോ അഞ്ഞേസു ചക്കവാളേസു ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി വാരിതമേവ ഹോതി. അപുബ്ബം അചരിമന്തി ഏത്ഥ ചക്കരതനപാതുഭാവതോ പുബ്ബേ പുബ്ബം, തസ്സേവ അന്തരധാനതോ പച്ഛാ ചരിമം. തത്ഥ ദ്വിധാ ചക്കരതനസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി – ചക്കവത്തിനോ കാലകിരിയായ വാ പബ്ബജ്ജായ വാ. അന്തരധായമാനഞ്ച പന തം കാലകിരിയതോ വാ പബ്ബജ്ജതോ വാ സത്തമേ ദിവസേ അന്തരധായതി. തതോ പരം ചക്കവത്തിനോ പാതുഭാവോ അവാരിതോ. കസ്മാ പന ഏകചക്കവാളേ ദ്വേ ചക്കവത്തിനോ നുപ്പജ്ജന്തീതി? വിവാദുപച്ഛേദതോ അനച്ഛരിയഭാവതോ ചക്കരതനസ്സ മഹാനുഭാവതോ ച. ദ്വീസു ഹി ഉപ്പജ്ജന്തേസു ‘അമ്ഹാകം രാജാ മഹന്തോ, അമ്ഹാകം രാജാ മഹന്തോ’തി വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ‘ഏകസ്മിം ദീപേ ചക്കവത്തീ, ഏകസ്മിം ദീപേ ചക്കവത്തീ’തി ച അനച്ഛരിയോ ഭവേയ്യ. യോ ചായം ചക്കരതനസ്സ ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ഇസ്സരിയാനുപ്പദാനസമത്ഥോ മഹാനുഭാവോ, സോ പരിഹായേയ്യ. ഇതി വിവാദുപച്ഛേദതോ അനച്ഛരിയഭാവതോ ചക്കരതനസ്സ മഹാനുഭാവതോ ച ന ഏകചക്കവാളേ ദ്വേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

യം ഇത്ഥോ അരഹം അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ഏത്ഥ തിട്ഠതു താവ സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ നിബ്ബത്തേത്വാ ലോകത്താരണസമത്ഥോ ബുദ്ധഭാവോ, പണിധാനമത്തമ്പി ഇത്ഥിയാ ന സമ്പജ്ജതി.

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯);

ഇമാനി ഹി പണിധാനസമ്പത്തികാരണാനി. ഇതി പണിധാനമ്പി സമ്പാദേതും അസമത്ഥായ ഇത്ഥിയാ കുതോ ബുദ്ധഭാവോതി ‘‘അട്ഠാനമേതം, അനവകാസോ യം ഇത്ഥീ അരഹം അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി വുത്തം. സബ്ബാകാരപരിപൂരോ വാ പുഞ്ഞുസ്സയോ സബ്ബാകാരപരിപൂരമേവ അത്തഭാവം നിബ്ബത്തേതീതി പുരിസോവ അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ.

യം ഇത്ഥീ രാജാ അസ്സ ചക്കവത്തീതിആദീസുപി യസ്മാ ഇത്ഥിയാ കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹാദീനം അഭാവേന ലക്ഖണാനി ന പരിപൂരേന്തി, ഇത്ഥിരതനഭാവേന സത്തരതനസമങ്ഗിതാ ന സമ്പജ്ജതി, സബ്ബമനുസ്സേഹി ച അധികോ അത്തഭാവോ ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഇത്ഥീ രാജാ അസ്സ ചക്കവത്തീ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ച സക്കത്താദീനിപി തീണി ഠാനാനി ഉത്തമാനി, ഇത്ഥിലിങ്ഗഞ്ച ഹീനം, തസ്മാ തസ്സാ സക്കത്താദീനിപി പടിസിദ്ധാനി. നനു ച യഥാ ഇത്ഥിലിങ്ഗം ഏവം പുരിസലിങ്ഗമ്പി ബ്രഹ്മലോകേ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘യം പുരിസോ ബ്രഹ്മത്തം കാരേയ്യ – ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തിപി ന വത്തബ്ബം സിയാതി? നോ ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? ഇധ പുരിസസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തനതോ. ബ്രഹ്മത്തന്തി ഹി മഹാബ്രഹ്മത്തം അധിപ്പേതം. ഇത്ഥീ ച ഇധ ഝാനം ഭാവേത്വാ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി, ന മഹാബ്രഹ്മാനം. പുരിസോ പന തത്ഥ ന ഉപ്പജ്ജതീതി ന വത്തബ്ബോ. സമാനേപി ചേത്ഥ ഉഭയലിങ്ഗാഭാവേ പുരിസസണ്ഠാനാവ ബ്രഹ്മാനോ, ന ഇത്ഥിസണ്ഠാനാ. തസ്മാ സുവുത്തമേവേതം.

കായദുച്ചരിതസ്സാതിആദീസു യഥാ നിമ്ബബീജകോസാതകീബീജാദീനി മധുരം ഫലം ന നിബ്ബത്തേന്തി, അസാതം അമധുരമേവ നിബ്ബത്തേന്തി, ഏവം കായദുച്ചരിതാദീനി മധുരം വിപാകം ന നിബ്ബത്തേന്തി, അമധുരമേവ നിബ്ബത്തേന്തി. യഥാ ച ഉച്ഛുബീജസാലിബീജാദീനി മധുരം സാധുരസമേവ ഫലം നിബ്ബത്തേന്തി, ന അസാതം കടുകം, ഏവം കായസുചരിതാദീനി മധുരമേവ വിപാകം നിബ്ബത്തേന്തി, ന അമധുരം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യാദിസം വപതേ ബീജം, താദിസം ഹരതേ ഫലം;

കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപകന്തി. (സം. നി. ൧.൨൫൬);

തസ്മാ ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം കായദുച്ചരിതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

കായദുച്ചരിതസമങ്ഗീതിആദീസു സമങ്ഗീതി പഞ്ചവിധാ സമങ്ഗിതാ – ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ, ചേതനാസമങ്ഗിതാ, കമ്മസമങ്ഗിതാ, വിപാകസമങ്ഗിതാ, ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാതി. തത്ഥ കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനക്ഖണേ ‘ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ’ വുച്ചതി. തഥാ ‘ചേതനാസമങ്ഗിതാ’. യാവ പന അരഹത്തം ന പാപുണന്തി താവ സബ്ബേപി സത്താ പുബ്ബേ ഉപചിതം വിപാകാരഹം കമ്മം സന്ധായ കമ്മസമങ്ഗിനോതി വുച്ചന്തി – ഏസാ ‘കമ്മസമങ്ഗിതാ’. ‘വിപാകസമങ്ഗിതാ’ പന വിപാകക്ഖണേയേവ വേദിതബ്ബാ. യാവ പന സത്താ അരഹത്തം ന പാപുണന്തി താവ തേസം തതോ തതോ ചവിത്വാ നിരയേ താവ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അഗ്ഗിജാലലോഹകുമ്ഭീആദീഹി ഉപട്ഠാനാകാരേഹി നിരയോ, ഗബ്ഭസേയ്യകത്തം ആപജ്ജമാനാനം മാതുകുച്ഛി, ദേവേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം കപ്പരുക്ഖവിമാനാദീഹി ഉപട്ഠാനാകാരേഹി ദേവലോകോതി ഏവം ഉപപത്തിനിമിത്തം ഉപട്ഠാതി. ഇതി നേസം ഇമിനാ ഉപ്പത്തിനിമിത്തൂപട്ഠാനേന അപരിമുത്തത്താ ‘ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ’ നാമ. സാവ ചലതി, സേസാ നിച്ചലാ. നിരയേ ഹി ഉപട്ഠിതേപി ദേവലോകോ ഉപട്ഠാതി; ദേവലോകേ ഉപട്ഠിതേപി നിരയോ ഉപട്ഠാതി; മനുസ്സലോകേ ഉപട്ഠിതേപി തിരച്ഛാനയോനി ഉപട്ഠാതി; തിരച്ഛാനയോനിയാ ച ഉപട്ഠിതായപി മനുസ്സലോകോ ഉപട്ഠാതിയേവ.

തത്രിദം വത്ഥു – സോണഗിരിപാദേ കിര അചേലവിഹാരേ സോണത്ഥേരോ നാമ ഏകോ ധമ്മകഥികോ. തസ്സ പിതാ സുനഖവാജികോ നാമ ലുദ്ദകോ അഹോസി. ഥേരോ തം പടിബാഹന്തോപി സംവരേ ഠപേതും അസക്കോന്തോ ‘മാ നസ്സി വരാകോ’തി മഹല്ലകകാലേ അകാമകം പബ്ബാജേസി. തസ്സ ഗിലാനസേയ്യായ നിപന്നസ്സ നിരയോ ഉപട്ഠാസി. സോണഗിരിപാദതോ മഹന്താ മഹന്താ സുനഖാ ആഗന്ത്വാ ഖാദിതുകാമാ വിയ സമ്പരിവാരേസും. സോ മഹാഭയഭീതോ ‘‘വാരേഹി, താത സോണ! വാരേഹി, താത സോണാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം മഹാഥേരാ’’തി? ‘‘ന പസ്സസി, താതാ’’തി തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സോണത്ഥേരോ ‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസസ്സ പിതാ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, പതിട്ഠാഹമസ്സ ഭവിസ്സാമീ’തി സാമണേരേഹി നാനാപുപ്ഫാനി ആഹരാപേത്വാ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണേസു മാലാസന്ഥാരപൂജഞ്ച ആസനപൂജഞ്ച കാരേത്വാ പിതരം മഞ്ചേന ചേതിയങ്ഗണം ഹരിത്വാ മഞ്ചേ നിപജ്ജാപേത്വാ ‘‘അയം മേ, മഹാഥേര, പൂജാ തുമ്ഹാകം അത്ഥായ കതാ; ‘അയം മേ, ഭഗവാ, ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരോ’തി വത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ചിത്തം പസാദേഹീ’’തി ആഹ. സോ മഹാഥേരോ പൂജം ദിസ്വാ തഥാകരോന്തോ ചിത്തം പസാദേസി. താവദേവസ്സ ദേവലോകോ ഉപട്ഠാസി, നന്ദവനചിത്തലതാവനമിസ്സകവനഫാരുസകവനവിമാനാനി ചേവ ദേവനാടകാനി ച പരിവാരേത്വാ ഠിതാനി വിയ അഹേസും. സോ ‘‘അപേഥ, സോണ! അപേഥ, സോണാ’’തി ആഹ. ‘‘കിമിദം, മഹാഥേരാ’’തി? ‘‘ഏതാ തേ, താത, മാതരോ ആഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘ഥേരോ സഗ്ഗോ ഉപട്ഠിതോ മഹാഥേരസ്സാ’തി ചിന്തേസി. ഏവം ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ ചലതീതി വേദിതബ്ബാ. ഏതാസു സമങ്ഗിതാസു ഇധ ആയൂഹനചേതനാകമ്മസമങ്ഗിതാവസേന ‘‘കായദുച്ചരിതസമങ്ഗീ’’തിആദി വുത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പഠമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ദുതിയബലനിദ്ദേസോ

൮൧൦. ദുതിയബലനിദ്ദേസേ ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനീതി ഗതിസമ്പത്തിയാ പടിബാഹിതാനി നിവാരിതാനി പടിസേധിതാനി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഗതിസമ്പത്തീതി സമ്പന്നാ ഗതി ദേവലോകോ ച മനുസ്സലോകോ ച. ഗതിവിപത്തീതി വിപന്നാ ഗതി ചത്താരോ അപായാ. ഉപധിസമ്പത്തീതി അത്തഭാവസമിദ്ധി. ഉപധിവിപത്തീതി ഹീനഅത്തഭാവതാ. കാലസമ്പത്തീതി സുരാജസുമനുസ്സകാലസങ്ഖാതോ സമ്പന്നകാലോ. കാലവിപത്തീതി ദുരാജദുമനുസ്സകാലസങ്ഖാതോ വിപന്നകാലോ. പയോഗസമ്പത്തീതി സമ്മാപയോഗോ. പയോഗവിപത്തീതി മിച്ഛാപയോഗോ.

