൧൫. പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൧. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ

൭൧൮. ഇദാനി തദനന്തരേ പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ ചതസ്സോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. പടിസമ്ഭിദാതി പഭേദാ. യസ്മാ പന പരതോ അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതിആദിമാഹ, തസ്മാ ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി പഭേദാ, ഞാണസ്സേവ പഭേദാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതി ‘‘ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ’’തി പദേന ചത്താരോ ഞാണപ്പഭേദാതി അയമത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതി അത്ഥേ പടിസമ്ഭിദാ; അത്ഥപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണന്തി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മപ്പഭേദസ്സ ഹി സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നാമ. നിരുത്തിപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം നിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ നാമ. പടിഭാനപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം പടിഭാനേ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ നാമ.

ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്താ പടിസമ്ഭിദാ ഭാജേത്വാ ദസ്സേന്തോ അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥോതി സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലം. തഞ്ഹി ഹേതുവസേന അരണീയം ഗന്തബ്ബം പത്തബ്ബം, തസ്മാ അത്ഥോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യംകിഞ്ചി പച്ചയസമുപ്പന്നം, നിബ്ബാനം, ഭാസിതത്ഥോ, വിപാകോ, കിരിയാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അത്ഥോതി വേദിതബ്ബാ. തം അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ.

ധമ്മോതി സങ്ഖേപതോ പച്ചയോ. സോ ഹി യസ്മാ തം തം വിദഹതി പവത്തേതി ചേവ പാപേതി ച, തസ്മാ ധമ്മോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, അരിയമഗ്ഗോ, ഭാസിതം, കുസലം, അകുസലന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബാ. തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ.

തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണന്തി തസ്മിം അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച യാ സഭാവനിരുത്തി, തസ്സാ അഭിലാപേ തം സഭാവനിരുത്തിം സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം സഭാവനിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. ഏവമയം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദാരമ്മണാ നാമ ജാതാ, ന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ. കസ്മാ? യസ്മാ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനന്തി. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഹി ‘‘ഫസ്സോ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, ‘‘ഫസ്സാ’’തി വാ ‘‘ഫസ്സ’’ന്തി വാ വുത്തേ പന ‘‘അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞം പനേസ നാമആഖ്യാതഉപസഗ്ഗബ്യഞ്ജനസദ്ദം ജാനാതി ന ജാനാതീതി? യദഗ്ഗേന സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, തദഗ്ഗേന തമ്പി ജാനിസ്സതീതി. തം പന നയിദം പടിസമ്ഭിദാകിച്ചന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വത്ഥു കഥിതം –

തിസ്സദത്തത്ഥേരോ കിര ബോധിമണ്ഡേ സുവണ്ണസലാകം ഗഹേത്വാ അട്ഠാരസസു ഭാസാസു ‘കതരഭാസായ കഥേമീ’തി പവാരേസി. തം പന തേന അത്തനോ ഉഗ്ഗഹേ ഠത്വാ പവാരിതം, ന പടിസമ്ഭിദായ ഠിതേന. സോ ഹി മഹാപഞ്ഞതായ തം തം ഭാസം കഥാപേത്വാ കഥാപേത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹി; തതോ ഉഗ്ഗഹേ ഠത്വാ ഏവം പവാരേസി.

ഭാസം നാമ സത്താ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീതി വത്വാ ച പനേത്ഥ ഇദം കഥിതം. മാതാപിതരോ ഹി ദഹരകാലേ കുമാരകേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിപജ്ജാപേത്വാ തം തം കഥയമാനാ താനി താനി കിച്ചാനി കരോന്തി. ദാരകാ തേസം തം തം ഭാസം വവത്ഥാപേന്തി – ഇമിനാ ഇദം വുത്തം, ഇമിനാ ഇദം വുത്തന്തി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ സബ്ബമ്പി ഭാസം ജാനന്തി. മാതാ ദമിളീ, പിതാ അന്ധകോ. തേസം ജാതോ ദാരകോ സചേ മാതുകഥം പഠമം സുണാതി, ദമിളഭാസം ഭാസിസ്സതി; സചേ പിതുകഥം പഠമം സുണാതി, അന്ധകഭാസം ഭാസിസ്സതി. ഉഭിന്നമ്പി പന കഥം അസ്സുണന്തോ മാഗധഭാസം ഭാസിസ്സതി.

