൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൭൨൫. തത്ഥ തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ലോകിയാ. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ. സാ ഹി നിബ്ബാനാരമ്മണാനം മഗ്ഗഫലഞാണാനം വസേന ലോകുത്തരാപി ഹോതി. അഭിധമ്മഭാജനീയേ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാനം വസേന ചതൂഹി വാരേഹി വിഭത്തം. തത്ഥ യത്തകാനി ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. ൧ ആദയോ) കുസലചിത്താനി വിഭത്താനി, തേസം സബ്ബേസമ്പി വസേന ഏകേകസ്മിം ചിത്തനിദ്ദേസേ ചതസ്സോ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ വിഭത്താതി വേദിതബ്ബാ. അകുസലചിത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. വിപാകകിരിയവാരേസു വിപാകകിരിയാനം അത്ഥേന സങ്ഗഹിതത്താ, ധമ്മപടിസമ്ഭിദം ഛഡ്ഡേത്വാ, ഏകേകസ്മിം വിപാകചിത്തേ ച കിരിയചിത്തേ ച തിസ്സോ തിസ്സോവ പടിസമ്ഭിദാ വിഭത്താ. പാളി പന മുഖമത്തമേവ ദസ്സേത്വാ സംഖിത്താ. സാ ഹേട്ഠാ ആഗതവിത്ഥാരവസേനേവ വേദിതബ്ബാ.

കസ്മാ പന യഥാ കുസലാകുസലവാരേസു ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘യേസം ധമ്മാനം ഇമേ വിപാകാ, തേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏവം ന വുത്തന്തി? ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ. യദി ഏവം, ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ അയം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാപി ഇധ ന വത്തബ്ബാ സിയാതി? നോ ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? ഹേട്ഠാ വിപാകകിരിയചിത്തുപ്പാദവസേന അവുത്തത്താ. കിരിയവാരേ ച ‘‘യേസം ധമ്മാനം ഇമേ കിരിയാ’’തി വചനമേവ ന യുജ്ജതീതി ദ്വീസുപി ഇമേസു വാരേസു തിസ്സോ തിസ്സോവ പടിസമ്ഭിദാ വിഭത്താ.

തത്ഥ യായ നിരുത്തിയാ തേസം ധമ്മാനം പഞ്ഞത്തി ഹോതീതി യായ നിരുത്തിയാ തേസം ഫസ്സോ ഹോതീതിആദിനാ നയേന വുത്താനം ധമ്മാനം ‘‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ’’തി ഏവം പഞ്ഞത്തി ഹോതി. തത്ഥ ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണന്തി തസ്മിം അത്ഥേ ധമ്മേ ച പവത്തമാനായ തസ്സാ ധമ്മനിരുത്തിയാ സഭാവപഞ്ഞത്തിയാ അഭിലാപേ ഞാണം. അഭിലാപസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഞാണമേവ ഇധാപി കഥിതം. യേന ഞാണേനാതി യേന പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാഞാണേന. താനി ഞാണാനി ജാനാതീതി ഇതരാനി തീണി പടിസമ്ഭിദാഞാണാനി ജാനാതി.

ഇദാനി യഥാ യം ഞാണം താനി ഞാണാനി ജാനാതി, തഥാ തസ്സ തേസു പവത്തിം ദസ്സേതും ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീതി വുത്തം. തത്ഥ ഇദമത്ഥജോതകാനീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ജോതകാനി പകാസകാനി; ഇമം നാമ അത്ഥം ജോതേന്തി പകാസേന്തി പരിച്ഛിന്ദന്തീതി അത്ഥോ. ഇതി ഞാണേസു ഞാണന്തി ഇമിനാ ആകാരേന പവത്തം തീസു ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ നാമ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ ‘ഇമിസ്സാ ഇദം കിച്ചം, ഇമിസ്സാ ഇദം കിച്ച’ന്തി ഇതരാസം പടിസമ്ഭിദാനം കിച്ചം ജാനാതി, സയം പന താസം കിച്ചം കാതും ന സക്കോതി, ബഹുസ്സുതധമ്മകഥികോ വിയ അപ്പസ്സുതധമ്മകഥികസ്സ. ദ്വേ കിര ഭിക്ഖൂ. ഏകോ ബഹുസ്സുതോ, ഏകോ അപ്പസ്സുതോ. തേ ഏകതോവ ഏകം ധമ്മകഥാമഗ്ഗം ഉഗ്ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥ അപ്പസ്സുതോ സരസമ്പന്നോ അഹോസി, ഇതരോ മന്ദസ്സരോ. തേസു അപ്പസ്സുതോ ഗതഗതട്ഠാനേ അത്തനോ സരസമ്പത്തിയാ സകലപരിസം ഖോഭേത്വാ ധമ്മം കഥേസി. ധമ്മം സുണമാനാ ഹട്ഠതുട്ഠമാനസാ ഹുത്വാ – ‘യഥാ ഏസ ധമ്മം കഥേസി, ഏകോ തിപിടകധരോ മഞ്ഞേ ഭവിസ്സതീ’തി വദന്തി. ബഹുസ്സുതഭിക്ഖു പന – ‘ധമ്മസവനേ ജാനിസ്സഥ അയം തിപിടകധരോ വാ നോ വാ’തി ആഹ. സോ കിഞ്ചാപി ഏവമാഹ, യഥാ പന സകലപരിസം ഖോഭേത്വാ ധമ്മം കഥേതും സക്കോതി, ഏവമസ്സ കഥനസമത്ഥതാ നത്ഥി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ, ബഹുസ്സുതോ വിയ അപ്പസ്സുതസ്സ, ഇതരാസം കിച്ചം ജാനാതി, സയം പന തം കിച്ചം കാതും ന സക്കോതീതി വേദിതബ്ബം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൭൪൬. ഏവം കുസലചിത്തുപ്പാദാദിവസേന പടിസമ്ഭിദാ വിഭജിത്വാ ഇദാനി താസം ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം ഖേത്തം ദസ്സേതും പുന ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ കാമാവചരകുസലതോ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തേസു ചിത്തുപ്പാദേസൂതി ഇദം സേക്ഖാനം വസേന വുത്തം. തേസഞ്ഹിപി ധമ്മപച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തം പഞ്ചപ്പകാരം ധമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകുസലചിത്തേസു ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ നിരുത്തിപച്ചവേക്ഖണകാലേ സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ; ഞാണം പച്ചവേക്ഖണകാലേ സബ്ബത്ഥകഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി.

കിരിയതോ ചതൂസൂതി ഇദം പന അസേക്ഖാനം വസേന വുത്തം. തേസഞ്ഹി ധമ്മം പച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തം പഞ്ചപ്പകാരം ധമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയചിത്തേസു ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ നിരുത്തിപച്ചവേക്ഖണകാലേ സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ; ഞാണം പച്ചവേക്ഖണകാലേ സബ്ബത്ഥകഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി.

അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ഏതേസു ചേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദം പന സേക്ഖാസേക്ഖാനം വസേന വുത്തം. തഥാ ഹി സേക്ഖാനം അത്ഥപച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പഭേദം അത്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകുസലചിത്തേസു അയം ഉപ്പജ്ജതി, മഗ്ഗഫലകാലേ ച മഗ്ഗഫലേസു. അസേക്ഖസ്സ പന അത്ഥം പച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പഭേദമേവ അത്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജതി, ഫലകാലേ ച ഉപരിമേ സാമഞ്ഞഫലേതി. ഏവമേതാ സേക്ഖാസേക്ഖാനം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഇമാസു ഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഭൂമിദസ്സനത്ഥം അയം നയോ ദസ്സിതോതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.