തത്ഥ ഏകച്ചസ്സ ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഗതിവിപത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന ഗതിസമ്പത്തിയം ദേവേസു വാ മനുസ്സേസു വാ നിബ്ബത്തോ. താദിസേ ച ഠാനേ അകുസലസ്സ വാരോ നത്ഥി, ഏകന്തം കുസലസ്സേവ വാരോതി. ഏവമസ്സ താനി കമ്മാനി ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഉപധിവിപത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന ഉപധിസമ്പത്തിയം ഠിതോ സുസണ്ഠിതങ്ഗപച്ചങ്ഗോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ ബ്രഹ്മവച്ഛസദിസോ. സചേപി ദാസിയാ കുച്ഛിസ്മിം ദാസജാതോ ഹോതി ‘ഏവരൂപോ അത്തഭാവോ കിലിട്ഠകമ്മസ്സ നാനുച്ഛവികോ’തി ഹത്ഥിമേണ്ഡഅസ്സബന്ധകഗോപാലകകമ്മാദീനി തം ന കാരേന്തി; സുഖുമവത്ഥാനി നിവാസാപേത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനാദീസു ഠപേന്തി. സചേ ഇത്ഥീ ഹോതി, ഹത്ഥിഭത്തപചനാദീനി ന കാരേന്തി; വത്ഥാലങ്കാരം ദത്വാ സയനപാലികം വാ നം കരോന്തി, സോമദേവി വിയ വല്ലഭട്ഠാനേ വാ ഠപേന്തി. ഭാതികരാജകാലേ കിര ഗോമംസഖാദകേ ബഹുജനേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. തേ ‘ദണ്ഡം ദാതും സക്കോഥാ’തി പുട്ഠാ ‘ന സക്കോമാ’തി വദിംസു. അഥ നേ രാജങ്ഗണേ സോധകേ അകംസു. തേസം ഏകാ ധീതാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ. തം ദിസ്വാ രാജാ അന്തേപുരം അഭിനേത്വാ വല്ലഭട്ഠാനേ ഠപേസി. സേസഞാതകാപി തസ്സാ ആനുഭാവേന സുഖം ജീവിംസു. താദിസസ്മിഞ്ഹി അത്തഭാവേ പാപകമ്മാനിപി വിപാകം ദാതും ന സക്കോന്തി. ഏവം ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

ഏകസ്സ ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി കാലവിപത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന പഠമകപ്പികാനം വാ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ വാ ബുദ്ധാനം വാ ഉപ്പത്തിസമയേ സുരാജസുമനുസ്സകാലേ നിബ്ബത്തോ. താദിസേ ച കാലേ നിബ്ബത്തസ്സ അകുസലസ്സ വിപാകം ദാതും ഓകാസോ നത്ഥി, ഏകന്തം കുസലസ്സേവ ഓകാസോതി. ഏവം കാലസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി പയോഗവിപത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന പയോഗസമ്പത്തിയം ഠിതോ പാണാതിപാതാദീഹി വിരതോ കായവചീമനോസുചരിതാനി പൂരേതി. താദിസേ ഠാനേ അകുസലസ്സ വിപച്ചനോകാസോ നത്ഥി, ഏകന്തം കുസലസ്സേവ ഓകാസോതി. ഏവം പയോഗസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഗതിസമ്പത്തിയം ഠിതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പനേകേന പാപകമ്മേന ഗതിവിപത്തിയംയേവ നിബ്ബത്തോ. തത്ഥസ്സ താനി കമ്മാനി ഉപഗന്ത്വാ വാരേന വാരേന വിപാകം ദേന്തി – കാലേന നിരയേ നിബ്ബത്താപേന്തി, കാലേന തിരച്ഛാനയോനിയം, കാലേന പേത്തിവിസയേ, കാലേന അസുരകായേ, ദീഘേനാപി അദ്ധുനാ അപായതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദേന്തി. ഏവം ഗതിസമ്പത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി ഗതിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഉപധിസമ്പത്തിയം ഠിതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന പാപകമ്മേന ഉപധിവിപത്തിയംയേവ പതിട്ഠിതോ ദുബ്ബണ്ണോ ദുരൂപോ ദുസ്സണ്ഠിതോ ബീഭച്ഛോ പിസാചസദിസോ. സോ സചേ ദാസിയാ കുച്ഛിയം ദാസജാതോ ‘ഇമാനി ഏതസ്സ അനുച്ഛവികാനീ’തി സബ്ബാനി നം കിലിട്ഠകമ്മാനി കാരേന്തി അന്തമസോ പുപ്ഫഛഡ്ഡകകമ്മം ഉപാദായ. സചേ ഇത്ഥീ ഹോതി ‘ഇമാനി ഏതിസ്സാ അനുച്ഛവികാനീ’തി സബ്ബാനി നം ഹത്ഥിഭത്തപചനാദീനി കിലിട്ഠകമ്മാനി കാരേന്തി. കുലഗേഹേ ജാതമ്പി ബലിം സാധയമാനാ രാജപുരിസാ ‘ഗേഹദാസീ’തി സഞ്ഞം കത്വാ ബന്ധിത്വാ ഗച്ഛന്തി, കോതലവാപീഗാമേ മഹാകുടുമ്ബികസ്സ ഘരണീ വിയ. ഏവം ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി ഉപധിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി കാലസമ്പത്തിയം നിബ്ബാതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന പാപകമ്മേന കാലവിപത്തിയം ദുരാജദുമനുസ്സകാലേ കസടേ നിരോജേ ദസവസ്സായുകകാലേ നിബ്ബത്തോ, യദാ പഞ്ച ഗോരസാ പച്ഛിജ്ജന്തി, കുദ്രൂസകം അഗ്ഗഭോജനം ഹോതി. കിഞ്ചാപി മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തോ, മിഗപസുസരിക്ഖജീവികോ പന ഹോതി. ഏവരൂപേ കാലേ കുസലസ്സ വിപച്ചനോകാസോ നത്ഥി, ഏകന്തം അകുസലസ്സേവ ഹോതി. ഏവം കാലസമ്പത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി കാലവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി പയോഗസമ്പത്തിയം ഠിതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പന പയോഗവിപത്തിയം ഠിതോ പാണാതിപാതാദീനി ദസ അകുസലകമ്മാനി കരോതി. തമേനം സഹോഡ്ഢം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തി. രാജാ ബഹൂകമ്മകാരണാനി കാരേത്വാ ഘാതാപേതി. ഏവം പയോഗസമ്പത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി പയോഗവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി. ഏവം ചതൂഹി സമ്പത്തീഹി പടിബാഹിതം പാപകമ്മം വിപാകം അദത്വാ ചതസ്സോ വിപത്തിയോ ആഗമ്മ ദേതി.

യഥാ ഹി കോചിദേവ പുരിസോ കേനചിദേവ കമ്മേന രാജാനം ആരാധേയ്യ. അഥസ്സ രാജാ ഠാനന്തരം ദത്വാ ജനപദം ദദേയ്യ. സോ തം സമ്മാ പരിഭുഞ്ജിതും അസക്കോന്തോ മക്കടേന ഗഹിതഭത്തപുടം വിയ ഭിന്ദേയ്യ; യസ്സ യം യാനം വാ വാഹനം വാ ദാസം വാ ദാസിം വാ ആരാമം വാ വത്ഥും വാ സമ്പന്നരൂപം പസ്സതി, സബ്ബം ബലക്കാരേന ഗണ്ഹേയ്യ. മനുസ്സാ ‘രാജവല്ലഭോ’തി കിഞ്ചി വത്തും ന സക്കുണേയ്യും. സോ അഞ്ഞസ്സ വല്ലഭതരസ്സ രാജമഹാമത്തസ്സ വിരുജ്ഝേയ്യ. സോ തം ഗഹേത്വാ സുപോഥിതം പോഥാപേത്വാ ഭൂമിം പിട്ഠിയാ ഘംസാപേന്തോ നിക്കഡ്ഢാപേത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘അസുകോ നാമ തേ, ദേവ, ജനപദം ഭിന്ദതീ’തി ഗണ്ഹാപേയ്യ. രാജാ ബന്ധനാഗാരേ ബന്ധാപേത്വാ ‘അസുകേന നാമ കസ്സ കിം അവഹട’ന്തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേയ്യ. മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ‘മയ്ഹം ഇദം ഗഹിതം, മയ്ഹം ഇദം ഗഹിത’ന്തി വിരവസഹസ്സം ഉട്ഠാപേയ്യും. രാജാ ഭിയ്യോസോ മത്തായ കുദ്ധോ നാനപ്പകാരേന തം ബന്ധനാഗാരേ കിലമേത്വാ ഘാതാപേത്വാ ‘ഗച്ഛഥ നം സുസാനേ ഛഡ്ഡേത്വാ സങ്ഖലികാ ആഹരഥാ’തി വദേയ്യ. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

തസ്സ ഹി പുരിസസ്സ ഹി കേനചിദേവ കമ്മേന രാജാനം ആരാധേത്വാ ഠാനന്തരം ലദ്ധകാലോ വിയ പുഥുജ്ജനസ്സാപി കേനചിദേവ പുഞ്ഞകമ്മേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തകാലോ. തസ്മിം ജനപദം ഭിന്ദിത്വാ മനുസ്സാനം സന്തകം ഗണ്ഹന്തേ കസ്സചി കിഞ്ചി വത്തും അവിസഹനകാലോ വിയ ഇമസ്മിമ്പി സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തേ അകുസലസ്സ വിപച്ചനോകാസം അലഭനകാലോ. തസ്സ ഏകദിവസം ഏകസ്മിം രാജവല്ലഭതരേ വിരജ്ഝിത്വാ തേന കുദ്ധേന നം പോഥാപേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ബന്ധനാഗാരേ ബന്ധാപിതകാലോ വിയ ഇമസ്സ സഗ്ഗതോ ചവിത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തകാലോ. മനുസ്സാനം ‘മയ്ഹം ഇദം ഗഹിതം, മയ്ഹം ഇദം ഗഹിത’ന്തി വിരവകാലോ വിയ തസ്മിം നിരയേ നിബ്ബത്തേ സബ്ബാകുസലകമ്മാനം സന്നിപതിത്വാ ഗഹണകാലോ. സുസാനേ ഛഡ്ഡേത്വാ സങ്ഖലികാനം ആഹരണകാലോ വിയ ഏകേകസ്മിം കമ്മേ ഖീണേ ഇതരസ്സ ഇതരസ്സ വിപാകേന നിരയതോ സീസം അനുക്ഖിപിത്വാ സകലകപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചനകാലോ. കപ്പട്ഠിതികകമ്മഞ്ഹി കത്വാ ഏകകപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചനകസത്താ നേവ ഏകോ, ന ദ്വേ, ന സതം, ന സഹസ്സം. ഏവം പച്ചനകസത്താ കിര ഗണനപഥം വീതിവത്താ.