യോപി അഗാമകേ മഹാരഞ്ഞേ നിബ്ബത്തോ, തത്ഥ അഞ്ഞോ കഥേന്തോ നാമ നത്ഥി, സോപി അത്തനോ ധമ്മതായ വചനം സമുട്ഠാപേന്തോ മാഗധഭാസമേവ ഭാസിസ്സതി. നിരയേ, തിരച്ഛാനയോനിയം, പേത്തിവിസയേ, മനുസ്സലോകേ, ദേവലോകേതി സബ്ബത്ഥ മാഗധഭാസാവ ഉസ്സന്നാ. തത്ഥ സേസാ ഓട്ടകിരാതഅന്ധകയോനകദമിളഭാസാദികാ അട്ഠാരസ ഭാസാ പരിവത്തന്തി. അയമേവേകാ യഥാഭുച്ചബ്രഹ്മവോഹാരഅരിയവോഹാരസങ്ഖാതാ മാഗധഭാസാ ന പരിവത്തതി. സമ്മാസബുദ്ധോപി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം തന്തിം ആരോപേന്തോ മാഗധഭാസായ ഏവ ആരോപേസി. കസ്മാ? ഏവഞ്ഹി അത്ഥം ആഹരിതും സുഖം ഹോതി. മാഗധഭാസായ ഹി തന്തിം ആരുള്ഹസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം സോതപഥാഗമനമേവ പപഞ്ചോ; സോതേ പന സങ്ഘട്ടിതമത്തേയേവ നയസതേന നയസഹസ്സേന അത്ഥോ ഉപട്ഠാതി. അഞ്ഞായ പന ഭാസായ തന്തിം ആരുള്ഹം പോഥേത്വാ പോഥേത്വാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം ഹോതി. ബഹുമ്പി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പന പുഥുജ്ജനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തി നാമ നത്ഥി. അരിയസാവകോ നോ പടിസമ്ഭിദാപ്പതോ നാമ നത്ഥി.

ഞാണേസു ഞാണന്തി സബ്ബത്ഥകഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ ഞാണം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി. ഇമാ പന ചതസ്സോപി പടിസമ്ഭിദാ ദ്വീസു ഠാനേസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചഹി കാരണേഹി വിസദാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. കതമേസു ദ്വീസു? സേക്ഖഭൂമിയഞ്ച അസേക്ഖഭൂമിയഞ്ച. തത്ഥ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരസ്സാതി അസീതിയാപി മഹാഥേരാനം പടിസമ്ഭിദാ അസേക്ഖഭൂമിയം പഭേദം ഗതാ. ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ധമ്മികസ്സ ഉപാസകസ്സ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിനോ ഖുജ്ജുത്തരായ ഉപാസികായാതി ഏവമാദീനം പടിസമ്ഭിദാ സേക്ഖഭൂമിയം പഭേദം ഗതാതി ഇമാസു ദ്വീസു ഭൂമീസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി.

കതമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തീതി? അധിഗമേന, പരിയത്തിയാ, സവനേന, പരിപുച്ഛായ, പുബ്ബയോഗേനാതി. തത്ഥ ‘അധിഗമോ’ നാമ അരഹത്തം. തഞ്ഹി പത്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘പരിയത്തി’ നാമ ബുദ്ധവചനം. തഞ്ഹി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘സവനം’ നാമ ധമ്മസ്സവനം. സക്കച്ചഞ്ഹി ധമ്മം സുണന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘പരിപുച്ഛാ’ നാമ അട്ഠകഥാ. ഉഗ്ഗഹിതപാളിയാ അത്ഥം കഥേന്തസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘പുബ്ബയോഗോ’ നാമ പുബ്ബയോഗാവചരതാ, അതീതഭവേ ഹരണപച്ചാഹരണനയേന പരിഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനതാ; പുബ്ബയോഗാവചരസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. തത്ഥ അരഹത്തപ്പത്തിയാ പുനബ്ബസുകുടുമ്ബികപുത്തസ്സ തിസ്സത്ഥേരസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. സോ കിര തമ്ബപണ്ണിദീപേ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരതീരം ഗന്ത്വാ യോനകധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗച്ഛന്തോ നാവം അഭിരുഹനതിത്ഥേ ഏകസ്മിം പദേ ഉപ്പന്നകങ്ഖോ യോജനസതമഗ്ഗം നിവത്തിത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ പഞ്ഹം കഥേസി. സോ പസീദിത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം കമ്ബലം അദാസി. സോപി തം ആഹരിത്വാ ആചരിയസ്സ അദാസി. ഥേരോ വാസിയാ കോട്ടേത്വാ നിസീദനട്ഠാനേ പരിഭണ്ഡം കാരേസി. കിമത്ഥായാതി? പച്ഛിമായ ജനതായ അനുഗ്ഗഹത്ഥായാതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അമ്ഹാകം ഗതമഗ്ഗം ആവജ്ജേത്വാ അനാഗതേ സബ്രഹ്മചാരിനോ പടിപത്തിം പൂരേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി. തിസ്സത്ഥേരോപി ആചരിയസ്സ സന്തികേ കങ്ഖം ഛിന്ദിത്വാ ജമ്ബുകോലപട്ടനേ ഓരുയ്ഹ ചേതിയങ്ഗണം സമ്മജ്ജനവേലായ വാലികവിഹാരം പത്വാ സമ്മജ്ജി. തസ്സ സമ്മജ്ജിതട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘ഇദം വീതരാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമ്മട്ഠട്ഠാന’ന്തി ഥേരസ്സ വീമംസനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛിംസു. ഥേരോ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തതായ പുച്ഛിതപുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ കഥേസീതി.

പരിയത്തിയാ പന തിസ്സദത്തത്ഥേരസ്സ ചേവ നാഗസേനത്ഥേരസ്സ ച പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. സക്കച്ചധമ്മസവനേന സുധമ്മസാമണേരസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. സോ കിര തലങ്ഗരവാസീ ധമ്മദിന്നത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പത്തോ മാതുലത്ഥേരസ്സ ധമ്മവിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സുണന്തോയേവ തീണി പിടകാനി പഗുണാനി അകാസി. ഉഗ്ഗഹിതപാളിയാ അത്ഥം കഥേന്തസ്സ പന തിസ്സദത്തത്ഥേരസ്സ ഏവ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. ഗതപച്ചാഗതവത്തം പന പൂരേത്വാ യാവ അനുലോമം കമ്മട്ഠാനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ആഗതാനം വിസദഭാവപ്പത്തപടിസമ്ഭിദാനം പുബ്ബയോഗാവചരാനം അന്തോ നത്ഥി.

ഏതേസു പന കാരണേസു പരിയത്തി, സവനം, പരിപുച്ഛാതി ഇമാനി തീണി പഭേദസ്സേവ ബലവകാരണാനി. പുബ്ബയോഗോ അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയോ, പഭേദസ്സ ഹോതി ന ഹോതീതി? ഹോതി, ന പന തഥാ. പരിയത്തിസവനപരിപുച്ഛാ ഹി പുബ്ബേ ഹോന്തു വാ മാ വാ, പുബ്ബയോഗേന പുബ്ബേ ചേവ ഏതരഹി ച സങ്ഖാരസമ്മസനം വിനാ പടിസമ്ഭിദാ നാമ നത്ഥി. ഇമേ പന ദ്വേപി ഏകതോ ഹുത്വാ പടിസമ്ഭിദാ ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ വിസദാ കരോന്തീതി.

സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ.