അത്ഥേകച്ചാനി കല്യാണാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതിആദീസുപി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇധേകച്ചസ്സ ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഗതിസമ്പത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയും. സോ പന ഏകേന പാപകമ്മേന ഗതിവിപത്തിയം നിരയേ വാ അസുരകായേ വാ നിബ്ബത്തോ. താദിസേ ച ഠാനേ കുസലം വിപാകം ദാതും ന സക്കോതി, ഏകന്തം അകുസലമേവ സക്കോതീതി. ഏവമസ്സ താനി കമ്മാനി ഗതിവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഉപധിസമ്പത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന പാപകമ്മേന ഉപധിവിപത്തിയം പതിട്ഠിതോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി പിസാചസദിസോ. സോ സചേപി രാജകുലേ നിബ്ബത്തോ പിതുഅച്ചയേന ‘കിം ഇമസ്സ നിസ്സിരീകസ്സ രജ്ജേനാ’തി രജ്ജം ന ലഭതി. സേനാപതിഗേഹാദീസു നിബ്ബത്തോപി സേനാപതിട്ഠാനാദീനി ന ലഭതി.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാവിഭാവത്ഥം ദീപരാജവത്ഥു കഥേതബ്ബം – രാജാ കിര പുത്തേ ജാതേ ദേവിയാ പസീദിത്വാ വരം അദാസി. സാ വരം ഗഹേത്വാ ഠപേസി. കുമാരോ സത്തട്ഠവസ്സകാലേവ രാജങ്ഗണേ കുക്കുടേ യുജ്ഝാപേസി. ഏകോ കുക്കുടോ ഉപ്പതിത്വാ കുമാരസ്സ അക്ഖീനി ഭിന്ദി. കുമാരമാതാ ദേവീ പുത്തസ്സ പന്നരസസോളസവസ്സകാലേ ‘രജ്ജം വാരേസ്സാമീ’തി രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി കുമാരസ്സ ജാതകാലേ വരോ ദിന്നോ. മയാ സോ ഗഹേത്വാ ഠപിതോ; ഇദാനി നം ഗണ്ഹാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവി, ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ‘‘മയാ, ദേവ, തുമ്ഹാകം സന്തികാ കിഞ്ചി അലദ്ധം നാമ നത്ഥി. ഇദാനി പന മമ പുത്തസ്സ രജ്ജം വാരേമീ’’തി. ‘‘ദേവി, തവ പുത്തോ അങ്ഗവികലോ. ന സക്കാ തസ്സ രജ്ജം ദാതു’’ന്തി. ‘‘തുമ്ഹേ മയ്ഹം രുച്ചനകവരം അദാതും അസക്കോന്താ കസ്മാ വരം അദത്ഥാ’’തി? രാജാ അതിവിയ നിപ്പീളിയമാനോ ‘‘ന സക്കാ തുയ്ഹം പുത്തസ്സ സകലലങ്കാദീപേ രജ്ജം ദാതും; നാഗദീപേ പന ഛത്തം അസ്സാപേത്വാ വസതൂ’’തി നാഗദീപം പേസേസി. സോ ദീപരാജാ നാമ അഹോസി. സചേ ചക്ഖുവികലോ നാഭവിസ്സാ തിയോജനസതികേ സകലതമ്ബപണ്ണിദീപേ സബ്ബസമ്പത്തിപരിവാരം രജ്ജം അലഭിസ്സാ. ഏവം ഉപധിവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി കാലസമ്പത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന പാപകമ്മേന കാലവിപത്തിയം ദുരാജദുമനുസ്സകാലേ കസടേ നിരോജേ അപ്പായുകേ ഗതികോടികേ നിബ്ബത്തോ. താദിസേ ച കാലേ കല്യാണകമ്മം വിപാകം ദാതും ന സക്കോതീതി. ഏവം കാലവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി പയോഗസമ്പത്തിയം ഠിതസ്സ വിപച്ചേയ്യും. അയം പന പയോഗവിപത്തിയം ഠിതോ പാണം ഹന്തി…പേ… സബ്ബം ദുസ്സീല്യം പൂരേതി. തഥാ തേന സദ്ധിം സമജാതികാനിപി കുലാനി ആവാഹവിവാഹം ന കരോന്തി; ‘ഇത്ഥിധുത്തോ സുരാധുത്തോ അക്ഖധുത്തോ അയം പാപപുരിസോ’തി ആരകാ പരിവജ്ജേന്തി. കല്യാണകമ്മാനി വിപച്ചിതും ന സക്കോന്തി. ഏവം പയോഗവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി. ഏവം ചതസ്സോ സമ്പത്തിയോ ആഗമ്മ വിപാകദായകം കല്യാണകമ്മം ചതൂഹി വിപത്തീഹി പടിബാഹിതത്താ ന വിപച്ചതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഗതിവിപത്തിയം ഠിതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന ഗതിസമ്പത്തിയംയേവ നിബ്ബത്തോ. തത്ഥസ്സ താനി കമ്മാനി ഉപഗന്ത്വാ വാരേന വാരേന വിപാകം ദേന്തി – കാലേന മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്താപേന്തി, കാലേന ദേവലോകേ. ഏവം ഗതിവിപത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി ഗതിമമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി ഉപധിവിപത്തിയം ഠിതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന ഉപധിസമ്പത്തിയംയേവ പതിട്ഠിതോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ ബ്രഹ്മവച്ഛസദിസോ. തസ്സ ഉപധിസമ്പത്തിയം ഠിതത്താ കല്യാണകമ്മാനി വിപാകം ദേന്തി. സചേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തതി അഞ്ഞേസു ജേട്ഠകഭാതികേസു സന്തേസുപി ‘ഏതസ്സ അത്തഭാവോ സമിദ്ധോ, ഏതസ്സ ഛത്തേ ഉസ്സാപിതേ ലോകസ്സ ഫാസു ഭവിസ്സതീ’തി തമേവ രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചന്തി. ഉപരാജഗേഹാദീസു നിബ്ബത്തോ പിതുഅച്ചയേന ഓപരജ്ജം, സേനാപതിട്ഠാനം, ഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനം, സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭതി. ഏവം ഉപധിവിപത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി ഉപധിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി കാലവിപത്തിയം ഠിതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന കാലസമ്പത്തിയം നിബ്ബത്തോ സുരാജസുമനുസ്സകാലേ. താദിസായ കാലസമിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തസ്സ കല്യാണകമ്മം വിപാകം ദേതി.

തത്രിദം മഹാസോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു കഥേതബ്ബം – ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ കിര ചിത്തലപബ്ബതേ ദ്വാദസ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനിം പടിവസന്തി. തഥാ തിസ്സമഹാവിഹാരേ. ദ്വീസുപി മഹാവിഹാരേസു തിണ്ണം വസ്സാനം വട്ടം ഏകരത്തമേവ മഹാമൂസികായോ ഖാദിത്വാ ഥുസമത്തമേവ ഠപേസും. ചിത്തലപബ്ബതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ‘തിസ്സമഹാവിഹാരേ വട്ടം വത്തിസ്സതി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’തി വിഹാരതോ നിക്ഖമി. തിസ്സമഹാവിഹാരേപി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ‘ചിത്തലപബ്ബതേ വട്ടം വത്തിസ്സതി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’തി വിഹാരതോ നിക്ഖമി. ഉഭതോപി ഏകിസ്സാ ഗമ്ഭീരകന്ദരായ തീരേ സമാഗതാ പുച്ഛിത്വാ വട്ടസ്സ ഖീണഭാവം ഞത്വാ ‘തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമാ’തി ചതുവീസതി ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി ഗമ്ഭീരകന്ദരവനം പവിസിത്വാ നിസീദിത്വാ നിസിന്നനീഹാരേനേവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിംസു. പച്ഛാ ഭയേ വൂപസന്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സക്കം ദേവരാജാനം ഗഹേത്വാ ധാതുയോ സംഹരിത്വാ ചേതിയം അകാസി.

ബ്രാഹ്മണതിസ്സചോരോപി ജനപദം വിദ്ധംസേസി. സങ്ഘോ സന്നിപതിത്വാ മന്തേത്വാ ‘‘ചോരം പടിബാഹതൂ’’തി സക്കസന്തികം അട്ഠ ഥേരേ പേസേസി. സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘മയാ, ഭന്തേ, ഉപ്പന്നോ ചോരോ ന സക്കാ പടിബാഹിതും. സങ്ഘോ പരസമുദ്ദം ഗച്ഛതു. അഹം സമുദ്ദാരക്ഖം കരിസ്സാമീ’’തി. സങ്ഘോ സബ്ബദിസാഹി നാഗദീപം ഗന്ത്വാ ജമ്ബുകോലപട്ടനേ തിഭൂമികം മഹാഉളുമ്പം ബന്ധാപേസി. ഏകാ ഭൂമികാ ഉദകേ ഓസീദി. ഏകിസ്സാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിസിന്നോ. ഏകിസ്സാ പത്തചീവരാനി ഠപയിംസു. സംയുത്തഭാണകചൂളസീവത്ഥേരോ, ഇസിദത്തത്ഥേരോ, മഹാസോണത്ഥേരോതി തയോ ഥേരാ താസം പരിസാനം പാമോക്ഖാ. തേസു ദ്വേ ഥേരാ മഹാസോണത്ഥേരം ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ മഹാസോണ, അഭിരുഹ മഹാഉളുമ്പ’’ന്തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആവുസോ, ഉദകേ മരണമ്പി ഥലേ മരണമ്പി ഏകമേവ. ന മയം ഗമിസ്സാമ. തം നിസ്സായ പന അനാഗതേ സാസനസ്സ പവേണീ ഠസ്സതി. ഗച്ഛ ത്വം, ആവുസോ’’തി. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേസു അഗച്ഛന്തേസു ഗമിസ്സാമീ’’തി യാവതതിയം കഥേത്വാപി ഥേരം ആരോപേതും അസക്കോന്താ നിവത്തിംസു.

അഥ ചൂളസീവത്ഥേരോ ഇസിദത്തത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ആവുസോ ഇസിദത്ത, അനാഗതേ മഹാസോണത്ഥേരം നിസ്സായ സാസനപവേണീ ഠസ്സതി; മാ ഖോ തം ഹത്ഥതോ വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ഭന്തേ’’തി? ‘‘അഹം മഹാചേതിയം വന്ദിസ്സാമീ’’തി ദ്വേ ഥേരേ അനുസാസിത്വാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരന്തോ മഹാവിഹാരം സമ്പാപുണി. തസ്മിം സമയേ മഹാവിഹാരോ സുഞ്ഞോ. ചേതിയങ്ഗണേ ഏരണ്ഡാ ജാതാ. ചേതിയം ഗച്ഛേഹി പരിവാരിതം, സേവാലേന പരിയോനദ്ധം. ഥേരോ ധരമാനകബുദ്ധസ്സ നിപച്ചാകാരം ദസ്സേന്തോ വിയ മഹാചേതിയം വന്ദിത്വാ പച്ഛിമദിസായ സാലം പവിസിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘ഏവരൂപസ്സ നാമ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തസ്സ സരീരധാതുചേതിയട്ഠാനം അനാഥം ജാത’ന്തി ചിന്തയമാനോ നിസീദി.

അഥ അവിദൂരേ രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ അദ്ധികമനുസ്സരൂപേന തണ്ഡുലനാളിഞ്ച ഗുളപിണ്ഡഞ്ച ആദായ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കത്ഥ ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘അഹം ദക്ഖിണദിസം, ഉപാസകാ’’തി. ‘‘അഹമ്പി തത്ഥേവ ഗന്തുകാമോ, സഹ ഗച്ഛാമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അഹം ദുബ്ബലോ; തവ ഗതിയാ ഗന്തും ന സക്ഖിസ്സാമി; ത്വം പുരതോ ഗച്ഛ, ഉപാസകാ’’തി. ‘‘അഹമ്പി തുമ്ഹാകം ഗതിയാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഥേരസ്സ പത്തചീവരം അഗ്ഗഹേസി. തിസ്സവാപിപാളിം ആരുള്ഹകാലേ ച പത്തം ആഹരാപേത്വാ പാനകം കത്വാ അദാസി. ഥേരസ്സ പീതമത്തേയേവ ബലമത്താ സണ്ഠാതി. ദേവതാ പഥവിം സങ്ഖിപിത്വാ വേണുനദീസന്തികേ ഏകം ഛഡ്ഡിതവിഹാരം പത്വാ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗിത്വാ അദാസി.

പുനദിവസേ ഥേരേന മുഖേ ധോവിതമത്തേ യാഗും പചിത്വാ അദാസി; യാഗും പീതസ്സ ഭത്തം പചിത്വാ ഉപനാമേസി. ഥേരോ ‘‘തുയ്ഹം ഠപേഹി, ഉപാസകാ’’തി പത്തം ഹത്ഥേന പിദഹി. ‘‘അഹം ന ദൂരം ഗമിസ്സാമീ’’തി ദേവതാ ഥേരസ്സേവ പത്തേ ഭത്തം പക്ഖിപിത്വാ കതഭത്തകിച്ചസ്സ ഥേരസ്സ പത്തചീവരമാദായ മഗ്ഗം പടിപന്നാ പഥവിം സങ്ഖിപിത്വാ ജജ്ജരനദീസന്തികം നേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഏതം പണ്ണഖാദകമനുസ്സാനം വസനട്ഠാനം, ധൂമോ പഞ്ഞായതി. അഹം പുരതോ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഥേരം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ഭവനം അഗമാസി. ഥേരോ സബ്ബമ്പി ഭയകാലം പണ്ണഖാദകമനുസ്സേ നിസ്സായ വസി.