൨. സച്ചവാരാദിവണ്ണനാ

൭൧൯. ഇദാനി യേ സങ്ഗഹവാരേ പഞ്ച അത്ഥാ ച ധമ്മാ ച സങ്ഗഹിതാ, തേസം പഭേദദസ്സനനയേന പടിസമ്ഭിദാ വിഭജിതും പുന ചതസ്സോതിആദിനാ നയേന പഭേദവാരോ ആരദ്ധോ. സോ സച്ചവാരഹേതുവാരധമ്മവാരപച്ചയാകാരവാരപരിയത്തിവാരവസേന പഞ്ചവിധോ. തത്ഥ പച്ചയസമുപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ പച്ചയേന പത്തബ്ബസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ച അത്ഥഭാവം, ഫലനിബ്ബത്തകസ്സ സമുദയസ്സ നിബ്ബാനസമ്പാപകസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ച ധമ്മഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘സച്ചവാരോ’ വുത്തോ. യസ്സ കസ്സചി പന ഹേതുഫലനിബ്ബത്തകസ്സ ഹേതുനോ ധമ്മഭാവം, ഹേതുഫലസ്സ ച അത്ഥഭാവം ദസ്സേതും ‘ഹേതുവാരോ’ വുത്തോ. തത്ഥ ച ഹേതുഫലക്കമവസേന ഉപ്പടിപാടിയാ പഠമം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നിദ്ദിട്ഠാ. യേ പന ധമ്മാ തമ്ഹാ തമ്ഹാ രൂപാരൂപപ്പഭേദാ ഹേതുതോ ജാതാ, തേസം അത്ഥഭാവം, തസ്സ തസ്സ ച രൂപാരൂപധമ്മപ്പഭേദസ്സ ഹേതുനോ ധമ്മഭാവം ദസ്സേതും ‘ധമ്മവാരോ’ വുത്തോ. ജരാമരണാദീനം പന അത്ഥഭാവം, ജരാമരണാദിസമുദയസങ്ഖാതാനം ജാതിആദീനഞ്ച ധമ്മഭാവം ദസ്സേതും ‘പച്ചയാകാരവാരോ’ വുത്തോ. തതോ പരിയത്തിസങ്ഖാതസ്സ തസ്സ തസ്സ ഭാസിതസ്സ ധമ്മഭാവം, ഭാസിതസങ്ഖാതേന പച്ചയേന പത്തബ്ബസ്സ ഭാസിതത്ഥസ്സ ച അത്ഥഭാവം ദസ്സേതും ‘പരിയത്തിവാരോ’ വുത്തോ.

തത്ഥ ച യസ്മാ ഭാസിതം ഞത്വാ തസ്സത്ഥോ ഞായതി, തസ്മാ ഭാസിതഭാസിതത്ഥക്കമേന ഉപ്പടിപാടിയാ പഠമം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നിദ്ദിട്ഠാ. പരിയത്തിധമ്മസ്സ ച പഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘തത്ഥ കതമാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി പുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമോ പടിനിദ്ദേസവാരോ വുത്തോ. തത്ഥ സുത്തന്തിആദീഹി നവഹി അങ്ഗേഹി നിപ്പദേസതോ തന്തി ഗഹിതാ. അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോതി ഇമസ്മിമ്പി ഠാനേ ഭാസിതവസേന നിപ്പദേസതോ തന്തി ഏവ ഗഹിതാതി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൭൨൫. തത്ഥ തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ലോകിയാ. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ. സാ ഹി നിബ്ബാനാരമ്മണാനം മഗ്ഗഫലഞാണാനം വസേന ലോകുത്തരാപി ഹോതി. അഭിധമ്മഭാജനീയേ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാനം വസേന ചതൂഹി വാരേഹി വിഭത്തം. തത്ഥ യത്തകാനി ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. ൧ ആദയോ) കുസലചിത്താനി വിഭത്താനി, തേസം സബ്ബേസമ്പി വസേന ഏകേകസ്മിം ചിത്തനിദ്ദേസേ ചതസ്സോ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ വിഭത്താതി വേദിതബ്ബാ. അകുസലചിത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. വിപാകകിരിയവാരേസു വിപാകകിരിയാനം അത്ഥേന സങ്ഗഹിതത്താ, ധമ്മപടിസമ്ഭിദം ഛഡ്ഡേത്വാ, ഏകേകസ്മിം വിപാകചിത്തേ ച കിരിയചിത്തേ ച തിസ്സോ തിസ്സോവ പടിസമ്ഭിദാ വിഭത്താ. പാളി പന മുഖമത്തമേവ ദസ്സേത്വാ സംഖിത്താ. സാ ഹേട്ഠാ ആഗതവിത്ഥാരവസേനേവ വേദിതബ്ബാ.

കസ്മാ പന യഥാ കുസലാകുസലവാരേസു ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘യേസം ധമ്മാനം ഇമേ വിപാകാ, തേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏവം ന വുത്തന്തി? ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ. യദി ഏവം, ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ അയം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാപി ഇധ ന വത്തബ്ബാ സിയാതി? നോ ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? ഹേട്ഠാ വിപാകകിരിയചിത്തുപ്പാദവസേന അവുത്തത്താ. കിരിയവാരേ ച ‘‘യേസം ധമ്മാനം ഇമേ കിരിയാ’’തി വചനമേവ ന യുജ്ജതീതി ദ്വീസുപി ഇമേസു വാരേസു തിസ്സോ തിസ്സോവ പടിസമ്ഭിദാ വിഭത്താ.