ഇസിദത്തത്ഥേരോപി അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരന്തോ അളജനപദം സമ്പാപുണി. തത്ഥ മനുസ്സാ നാതിപക്കാനി മധുകഫലാനി ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠിം ആദായ തചം ഛഡ്ഡേത്വാ അഗമംസു. ഥേരോ ‘‘ആവുസോ മഹാസോണ, ഭിക്ഖാഹാരോ പഞ്ഞായതീ’’തി വത്വാ പത്തചീവരം ആഹരാപേത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം നീഹരിത്വാ അട്ഠാസി. തരുണദാരകാ ഥേരം ഠിതം ദിസ്വാ ‘ഇമിനാ കോചി അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി വാലുകം പുഞ്ഛിത്വാ മധുകഫലത്തചം പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ അദംസു; ഥേരാ പരിഭുഞ്ജിംസു. സത്താഹമത്തം സോയേവ ആഹാരോ അഹോസി.

അനുപുബ്ബേന ചോരിയസ്സരം സമ്പാപുണിംസു. മനുസ്സാ കുമുദാനി ഗഹേത്വാ കുമുദനാലേ ഛഡ്ഡേത്വാ അഗമംസു. ഥേരോ ‘‘ആവുസോ മഹാസോണ, ഭിക്ഖാഹാരോ പഞ്ഞായതീ’’തി വത്വാ പത്തചീവരം ആഹരാപേത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം നീഹരിത്വാ അട്ഠാസി. ഗാമദാരകാ കുമുദനാലേ സോധേത്വാ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ അദംസു; ഥേരാ പരിഭുഞ്ജിംസു. സത്താഹമത്തം സോവ ആഹാരോ അഹോസി.

അനുപുബ്ബേന ചരന്താ പണ്ണഖാദകമനുസ്സാനം വസനട്ഠാനേ ഏകം ഗാമദ്വാരം സമ്പാപുണിംസു. തത്ഥ ഏകിസ്സാ ദാരികായ മാതാപിതരോ അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്താ ‘‘സചേ കോചി അയ്യോ ആഗച്ഛതി, കത്ഥചി ഗന്തും മാ അദാസി; അയ്യസ്സ വസനട്ഠാനം ആചിക്ഖേയ്യാസി, അമ്മാ’’തി ആഹംസു. സാ ഥേരേ ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദാപേസി. ഗേഹേ ധഞ്ഞജാതി നാമ നത്ഥി. വാസിം പന ഗഹേത്വാ ഗുഞ്ജചോചരുക്ഖത്തചം ഗുഞ്ജലതാപത്തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ കോട്ടേത്വാ തയോ പിണ്ഡേ കത്വാ ഏകം ഇസിദത്തത്ഥേരസ്സ ഏകം മഹാസോണത്ഥേരസ്സ പത്തേ ഠപേത്വാ ‘അതിരേകപിണ്ഡം ഇസിദത്തത്ഥേരസ്സ പത്തേ ഠപേസ്സാമീ’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. ഹത്ഥോ പരിവത്തിത്വാ മഹാസോണത്ഥേരസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. ഇസിദത്തത്ഥേരോ ‘ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ ഗുഞ്ജചോചപിണ്ഡേ വിപാകദായകകമ്മം ദേസകാലസമ്പദായ കീവപമാണം വിപാകം ദസ്സതീ’തി ആഹ. തേ തം പരിഭുഞ്ജിത്വാ വസനട്ഠാനം അഗമംസു. സാപി അരഞ്ഞതോ ആഗതാനം മാതാപിതൂനം ആചിക്ഖി ‘‘ദ്വേ ഥേരാ ആഗതാ. തേസം മേ വസനട്ഠാനം ആചിക്ഖിത’’ന്തി. തേ ഉഭോപി ഥേരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, യം മയം ലഭാമ, തേന തുമ്ഹേ പടിജഗ്ഗിസ്സാമ; ഇധേവ വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹിംസു. ഥേരാപി സബ്ബഭയകാലം തേ ഉപനിസ്സായ വസിംസു.

ബ്രാഹ്മണതിസ്സചോരേ മതേ പിതുമഹാരാജാ ഛത്തം ഉസ്സാപേസി. ‘ഭയം വൂപസന്തം, ജനപദോ സമ്പുണ്ണോ’തി സുത്വാ പരസമുദ്ദതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നാവായ മഹാതിത്ഥപട്ടനേ ഓരുയ്ഹ ‘മഹാസോണത്ഥേരോ കഹം വസതീ’തി പുച്ഛിത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ഥേരോ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ കാലകഗാമേ മണ്ഡലാരാമവിഹാരം സമ്പാപുണി. തസ്മിം സമയേ കാലകഗാമേ സത്തമത്താനി കുലസതാനി പടിവസന്തി. രത്തിഭാഗേ ദേവതാ ആഹിണ്ഡിത്വാ ‘‘മഹാസോണത്ഥേരോ പഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരോ മണ്ഡലാരാമവിഹാരം പത്തോ. ഏകേകോ നവഹത്ഥസാടകേന സദ്ധിം ഏകേകകഹാപണഗ്ഘനകം പിണ്ഡപാതം ദേതൂ’’തി മനുസ്സേ അവോചും. പുനദിവസേ ച ഥേരാ കാലകഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. മനുസ്സാ നിസീദാപേത്വാ യാഗും അദംസു. മണ്ഡലാരാമവാസീ തിസ്സഭൂതിത്ഥേരോ സങ്ഘത്ഥേരോ ഹുത്വാ നിസീദി. ഏകോ മഹാഉപാസകോ തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മഹാസോണത്ഥേരോ നാമ കതരോ’’തി പുച്ഛി. തേന സമയേന ഥേരോ നവകോ ഹോതി പരിയന്തേ നിസിന്നോ. ഥേരോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘മഹാസോണോ നാമ ഏസ, ഉപാസകാ’’തി ആഹ. ഉപാസകോ തം വന്ദിത്വാ പത്തം ഗണ്ഹാതി. ഥേരോ ന ദേതി. തിസ്സഭൂതിത്ഥേരോ ‘‘ആവുസോ സോണ, യഥാ ത്വം ന ജാനാസി, മയമ്പി ഏവമേവ ന ജാനാമ; പുഞ്ഞവന്താനം ദേവതാ പരിപാചേന്തി; പത്തം ദേഹി, സബ്രഹ്മചാരീനം സങ്ഗഹം കരോഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ പത്തം അദാസി. മഹാഉപാസകോ പത്തം ആദായ ഗന്ത്വാ കഹാപണഗ്ഘനകസ്സ പിണ്ഡപാതസ്സ പൂരേത്വാ നവഹത്ഥസാടകം ആധാരകം കത്വാ ആഹരിത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി; അപരോപി ഉപാസകോ ഥേരസ്സാതി സത്ത സാടകസതാനി സത്ത ച പിണ്ഡപാതസതാനി ഥേരസ്സേവ അദംസു.

ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സംവിഭാഗം കത്വാ അനുപുബ്ബേന മഹാവിഹാരം പാപുണിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ മഹാബോധിം വന്ദിത്വാ മഹാചേതിയം വന്ദിത്വാ ഥൂപാരാമേ ഠിതോ ചീവരം പാരുപിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസിത്വാ ദ്വാരതോ യാവ വളഞ്ജനകസാലാ ഏതസ്മിം അന്തരേ സട്ഠികഹാപണഗ്ഘനകം പിണ്ഡപാതം ലഭി. തതോ പട്ഠായ പന സക്കാരസ്സ പമാണം നത്ഥി. ഏവം കാലവിപത്തിയം മധുകഫലത്തചോപി കുമുദനാളിപി ദുല്ലഭാ ജാതാ. കാലസമ്പത്തിയം ഏവരൂപോ മഹാലാഭോ ഉദപാദി.

വത്തബ്ബകനിഗ്രോധത്ഥേരസ്സാപി സാമണേരകാലേ ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയം ഉദപാദി. സാമണേരോ ച ഉപജ്ഝായോ ചസ്സ പരസമുദ്ദം നാഗമിംസു; ‘പണ്ണഖാദകമനുസ്സേ ഉപനിസ്സായ വസിസ്സാമാ’തി പച്ചന്താഭിമുഖാ അഹേസും. സാമണേരോ സത്താഹമത്തം അനാഹാരോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം ഗാമട്ഠാനേ താലരുക്ഖേ താലപക്കം ദിസ്വാ ഉപജ്ഝായം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഥോകം ആഗമേഥ; താലപക്കം പാതേസ്സാമീ’’തി. ‘‘ദുബ്ബലോസി ത്വം, സാമണേര, മാ അഭിരുഹീ’’തി. ‘‘അഭിരുഹിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി ഖുദ്ദകവാസിം ഗഹേത്വാ താലം ആരുയ്ഹ താലപിണ്ഡം ഛിന്ദിതും ആരഭി. വാസിഫലം നിക്ഖമിത്വാ ഭൂമിയം പതി.

ഥേരോ ചിന്തേസി ‘‘അയം കിലന്തോവ രുക്ഖം ആരുള്ഹോ; കിം നു ഖോ ഇദാനി കരിസ്സതീ’’തി സാമണേരോ താലപണ്ണം ഫാലേത്വാ ഫാലേത്വാ വാസിദണ്ഡകേ ബന്ധിത്വാ ഘട്ടേന്തോ ഘട്ടേന്തോ ഭൂമിയം പാതേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, സാധു വതസ്സ സചേ വാസിഫലം ഏത്ഥ പവേസേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘ഉപായസമ്പന്നോ സാമണേരോ’തി വാസിഫലം പവേസേത്വാ അദാസി. സോ വാസിം ഉക്ഖിപിത്വാ താലഫലാനി പാതേസി. ഥേരോ വാസിം പാതാപേത്വാ പവട്ടിത്വാ ഗതം താലഫലം ഭിന്ദിത്വാ സാമണേരം ഓതിണ്ണകാലേ ആഹ ‘‘സാമണേര, ത്വം ദുബ്ബലോ, ഇദം താവ ഖാദാഹീ’’തി. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി അഖാദിതേ ഖാദിസ്സാമീ’’തി വാസിം ഗഹേത്വാ താലഫലാനി ഭിന്ദിത്വാ പത്തം നീഹരിത്വാ താലമിഞ്ജം പക്ഖിപിത്വാ ഥേരസ്സ ദത്വാ സയം ഖാദി. യാവ താലഫലാനി അഹേസും, താവ തത്ഥേവ വസിത്വാ ഫലേസു ഖീണേസു അനുപുബ്ബേന പണ്ണഖാദകമനുസ്സാനം വസനട്ഠാനേ ഏകം ഛഡ്ഡിതവിഹാരം പവിസിംസു. സാമണേരോ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗി. ഥേരോ സാമണേരസ്സ ഓവാദം ദത്വാ വിഹാരം പാവിസി. സാമണേരോ ‘അനായതനേ നട്ഠാനം അത്തഭാവാനം പമാണം നത്ഥി, ബുദ്ധാനം ഉപട്ഠാനം കരിസ്സാമീ’തി ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ അപ്പഹരിതം കരോതി; സത്താഹമത്തം നിരാഹാരതായ പവേധമാനോ പതിത്വാ നിപന്നകോവ തിണാനി ഉദ്ധരതി. ഏകച്ചേ ച മനുസ്സാ അരഞ്ഞേ ചരന്താ മധും ലഭിത്വാ ദാരൂനി ചേവ സാകപണ്ണഞ്ച ഗഹേത്വാ തിണചലനസഞ്ഞായ ‘മിഗോ നു ഖോ ഏസോ’തി സാമണേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം കരോസി, സാമണേരാ’’തി ആഹംസു. ‘‘തിണഗണ്ഠിം ഗണ്ഹാമി, ഉപാസകാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞോപി കോചി അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമ, ഉപാസകാ, ഉപജ്ഝായോ മേ അന്തോഗബ്ഭേ’’തി. ‘‘മഹാഥേരസ്സ ദത്വാ ഖാദേയ്യാസി, ഭന്തേ’’തി സാമണേരസ്സ മധും ദത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘മയം സാഖാഭങ്ഗം കരോന്താ ഗമിസ്സാമ. ഏതായ സഞ്ഞായ ഥേരം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസി, അയ്യാ’’തി വത്വാ അഗമംസു.

സാമണേരോ മധും ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ബഹി ഠത്വാ ‘‘വന്ദാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘സാമണേരോ ജിഘച്ഛായ അനുഡയ്ഹമാനോ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’തി തുണ്ഹീ അഹോസി. സോ പുനപി ‘‘വന്ദാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ, സാമണേര, ദുബ്ബലഭിക്ഖൂനം സുഖേന നിപജ്ജിതും ന ദേസീ’’തി? ‘‘ദ്വാരം വിവരിതും സാരുപ്പം, ഭന്തേ’’തി? ഥേരോ ഉട്ഠഹിത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ ‘‘കിം തേ, സാമണേര, ലദ്ധം’’തി ആഹ. മനുസ്സേഹി മധു ദിന്നം, ഖാദിതും സാരുപ്പം, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സാമണേര, ഏവമേവ ഖാദിതും കിലമിസ്സാമ, പാനകം കത്വാ പിവിസ്സാമാ’’തി. സാമണേരോ പാനകം കത്വാ അദാസി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘മനുസ്സാനം വസനട്ഠാനം പുച്ഛസി, സാമണേരാ’’തി ആഹ. സയമേവ ആചിക്ഖിംസു, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സാമണേര, പാതോവ ഗച്ഛന്താ കിലമിസ്സാമ; അജ്ജേവ ഗമിസ്സാമാ’’തി പത്തചീവരം ഗണ്ഹാപേത്വാ നിക്ഖമി. തേ ഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം വസനട്ഠാനസ്സ അവിദൂരേ നിപജ്ജിംസു.

സാമണേരോ രത്തിഭാഗേ ചിന്തേസി – ‘മയാ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഗാമന്തേ അരുണം നാമ ന ഉട്ഠാപിതപുബ്ബ’ന്തി. സോ പത്തം ഗഹേത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേതും അരഞ്ഞം അഗമാസി. മഹാഥേരോ സാമണേരം നിപന്നട്ഠാനേ അപസ്സന്തോ ‘മനുസ്സഖാദകേഹി ഗഹിതോ ഭവിസ്സതീ’തി ചിന്തേസി. സാമണേരോ അരഞ്ഞേ അരുണം ഉട്ഠാപേത്വാ പത്തേന ഉദകഞ്ച ദന്തകട്ഠഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗമി. ‘‘സാമണേര, കുഹിം ഗതോസി? മഹല്ലകഭിക്ഖൂനം തേ വിതക്കോ ഉപ്പാദിതോ; ദണ്ഡകമ്മം ആഹരാ’’തി. ‘‘ആഹരിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി. ഥേരോ മുഖം ധോവിത്വാ ചീവരം പാരുപി. ഉഭോപി മനുസ്സാനം വസനട്ഠാനം അഗമംസു. മനുസ്സാപി അത്തനോ പരിഭോഗം കന്ദമൂലഫലപണ്ണം അദംസു. ഥേരോപി പരിഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരം അഗമാസി. സാമണേരോ ഉദകം ആഹരിത്വാ ‘‘പാദേ ധോവാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ‘‘സാമണേര, ത്വം രത്തിം കുഹിം ഗതോ? അമ്ഹാകം വിതക്കം ഉപ്പാദേസീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഗാമന്തേ മേ അരുണം ന ഉട്ഠാപിതപുബ്ബം; അരുണുട്ഠാപനത്ഥായ അരഞ്ഞം അഗമാസി’’ന്തി. ‘‘സാമണേര, ന തുയ്ഹം ദണ്ഡകമ്മം അനുച്ഛവികം അമ്ഹാകമേവ അനുച്ഛവിക’’ന്തി വത്വാ ഥേരോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ വസി; സാമണേരസ്സ ച സഞ്ഞം അദാസി ‘‘മയം താവ മഹല്ലകാ; ‘ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീ’തി ന സക്കാ ജാനിതും. തുവം അത്താനം രക്ഖേയ്യാസീ’’തി. ഥേരോ കിര അനാഗാമീ. തം അപരഭാഗേ മനുസ്സഖാദകാ ഖാദിംസു. സാമണേരോ അത്താനം രക്ഖിത്വാ ഭയേ വൂപസന്തേ തഥാരൂപേ ഠാനേ ഉപജ്ഝം ഗാഹാപേത്വാ ഉപസമ്പന്നോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ തിപിടകധരോ ഹുത്വാ വത്തബ്ബകനിഗ്രോധത്ഥേരോ നാമ ജാതോ.

പിതുമഹാരാജാ രജ്ജം പടിപജ്ജി. പരസമുദ്ദാ ആഗതാഗതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘കഹം വത്തബ്ബകനിഗ്രോധത്ഥേരോ, കഹം വത്തബ്ബകനിഗ്രോധത്ഥേരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തസ്സ സന്തികം അഗമംസു. മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഥേരം പരിവാരേസി. സോ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അനുപുബ്ബേന മഹാവിഹാരം പത്വാ മഹാബോധിം മഹാചേതിയം ഥൂപാരാമഞ്ച വന്ദിത്വാ നഗരം പായാസി. യാവ ദക്ഖിണദ്വാരാ ഗച്ഛന്തസ്സേവ നവസു ഠാനേസു തിചീവരം ഉപപജ്ജി; അന്തോനഗരം പവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ മഹാസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. ഇതി കാലവിപത്തിയം താലഫലകന്ദമൂലപണ്ണമ്പി ദുല്ലഭം ജാതം. കാലസമ്പത്തിയം ഏവരൂപോ മഹാലാഭോ ഉപ്പന്നോതി. ഏവം കാലവിപത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി കാലസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി.

അപരസ്സാപി ബഹൂനി കല്യാണകമ്മാനി ഹോന്തി. താനി പയോഗവിപത്തിയം ഠിതസ്സ ന വിപച്ചേയ്യും. സോ പന ഏകേന കല്യാണകമ്മേന സമ്മാപയോഗേ പതിട്ഠിതോ തീണി സുചരിതാനി പൂരേതി, പഞ്ചസീലം ദസസീലം രക്ഖതി. കാലസമ്പത്തിയം നിബ്ബത്തസ്സ രാജാനോ സബ്ബാലങ്കാരപതിമണ്ഡിതാ രാജകഞ്ഞായോ ‘ഏതസ്സ അനുച്ഛവികാ’തി പേസേന്തി, യാനവാഹനമണിസുവണ്ണരജതാദിഭേദം തം തം പണ്ണാകാരം ‘ഏതസ്സ അനുച്ഛവിക’ന്തി പേസേന്തി.

പബ്ബജ്ജൂപഗതോപി മഹായസോ ഹോതി മഹാനുഭാവോ. തത്രിദം വത്ഥു – കൂടകണ്ണരാജാ കിര ഗിരിഗാമകണ്ണവാസികം ചൂളസുധമ്മത്ഥേരം മമായതി. സോ ഉപ്പലവാപിയം വസമാനോ ഥേരം പക്കോസാപേസി. ഥേരോ ആഗന്ത്വാ മാലാരാമവിഹാരേ വസതി. രാജാ ഥേരസ്സ മാതരം പുച്ഛി – ‘‘കിം ഥേരോ പിയായതീ’’തി? ‘‘കന്ദം മഹാരാജാ’’തി. രാജാ കന്ദം ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ദദമാനോ മുഖം ഉല്ലോകേതും നാസക്ഖി. സോ നിക്ഖമിത്വാ ച ബഹിപരിവേണേ ദേവിം പുച്ഛി – ‘‘കീദിസോ ഥേരോ’’തി? ‘‘ത്വം പുരിസോ ഹുത്വാ ഉല്ലോകേതും ന സക്കോസി; അഹം കഥം സക്ഖിസ്സാമി? നാഹം ജാനാമി കീദിസോ’’തി. രാജാ ‘മമ രട്ഠേ ബലികാരഗഹപതിപുത്തം ഉല്ലോകേതും ന വിസഹാമി. മഹന്തം വത ഭോ ബുദ്ധസാസനം നാമാ’തി അപ്ഫോടേസി. തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരമ്പി മമായതി. തസ്സ അങ്ഗുലിയം ഏകാ പിളകാ ഉട്ഠഹി. രാജാ ‘ഥേരം പസ്സിസ്സാമീ’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ ബലവപേമേന അങ്ഗുലിം മുഖേന ഗണ്ഹി. അന്തോമുഖേയേവ പിളകാ ഭിന്നാ, പുബ്ബലോഹിതം അനുട്ഠുഭിത്വാ ഥേരേ സിനേഹേന അമതം വിയ അജ്ഝോഹരി. സോയേവ ഥേരോ അപരഭാഗേ മരണമഞ്ചേ നിപജ്ജി. രാജാ ഗന്ത്വാ അസുചികപല്ലകം സീസേ ഠപേത്വാ ‘ധമ്മസകടസ്സ അക്ഖോ ഭിജ്ജതി അക്ഖോ ഭിജ്ജതീ’തി പരിദേവമാനോ വിചരി. പഥവിസ്സരസ്സ അസുചികപല്ലകം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരണം നാമ കസ്സ ഗതമഗ്ഗോ? സമ്മാപയോഗസ്സ ഗതമഗ്ഗോതി. ഏവം പയോഗവിപത്തിപടിബാഹിതത്താ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്താനി പയോഗസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീതി പജാനാതി. ഏവം ചതൂഹി വിപത്തീഹി പടിബാഹിതം കല്യാണകമ്മം വിപാകം അദത്വാ ചതസ്സോ സമ്പത്തിയോ ആഗമ്മ ദേതി.

തത്രിദം ഭൂതമത്ഥം കത്വാ ഓപമ്മം – ഏകോ കിര മഹാരാജാ ഏകസ്സ അമച്ചസ്സ അപ്പമത്തേന കുജ്ഝിത്വാ തം ബന്ധനാഗാരേ ബന്ധാപേസി. തസ്സ ഞാതകാ രഞ്ഞോ കുദ്ധഭാവം ഞത്വാ കിഞ്ചി അവത്വാ ചണ്ഡകോപേ വിഗതേ രാജാനം തസ്സ നിരപരാധഭാവം ജാനാപേസും. രാജാ മുഞ്ചിത്വാ തസ്സ ഠാനന്തരം പടിപാകതികം അകാസി. അഥസ്സ തതോ തതോ ആഗച്ഛന്താനം പണ്ണാകാരാനം പമാണം നാഹോസി. മനുസ്സാ സമ്പടിച്ഛിതും നാസക്ഖിംസു. തത്ഥ രഞ്ഞോ അപ്പമത്തകേന കുജ്ഝിത്വാ തസ്സ ബന്ധനാഗാരേ ബന്ധാപിതകാലോ വിയ പുഥുജ്ജനസ്സ നിരയേ നിബ്ബത്തകാലോ. അഥസ്സ ഞാതകേഹി രാജാനം സഞ്ഞാപേത്വാ ഠാനന്തരസ്സ പടിപാകതികകരണകാലോ വിയ തസ്സ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തകാലോ. പണ്ണാകാരം സമ്പടിച്ഛിതും അസമത്ഥകാലോ വിയ ചതസ്സോ സമ്പത്തിയോ ആഗമ്മ കല്യാണകമ്മാനം ദേവലോകതോ മനുസ്സലോകം, മനുസ്സലോകതോ ദേവലോകന്തി ഏവം സുഖട്ഠാനതോ സുഖട്ഠാനമേവ നേത്വാ കപ്പസതസഹസ്സമ്പി സുഖവിപാകം ദത്വാ നിബ്ബാനസമ്പാപനം വേദിതബ്ബം.

ഏവം താവ പാളിവസേനേവ ദുതിയം ബലം ദീപേത്വാ പുന ‘‘അഹോസി കമ്മം അഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪) ഇമിനാ പടിസമ്ഭിദാനയേനാപി ദീപേതബ്ബം. തത്ഥ ‘അഹോസി കമ്മ’ന്തി അതീതേ ആയൂഹിതം കമ്മം അതീതേയേവ അഹോസി. യേന പന അതീതേ വിപാകോ ദിന്നോ, തം സന്ധായ ‘അഹോസി കമ്മവിപാകോ’തി വുത്തം. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീസു പന ബഹൂസുപി ആയൂഹിതേസു ഏകം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വിപാകം ദേതി, സേസാനി അവിപാകാനി. ഏകം ഉപപജ്ജവേദനീയം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി, സേസാനി അവിപാകാനി. ഏകേനാനന്തരിയേന നിരയേ ഉപപജ്ജതി, സേസാനി അവിപാകാനി. അട്ഠസു സമാപത്തീസു ഏകായ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തതി, സേസാ അവിപാകാ. ഇദം സന്ധായ ‘നാഹോസി കമ്മവിപാകോ’തി വുത്തം. യോ പന ബഹുമ്പി കുസലാകുസലം കമ്മം കത്വാ കല്യാണമിത്തം നിസ്സായ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഏതസ്സ കമ്മവിപാകോ ‘നാഹോസി’ നാമ. യം അതീതേ ആയൂഹിതം ഏതരഹി വിപാകം ദേതി തം ‘അഹോസി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ’ നാമ. യം പുരിമനയേനേവ അവിപാകതം ആപജ്ജതി തം ‘അഹോസി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ’ നാമ. യം അതീതേ ആയൂഹിതം അനാഗതേ വിപാകം ദസ്സതി തം ‘അഹോസി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’ നാമ. യം പുരിമനയേന അവിപാകതം ആപജ്ജിസ്സതി തം ‘അഹോസി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’ നാമ.

യം ഏതരഹി ആയൂഹിതം ഏതരഹിയേവ വിപാകം ദേതി തം ‘അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ’ നാമ. യം പുരിമനയേനേവ അവിപാകതം ആപജ്ജതി തം ‘അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ’ നാമ. യം ഏതരഹി ആയൂഹിതം അനാഗതേ വിപാകം ദസ്സതി തം ‘അത്ഥി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’ നാമ. യം പുരിമനയേനേവ അവിപാകതം ആപജ്ജിസ്സതി തം ‘അത്ഥി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’ നാമ.

യം സയമ്പി അനാഗതം, വിപാകോപിസ്സ അനാഗതോ തം ‘ഭവിസ്സതി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’ നാമ. യം സയം ഭവിസ്സതി, പുരിമനയേനേവ അവിപാകതം ആപജ്ജിസ്സതി തം ‘ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’ നാമ.

ഇദം തഥാഗതസ്സാതി ഇദം സബ്ബേഹിപി ഏതേഹി ആകാരേഹി തഥാഗതസ്സ കമ്മന്തരവിപാകന്തരജാനനഞാണം അകമ്പിയട്ഠേന ദുതിയബലം വേദിതബ്ബന്തി.

ദുതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

തതിയബലനിദ്ദേസോ

൮൧൧. തതിയബലനിദ്ദേസേ മഗ്ഗോതി വാ പടിപദാതി വാ കമ്മസ്സേവേതം നാമം. നിരയഗാമിനീതിആദീസു നിരസ്സാദട്ഠേന നിരതിഅത്ഥേന ച നിരയോ. ഉദ്ധം അനുഗന്ത്വാ തിരിയം അഞ്ചിതാതി തിരച്ഛാനാ; തിരച്ഛാനായേവ തിരച്ഛാനയോനി. പേതതായ പേത്തി; ഇതോ പേച്ച ഗതഭാവേനാതി അത്ഥോ. പേത്തിയേവ പേത്തിവിസയോ. മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാ; മനുസ്സാവ മനുസ്സലോകോ. ദിബ്ബന്തി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി അധിമത്തായ വാ ഠാനസമ്പത്തിയാതി ദേവാ; ദേവാവ ദേവലോകോ. വാനം വുച്ചതി തണ്ഹാ; തം തത്ഥ നത്ഥീതി നിബ്ബാനം. നിരയം ഗച്ഛതീതി നിരയഗാമീ. ഇദം മഗ്ഗം സന്ധായ വുത്തം. പടിപദാ പന നിരയഗാമിനീ നാമ ഹോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇദം സബ്ബമ്പി പടിപദം തഥാഗതോ പജാനാതി.

കഥം? സകലഗാമവാസികേസുപി ഹി ഏകതോ ഏകം സൂകരം വാ മിഗം വാ ജീവിതാ വോരോപേന്തേസു സബ്ബേസമ്പി ചേതനാ പരസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണാവ ഹോതി. തം പന കമ്മം തേസം ആയൂഹനക്ഖണേയേവ നാനാ ഹോതി. തേസു ഹി ഏകോ ആദരേന ഛന്ദജാതോ കരോതി. ഏകോ ‘ഏഹി ത്വമ്പി കരോഹീ’തി പരേഹി നിപ്പീളിതത്താ കരോതി. ഏകോ സമാനച്ഛന്ദോ വിയ ഹുത്വാ അപ്പടിബാഹിയമാനോ വിചരതി. തേസു ഏകോ തേനേവ കമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തതി, ഏകോ തിരച്ഛാനയോനിയം, ഏകോ പേത്തിവിസയേ. തം തഥാഗതോ ആയൂഹനക്ഖണേയേവ ‘ഇമിനാ നീഹാരേന ആയൂഹിതത്താ ഏസ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ തിരച്ഛാനയോനിയം, ഏസ പേത്തിവിസയേ’തി പജാനാതി. നിരയേ നിബ്ബത്തമാനമ്പി ‘ഏസ അട്ഠസു മഹാനിരയേസു നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ സോളസസു ഉസ്സദനിരയേസു നിബ്ബത്തിസ്സതീ’തി പജാനാതി. തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തമാനമ്പി ‘ഏസ അപാദകോ ഭവിസ്സതി, ഏസ ദ്വിപാദകോ, ഏസ ചതുപ്പാദകോ, ഏസ ബഹുപ്പാദകോ’തി പജാനാതി. പേത്തിവിസയേ നിബ്ബത്തമാനമ്പി ‘ഏസ നിജ്ഝാമതണ്ഹികോ ഭവിസ്സതി, ഏസ ഖുപ്പിപാസികോ, ഏസ പരദത്തൂപജീവീ’തി പജാനാതി. തേസു ച കമ്മേസു ‘ഇദം കമ്മം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും ന സക്ഖിസ്സതി, ദുബ്ബലം ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ഉപധിവേപക്കം ഭവിസ്സതീതി പജാനാതി.

തഥാ സകലഗാമവാസികേസു ഏകതോ പിണ്ഡപാതം ദദമാനേസു സബ്ബേസമ്പി ചേതനാ പിണ്ഡപാതാരമ്മണാവ ഹോതി. തം പന കമ്മം തേസം ആയൂഹനക്ഖണേയേവ പുരിമനയേന നാനാ ഹോതി. തേസു കേചി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി, കേചി മനുസ്സലോകേ. തം തഥാഗതോ ആയൂഹനക്ഖണേയേവ ‘ഇമിനാ നീഹാരേന ആയൂഹിതത്താ ഏസ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ദേവലോകേ’തി പജാനാതി. ദേവലോകേ നിബ്ബത്തമാനാനമ്പി ‘ഏസ പരനിമ്മിതവസവത്തീസു നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ നിമ്മാനരതീസു, ഏസ തുസിതേസു, ഏസ യാമേസു, ഏസ താവതിംസേസു, ഏസ ചാതുമഹാരാജികേസു, ഏസ ഭുമ്മദേവേസു; ഏസ പന ജേട്ഠകദേവരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ഏതസ്സ ദുതിയം വാ തതിയം വാ ഠാനന്തരം കരോന്തോ പരിചാരകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’തി പജാനാതി. മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തമാനാനമ്പി ‘ഏസ ഖത്തിയകുലേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ബ്രാഹ്മണകുലേ, ഏസ വേസ്സകുലേ, ഏസ സുദ്ദകുലേ; ഏസ പന മനുസ്സേസു രാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ഏതസ്സ ദുതിയം വാ തതിയം വാ ഠാനന്തരം കരോന്തോ പരിചാരകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’തി പജാനാതി. തേസു ച കമ്മേസു ‘ഇദം കമ്മം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും ന സക്ഖിസ്സതി, ദുബ്ബലം ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ഉപധിവേപക്കം ഭവിസ്സതീ’തി പജാനാതി.

തഥാ വിപസ്സനം പട്ഠപേന്തേസുയേവ യേന നീഹാരേന വിപസ്സനാ ആരദ്ധാ, ‘ഏസ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി, ഏസ അരഹത്തം പത്തും ന സക്ഖിസ്സതി, ഏസ അനാഗാമീയേവ ഭവിസ്സതി, ഏസ സകദാഗാമീയേവ, ഏസ സോതാപന്നോയേവ; ഏസ പന മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ സച്ഛികാതും ന സക്ഖിസ്സതി, ലക്ഖണാരമ്മണായ വിപസ്സനായമേവ ഠസ്സതി; ഏസ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ അരൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ രൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ ഠസ്സതി, ഏസ മഹാഭൂതമത്തമേവ വവത്ഥാപേസ്സതി, ഏസ കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേതും ന സക്ഖിസ്സതീ’തി പജാനാതി.

കസിണപരികമ്മം കരോന്തേസുപി ‘ഏതസ്സ പരികമ്മമത്തമേവ ഭവിസ്സതി, നിമിത്തം ഉപ്പാദേതും ന സക്ഖിസ്സതി; ഏസ പന നിമിത്തം ഉപ്പാദേതും സക്ഖിസ്സതി, അപ്പനം പാപേതും ന സക്ഖിസ്സതി; ഏസ അപ്പനം പാപേത്വാ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി പജാനാതീതി.

തതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ചതുത്ഥബലനിദ്ദേസോ

൮൧൨. ചതുത്ഥബലനിദ്ദേസേ ഖന്ധനാനത്തന്തി ‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ…പേ… അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമാ’തി ഏവം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നാനാകരണം പജാനാതി. തേസുപി ‘ഏകവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… ഏകാദസവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ. ഏകവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… ഏകവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ…പേ… ഏകവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ…പേ… ഏകവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ…പേ… ബഹുവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’തി ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ നാനത്തം പജാനാതി. ആയതനനാനത്തന്തി ‘ഇദം ചക്ഖായതനം നാമ…പേ… ഇദം ധമ്മായതനം നാമ. തത്ഥ ദസായതനാ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമകാ’തി ഏവം ആയതനനാനത്തം പജാനാതി. ധാതുനാനത്തന്തി ‘അയം ചക്ഖുധാതു നാമ…പേ… അയം മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ. തത്ഥ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമകാ’തി ഏവം ധാതുനാനത്തം പജാനാതി.

പുന അനേകധാതുനാനാധാതുലോകനാനത്തന്തി ഇദം ന കേവലം ഉപാദിന്നകസങ്ഖാരലോകസ്സേവ നാനത്തം തഥാഗതോ പജാനാതി, അനുപാദിന്നകസങ്ഖാരലോകസ്സാപി നാനത്തം തഥാഗതോ പജാനാതിയേവാതി ദസ്സേതും ഗഹിതം. പച്ചേകബുദ്ധാ ഹി ദ്വേ ച അഗ്ഗസാവകാ ഉപാദിന്നകസങ്ഖാരലോകസ്സാപി നാനത്തം ഏകദേസതോവ ജാനന്തി നോ നിപ്പദേസതോ, അനുപാദിന്നകലോകസ്സ പന നാനത്തം ന ജാനന്തി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ പന ‘ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നായ ഇമസ്സ നാമ രുക്ഖസ്സ ഖന്ധോ സേതോ ഹോതി, ഇമസ്സ കാളകോ, ഇമസ്സ മട്ടോ; ഇമസ്സ ബഹലത്തചോ, ഇമസ്സ തനുത്തചോ; ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നായ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ പത്തം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ഏവരൂപം നാമ ഹോതി; ഇമായ പന ധാതുയാ ഉസ്സന്നായ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ പുപ്ഫം നീലകം ഹോതി, പീതകം, ലോഹിതകം, ഓദാതം, സുഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധം ഹോതി; ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നായ ഫലം ഖുദ്ദകം ഹോതി, മഹന്തം, ദീഘം, രസ്സം, വട്ടം, സുസണ്ഠാനം, ദുസ്സണ്ഠാനം, മട്ഠം, ഫരുസം, സുഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധം, മധുരം, തിത്തകം, അമ്ബിലം, കടുകം, കസാവം ഹോതി; ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നായ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ കണ്ടകോ തിഖിണോ ഹോതി, അതിഖിണോ, ഉജുകോ, കുടിലോ, തമ്ബോ, കാളകോ, നീലോ, ഓദാതോ ഹോതീ’തി ഏവം അനുപാദിന്നകസങ്ഖാരലോകസ്സ നാനത്തം പജാനാതി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനംയേവ ഹി ഏതം ബലം, ന അഞ്ഞേസന്തി.

ചതുത്ഥബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസോ

൮൧൩. പഞ്ചമബലനിദ്ദേസേ ഹീനാധിമുത്തികാതി ഹീനജ്ഝാസയാ. പണീതാധിമുത്തികാതി കല്യാണജ്ഝാസയാ. സേവന്തീതി നിസ്സയന്തി അല്ലീയന്തി. ഭജന്തീതി ഉപസങ്കമന്തി. പയിരുപാസന്തീതി പുനപ്പുനം ഉപസങ്കമന്തി. സചേ ഹി ആചരിയുപജ്ഝായാ ന സീലവന്തോ ഹോന്തി, സദ്ധിവിഹാരികാ സീലവന്തോ ഹോന്തി, തേ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായേപി ന ഉപസങ്കമന്തി, അത്തനാ സദിസേ സാരുപ്പഭിക്ഖൂയേവ ഉപസങ്കമന്തി. സചേ ആചരിയുപജ്ഝായാ സാരുപ്പഭിക്ഖൂ, ഇതരേ അസാരുപ്പാ, തേപി ന ആചരിയുപജ്ഝായേ ഉപസങ്കമന്തി, അത്തനാ സദിസേ ഹീനാധിമുത്തികേ ഏവ ഉപസങ്കമന്തി.

ഏവം ഉപസങ്കമനം പന ന കേവലം ഏതരഹേവ, അതീതാനാഗതേപീതി ദസ്സേതും അതീതമ്പി അദ്ധാനന്തിആദിമാഹ. തം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇദം പന ദുസ്സീലാനം ദുസ്സീലസേവനമേവ, സീലവന്താനം സീലവന്തസേവനമേവ, ദുപ്പഞ്ഞാനം ദുപ്പഞ്ഞസേവനമേവ, പഞ്ഞവന്താനം പഞ്ഞവന്തസേവനമേവ കോ നിയാമേതീതി? അജ്ഝാസയധാതു നിയാമേതി. സമ്ബഹുലാ കിര ഭിക്ഖൂ ഏകം ഗാമം ഗണഭിക്ഖാചാരം ചരന്തി. മനുസ്സാ ബഹുഭത്തം ആഹരിത്വാ പത്താനി പൂരേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം യഥാസഭാഗേന പരിഭുഞ്ഞഥാ’’തി ദത്വാ ഉയ്യോജേസും. ഭിക്ഖൂപി ആഹംസു ‘‘ആവുസോ, മനുസ്സാ ധാതുസംയുത്തകമ്മേ പയോജേന്തീ’’തി. തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോപി നാഗദീപേ ചേതിയം വന്ദനായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ ഏകസ്മിം ഗാമേ മനുസ്സേഹി നിമന്തിതോ. ഥേരേന ച സദ്ധിം ഏകോ അസാരുപ്പഭിക്ഖു അത്ഥി. ധുരവിഹാരേപി ഏകോ അസാരുപ്പഭിക്ഖു അത്ഥി. ദ്വീസു ഭിക്ഖുസങ്ഘേസു ഗാമം ഓസരന്തേസു തേ ഉഭോപി ജനാ, കിഞ്ചാപി ആഗന്തുകേന നേവാസികോ നേവാസികേന വാ ആഗന്തുകോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, ഏവം സന്തേപി, ഏകതോ ഹുത്വാ ഹസിത്വാ ഹസിത്വാ കഥയമാനാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഥേരോ ദിസ്വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ജാനിത്വാ ധാതുസംയുത്തം കഥിത’’ന്തി ആഹ.

ഏവം ‘അജ്ഝാസയധാതു നിയാമേതീ’തി വത്വാ ധാതുസംയുത്തേന അയമേവത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ. ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതസ്മിഞ്ഹി ഗിലാനസേയ്യായ നിപന്നോ ഭഗവാ ആരക്ഖണത്ഥായ പരിവാരേത്വാ വസന്തേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദീസു ഏകമേകം അത്തനോ അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം ചങ്കമന്തം ഓലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തം സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ചങ്കമന്ത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹാപഞ്ഞാ’’തി (സം. നി. ൨.൯൯) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസോ

൮൧൪. ഛട്ഠബലനിദ്ദേസേ ആസയന്തി യത്ഥ സത്താ ആസയന്തി നിവസന്തി, തം തേസം നിവാസട്ഠാനം ദിട്ഠിഗതം വാ യഥാഭൂതം ഞാണം വാ. അനുസയന്തി അപ്പഹീനാനുസയിതം കിലേസം. ചരിതന്തി കായാദീഹി അഭിസങ്ഖതം കുസലാകുസലം. അധിമുത്തന്തി അജ്ഝാസയം. അപ്പരജക്ഖേതിആദീസു പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം പരിത്തം രാഗദോസമോഹരജം ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ. തസ്സേവ മഹന്തതായ മഹാരജക്ഖാ. ഉഭയേനാപി മന്ദകിലേസേ മഹാകിലേസേ ച സത്തേ ദസ്സേതി. യേസം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി, തേ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ. യേസം താനി മുദൂനി, തേ മുദിന്ദ്രിയാ. യേസം ആസയാദയോ കോട്ഠാസാ സുന്ദരാ, തേ സ്വാകാരാ. വിപരീതാ ദ്വാകാരാ. യേ കഥിതകാരണം സല്ലക്ഖേന്തി, സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും, തേ സുവിഞ്ഞാപയാ. വിപരീതാ ദുവിഞ്ഞാപയാ. യേ അരിയമഗ്ഗപടിവേധസ്സ അനുച്ഛവികാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ, തേ ഭബ്ബാ. വിപരീതാ അഭബ്ബാ.

൮൧൫. ഏവം ഛട്ഠബലസ്സ മാതികം ഠപേത്വാ ഇദാനി യഥാപടിപാടിയാ ഭാജേന്തോ കതമോ ച സത്താനം ആസയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സസ്സതോ ലോകോതിആദീനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ നിക്ഖേപകണ്ഡവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൦൫) വുത്തോയേവ. ഇതി ഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാതി ഏവം സസ്സതദിട്ഠിം വാ സന്നിസ്സിതാ. സസ്സതദിട്ഠി ഹി ഏത്ഥ ഭവദിട്ഠീതി വുത്താ; ഉച്ഛേദദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠീതി. സബ്ബദിട്ഠീനഞ്ഹി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീ ഹി സങ്ഗഹിതത്താ സബ്ബേപി ദിട്ഠിഗതികാ സത്താ ഇമാവ ദ്വേ ദിട്ഠിയോ സന്നിസ്സിതാ ഹോന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘ദ്വയസന്നിസ്സിതോ ഖോ പനായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന – അത്ഥിതഞ്ചേവ നത്ഥിതഞ്ചാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫). ഏത്ഥ ഹി അത്ഥിതാതി സസ്സതം, നത്ഥിതാതി ഉച്ഛേദോ. അയം താവ വട്ടസന്നിസ്സിതാനം പുഥുജ്ജനസത്താനം ആസയോ.

ഇദാനി വിവട്ടസന്നിസ്സിതാനം സുദ്ധസത്താനം ആസയം ദസ്സേതും ഏതേ വാ പന ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏതേ വാ പനാതി ഏതേയേവ. ഉഭോ അന്തേതി സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതേ ദ്വേ അന്തേ. അനുപഗമ്മാതി അനല്ലീയിത്വാ. ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസൂതി ഇദപ്പച്ചയതായ ചേവ പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേസു ച. അനുലോമികാ ഖന്തീതി വിപസ്സനാഞാണം. യഥാഭൂതം വാ ഞാണന്തി മഗ്ഗഞാണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ചേവ പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേസു ച ഏതേ ഉഭോ സസ്സതുച്ഛേദഅന്തേ അനുപഗന്ത്വാ വിപസ്സനാ പടിലദ്ധാ, യഞ്ച തതോ ഉത്തരിമഗ്ഗഞാണം – അയം സത്താനം ആസയോ, അയം വട്ടസന്നിസ്സിതാനഞ്ച വിവട്ടസന്നിസ്സിതാനഞ്ച സബ്ബേസമ്പി സത്താനം ആസയോ, ഇദം വസനട്ഠാനന്തി. അയം ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘മഗ്ഗോ നാമ വാസം വിദ്ധംസേന്തോ ഗച്ഛതി, നനു ത്വം മഗ്ഗോ വാസോതി വദേസീ’തി? സോ വത്തബ്ബോ ‘ത്വം അരിയവാസഭാണകോ ഹോസി ന ഹോസീ’തി? സചേ പന ‘ന ഹോമീ’തി വദതി, ‘അഭാണകതായ ന ജാനാസീ’തി വത്തബ്ബോ. സചേ ‘ഭാണകോസ്മീ’തി വദതി, ‘സുത്തം ആഹരാ’തി വത്തബ്ബോ. സചേ ആഹരതി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ ആഹരതി സയം ആഹരിതബ്ബം – ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയവാസാ, യേ അരിയാ ആവസിംസു വാ ആവസന്തി വാ ആവസിസ്സന്തി വാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൯). ഏതഞ്ഹി സുത്തം മഗ്ഗസ്സ വാസഭാവം ദീപേതി. തസ്മാ സുകഥിതമേവേതന്തി. ഇദം പന ഭഗവാ സത്താനം ആസയം ജാനന്തോ ഇമേസഞ്ച ദിട്ഠിഗതാനം വിപസ്സനാഞാണമഗ്ഗഞാണാനം അപ്പവത്തിക്ഖണേപി ജാനാതി ഏവ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘കാമം സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ കാമഗരുകോ കാമാസയോ കാമാധിമുത്തോ’തി. നേക്ഖമ്മം സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ നേക്ഖമ്മഗരുകോ നേക്ഖമ്മാസയോ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ’തി. ബ്യാപാദം…പേ… അബ്യാപാദം… ഥിനമിദ്ധം…പേ… ആലോകസഞ്ഞം നേക്ഖമ്മം സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ ആലോകസഞ്ഞാഗരുകോ ആലോകസഞ്ഞാസയോ ആലോകസഞ്ഞാധിമുത്തോ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൧൩).

൮൧൬. അനുസയനിദ്ദേസേ കാമരാഗോ ച സോ അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയോ ചാതി കാമരാഗാനുസയോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യം ലോകേ പിയരൂപന്തി യം ഇമസ്മിം ലോകേ പിയജാതികം. സാതരൂപന്തി സാതജാതികം അസ്സാദപദട്ഠാനം ഇട്ഠാരമ്മണം. ഏത്ഥ സത്താനം രാഗാനുസയോ അനുസേതീതി ഏതസ്മിം ഇട്ഠാരമ്മണേ സത്താനം അപ്പഹീനട്ഠേന രാഗാനുസയോ അനുസേതി. യഥാ നാമ ഉദകേ നിമുഗ്ഗസ്സ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച സമന്തഭാഗേ ച ഉദകമേവ ഹോതി, ഏവമേവ ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗുപ്പത്തി നാമ സത്താനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാ. തഥാ അനിട്ഠാരമ്മണേ പടിഘുപ്പത്തി. ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസൂതി ഏവം ഇമേസു ദ്വീസു കാമരാഗപടിഘവന്തേസു ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണധമ്മേസു. അവിജ്ജാനുപതിതാതി കാമരാഗപടിഘസമ്പയുത്താ ഹുത്വാ ആരമ്മണകരണവസേന അവിജ്ജാ അനുപതിതാ. തദേകട്ഠോതി തായ അവിജ്ജായ സമ്പയുത്തേകട്ഠവസേന ഏകട്ഠോ. മാനോ ച ദിട്ഠി ച വിചികിച്ഛാ ചാതി നവവിധോ മാനോ, ദ്വാസട്ഠിവിധാ ദിട്ഠി, അട്ഠവത്ഥുകാ ച വിചികിച്ഛാ. ഭവരാഗാനുസയോ പനേത്ഥ കാമരാഗാനുസയേനേവ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൮൧൭. ചരിതനിദ്ദേസേ തേരസ ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ദ്വാദസ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ചതസ്സോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. തത്ഥ കാമാവചരോ പരിത്തഭൂമകോ, ഇതരോ മഹാഭൂമകോ. തീസുപി വാ ഏതേസു യോ കോചി അപ്പവിപാകോ പരിത്തഭൂമകോ, ബഹുവിപാകോ മഹാഭൂമകോതി വേദിതബ്ബോ.

൮൧൮. അധിമുത്തിനിദ്ദേസോ ഹേട്ഠാ പകാസിതോവ. കസ്മാ പനായം അധിമുത്തി ഹേട്ഠാ വുത്താപി പുന ഗഹിതാതി? അയഞ്ഹി ഹേട്ഠാ പാടിയേക്കം ബലദസ്സനവസേന ഗഹിതാ, ഇധ സത്താനം തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയഭാവദസ്സനത്ഥം.

൮൧൯. മഹാരജക്ഖനിദ്ദേസേ ഉസ്സദഗതാനീതി വേപുല്ലഗതാനി. പഹാനക്കമവസേന ചേസ ഉപ്പടിപാടിയാ നിദ്ദേസോ കതോ.

൮൨൦. അനുസ്സദഗതാനീതി അവേപുല്ലഗതാനിം. തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ഉപനിസ്സയഇന്ദ്രിയാനി നാമ കഥിതാനി. ഉപ്പടിപാടിയാ നിദ്ദേസേ പനേത്ഥ പയോജനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൮൨൩. തഥാ ദ്വാകാരനിദ്ദേസാദീസു പാപാസയാതി അകുസലാസയാ. പാപചരിതാതി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരപരിപൂരകാ. പാപാധിമുത്തികാതി സക്കായാഭിരതാ വട്ടജ്ഝാസയാ.

൮൨൪. സ്വാകാരനിദ്ദേസേ യസ്മാ കല്യാണകോ നാമ അനുസയോ നത്ഥി, തസ്മാ കല്യാണാനുസയാതി ന വുത്തം. സേസം വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബം.

൮൨൬. ഭബ്ബാഭബ്ബനിദ്ദേസേ കമ്മാവരണേനാതി പഞ്ചവിധേന ആനന്തരിയകമ്മേന. കിലേസാവരണേനാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ. വിപാകാവരണേനാതി അഹേതുകപടിസന്ധിയാ. യസ്മാ പന ദുഹേതുകാനമ്പി അരിയമഗ്ഗപടിവേധോ നത്ഥി, തസ്മാ ദുഹേതുകപടിസന്ധിപി വിപാകാവരണമേവാതി വേദിതബ്ബാ. അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധാദീസു സദ്ധാരഹിതാ. അച്ഛന്ദികാതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദരഹിതാ. ഉത്തരകുരുകാ മനുസ്സാ അച്ഛന്ദികട്ഠാനം പവിട്ഠാ. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പരിഹീനാ. ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പന പരിപുണ്ണായപി യസ്സ ഭവങ്ഗം ലോകുത്തരസ്സ പാദകം ന ഹോതി, സോ ദുപ്പഞ്ഞോയേവ നാമ. അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തനിയാമസങ്ഖാതം മഗ്ഗം ഓക്കമിതും അഭബ്ബാ.

൮൨൭. ന കമ്മാവരണേനാതിആദീനി വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാനി. ഇദം ദ്വിന്നം ഞാണാനം ഭാജനീയം – ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണസ്സ ച ആസയാനുസയഞാണസ്സ ച. ഏത്ഥ ഹി ആസയാനുസയഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണമ്പി ഭാജിതം. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി ഏകതോ ഹുത്വാ ഏകം ബലഞാണം നാമ ജാതന്തി.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

സത്തമബലനിദ്ദേസോ

൮൨൮. സത്തമബലനിദ്ദേസേ ഝായതീതി ഝായീ. ചത്താരോ ഝായീതി ഝായിനോ ചത്താരോ ജനാ വുച്ചന്തി. തത്ഥ പഠമചതുക്കേ താവ പഠമോ സമാപത്തിലാഭീ സമാനോയേവ ‘ന ലാഭീമ്ഹീ’തി, കമ്മട്ഠാനം സമാനംയേവ ‘ന കമ്മട്ഠാന’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി. അയം അപ്പഗുണജ്ഝാനലാഭീതി വേദിതബ്ബോ. ദുതിയോ സമാപത്തിയാ അലാഭീയേവ ‘ലാഭീമ്ഹീ’തി, അകമ്മട്ഠാനം സമാനംയേവ ‘കമ്മട്ഠാന’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി. അയം നിദ്ദാഝായീ നാമ. നിദ്ദായിത്വാ പടിബുദ്ധോ ഏവം മഞ്ഞതി. തതിയോ സമാപത്തിലാഭീ സമാനോ ‘സമാപത്തിലാഭീമ്ഹീ’തി, കമ്മട്ഠാനമേവ സമാനം ‘കമ്മട്ഠാന’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി. അയം പഗുണജ്ഝാനലാഭീതി വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥോ അലാഭീയേവ ‘അലാഭീമ്ഹീ’തി, അകമ്മട്ഠാനംയേവ ‘അകമ്മട്ഠാന’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി. ഏവമേത്ഥ ദ്വേ ജനാ അജ്ഝായിനോവ ഝായീനം അന്തോ പവിട്ഠത്താ ഝായീതി വുത്താ.

ദുതിയചതുക്കേ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന സമാധിപാരിബന്ധികധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ദന്ധം സമാപജ്ജതി നാമ. ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ ഠത്വാ സഹസാ വുട്ഠഹന്താ ഖിപ്പം വുട്ഠഹതി നാമ. സുഖേനേവ പന സമാധിപാരിബന്ധികധമ്മേ സോധേന്തോ ഖിപ്പം സമാപജ്ജതി നാമ. യഥാപരിച്ഛേദേന അവുട്ഠഹിത്വാ കാലം അതിനാമേത്വാ വുട്ഠഹന്തോ ദന്ധം വുട്ഠാതി നാമ. ഇതരേ ദ്വേപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാ. ഇമേ ചത്താരോപി ജനാ സമാപത്തിലാഭിനോവ.

തതിയചതുക്കേ ‘ഇദം ഝാനം പഞ്ചങ്ഗികം, ഇദം ചതുരങ്ഗിക’ന്തി ഏവം അങ്ഗവവത്ഥാനപരിച്ഛേദേ ഛേകോ സമാധിസ്മിം സമാധികുസലോ നാമ. നീവരണാനി പന വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ചിത്തമഞ്ജൂസായ ചിത്തം ഠപേതും അഛേകോ നോ സമാധിസ്മിം സമാപത്തികുസലോ നാമ. ഇതരേപി തയോ ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാ. ഇമേപി ചത്താരോ സമാപത്തിലാഭിനോയേവ.

ഇദാനി യാനി ഝാനാനി നിസ്സായ ഇമേ പുഗ്ഗലാ ‘ഝായീ’ നാമ ജാതാ, താനി ദസ്സേതും ചത്താരി ഝാനാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചത്താരി ഝാനാനി തയോ ച വിമോക്ഖാ അത്ഥതോ ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായമേവ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൬൦, ൨൪൮) പകാസിതാ. സേസാനമ്പി വിമോക്ഖട്ഠോ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ പടിപാടിയാ സത്ത അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുച്ചനതോ ച ആരമ്മണേ ച അധിമുച്ചനതോ വിമോക്ഖോ നാമ. അട്ഠമോ പന സബ്ബസോ സഞ്ഞാവേദയിതേഹി വിമുത്തത്താ അപഗതവിമോക്ഖോ നാമ. സമാധീസു ചതുക്കനയപഞ്ചകനയേസു പഠമജ്ഝാനസമാധി സവിതക്കസവിചാരോ നാമ. പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനസമാധി അവിതക്കവിചാരമത്തസമാധി നാമ. ചതുക്കനയേപി പഞ്ചകനയേപി ഉപരി തീസു ഝാനേസു സമാധി അവിതക്ക അവിചാരസമാധി നാമ. സമാപത്തീസു ഹി പടിപാടിയാ അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം ‘സമാധീ’തിപി നാമം ‘സമാപത്തീ’തിപി. കസ്മാ? ചിത്തേകഗ്ഗതാസബ്ഭാവതോ. നിരോധസമാപത്തിയാ തദഭാവതോ ന സമാധീതി നാമം.

ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോതി അപ്പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിഅനുപക്ഖന്ദനം. വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോതി പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം ദുതിയജ്ഝാനാദിഅനുപക്ഖന്ദനം. വോദാനമ്പി വുട്ഠാനന്തി ഇമിനാ പഗുണവോദാനം വുട്ഠാനം നാമ കഥിതം. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ വോദാനമ്പി വുട്ഠാനന്തി വുത്തം. തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാനന്തി ഇമിനാ ഭവങ്ഗവുട്ഠാനം നാമ കഥിതം. ഭവങ്ഗേന ഹി സബ്ബജ്ഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി. നിരോധതോ പന ഫലസമാപത്തിയാവ വുട്ഠഹന്തി. ഇദം പാളിമുത്തകവുട്ഠാനം നാമാതി.

സത്തമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

അട്ഠമബലാദിനിദ്ദേസോ

൮൨൯. അട്ഠമബലനിദ്ദേസേ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസന്തിആദി സബ്ബമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതമേവ. നവമബലനിദ്ദേസേപി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതിആദി സബ്ബം തത്ഥേവ വിത്ഥാരിതം.

നവമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ദസമബലനിദ്ദേസോ

൮൩൧. ദസമബലനിദ്ദേസേ ചേതോവിമുത്തിന്തി ഫലസമാധിം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഫലഞാണം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. അയം താവേത്ഥ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ. പരവാദീ പനാഹ – ‘‘ദസബലഞാണം നാമ പാടിയേക്കം നത്ഥി, സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സേവായം പഭേദോ’’തി. തം ന തഥാ ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമേവ ഹി ദസബലഞാണം, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. ദസബലഞാണഞ്ഹി സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പന തമ്പി തതോ അവസേസമ്പി ജാനാതി. ദസബലഞാണേസുപി ഹി പഠമം കാരണാകാരണമേവ ജാനാതി, ദുതിയം കമ്മന്തരവിപാകന്തരമേവ, തതിയം കമ്മപരിച്ഛേദമേവ, ചതുത്ഥം ധാതുനാനത്തകരണമേവ, പഞ്ചമം സത്താനം അജ്ഝാസയാധിമുത്തിമേവ, ഛട്ഠം ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവമേവ, സത്തമം ഝാനാദീഹി സദ്ധിം തേസം സംകിലേസാദിമേവ, അട്ഠമം പുബ്ബേനിവുത്ഥഖന്ധസന്തതിമേവ, നവമം സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിമേവ, ദസമം സച്ചപരിച്ഛേദമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പന ഏതേഹി ജാനിതബ്ബഞ്ച തതോ ഉത്തരിതരഞ്ച പജാനാതി. ഏതേസം പന കിച്ചം ന സബ്ബം കരോതി. തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി, ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതും ന സക്കോതി, മഗ്ഗോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഖേപേതും ന സക്കോതി.

അപിച പരവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘ദസബലഞാണം നാമ ഏതം സവിതക്കസവിചാരം, അവിതക്കവിചാരമത്തം, അവിതക്കാവിചാരം, കാമാവചരം, രൂപാവചരം, അരൂപാവചരം, ലോകിയം, ലോകുത്തര’’ന്തി? ജാനന്തോ ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത ഞാണാനി സവിതക്കസവിചാരാനീ’’തി വക്ഖതി; തതോ ‘‘പരാനി ദ്വേ ഞാണാനി അവിതക്കാവിചാരാനീ’’തി വക്ഖതി; ‘‘ആസവക്ഖയഞാണം സിയാ സവിതക്കസവിചാരം, സിയാ അവിതക്കവിചാരമത്തം, സിയാ അവിതക്കവിചാര’’ന്തി വക്ഖതി. തഥാ ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത കാമാവചരാനി, തതോ ദ്വേ രൂപാവചരാനി, അവസാനേ ഏകം ലോകുത്തര’’ന്തി വക്ഖതി; ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പന സവിതക്കസവിചാരമേവ, കാമാവചരമേവ, ലോകിയമേവാ’’തി വക്ഖതി. ഇതി അഞ്ഞദേവ ദസബലഞാണം, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണന്തി.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

ഞാണവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.