തത്ഥ യായ നിരുത്തിയാ തേസം ധമ്മാനം പഞ്ഞത്തി ഹോതീതി യായ നിരുത്തിയാ തേസം ഫസ്സോ ഹോതീതിആദിനാ നയേന വുത്താനം ധമ്മാനം ‘‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ’’തി ഏവം പഞ്ഞത്തി ഹോതി. തത്ഥ ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണന്തി തസ്മിം അത്ഥേ ധമ്മേ ച പവത്തമാനായ തസ്സാ ധമ്മനിരുത്തിയാ സഭാവപഞ്ഞത്തിയാ അഭിലാപേ ഞാണം. അഭിലാപസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഞാണമേവ ഇധാപി കഥിതം. യേന ഞാണേനാതി യേന പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാഞാണേന. താനി ഞാണാനി ജാനാതീതി ഇതരാനി തീണി പടിസമ്ഭിദാഞാണാനി ജാനാതി.

ഇദാനി യഥാ യം ഞാണം താനി ഞാണാനി ജാനാതി, തഥാ തസ്സ തേസു പവത്തിം ദസ്സേതും ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീതി വുത്തം. തത്ഥ ഇദമത്ഥജോതകാനീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ജോതകാനി പകാസകാനി; ഇമം നാമ അത്ഥം ജോതേന്തി പകാസേന്തി പരിച്ഛിന്ദന്തീതി അത്ഥോ. ഇതി ഞാണേസു ഞാണന്തി ഇമിനാ ആകാരേന പവത്തം തീസു ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ നാമ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ ‘ഇമിസ്സാ ഇദം കിച്ചം, ഇമിസ്സാ ഇദം കിച്ച’ന്തി ഇതരാസം പടിസമ്ഭിദാനം കിച്ചം ജാനാതി, സയം പന താസം കിച്ചം കാതും ന സക്കോതി, ബഹുസ്സുതധമ്മകഥികോ വിയ അപ്പസ്സുതധമ്മകഥികസ്സ. ദ്വേ കിര ഭിക്ഖൂ. ഏകോ ബഹുസ്സുതോ, ഏകോ അപ്പസ്സുതോ. തേ ഏകതോവ ഏകം ധമ്മകഥാമഗ്ഗം ഉഗ്ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥ അപ്പസ്സുതോ സരസമ്പന്നോ അഹോസി, ഇതരോ മന്ദസ്സരോ. തേസു അപ്പസ്സുതോ ഗതഗതട്ഠാനേ അത്തനോ സരസമ്പത്തിയാ സകലപരിസം ഖോഭേത്വാ ധമ്മം കഥേസി. ധമ്മം സുണമാനാ ഹട്ഠതുട്ഠമാനസാ ഹുത്വാ – ‘യഥാ ഏസ ധമ്മം കഥേസി, ഏകോ തിപിടകധരോ മഞ്ഞേ ഭവിസ്സതീ’തി വദന്തി. ബഹുസ്സുതഭിക്ഖു പന – ‘ധമ്മസവനേ ജാനിസ്സഥ അയം തിപിടകധരോ വാ നോ വാ’തി ആഹ. സോ കിഞ്ചാപി ഏവമാഹ, യഥാ പന സകലപരിസം ഖോഭേത്വാ ധമ്മം കഥേതും സക്കോതി, ഏവമസ്സ കഥനസമത്ഥതാ നത്ഥി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ, ബഹുസ്സുതോ വിയ അപ്പസ്സുതസ്സ, ഇതരാസം കിച്ചം ജാനാതി, സയം പന തം കിച്ചം കാതും ന സക്കോതീതി വേദിതബ്ബം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൭൪൬. ഏവം കുസലചിത്തുപ്പാദാദിവസേന പടിസമ്ഭിദാ വിഭജിത്വാ ഇദാനി താസം ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം ഖേത്തം ദസ്സേതും പുന ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ കാമാവചരകുസലതോ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തേസു ചിത്തുപ്പാദേസൂതി ഇദം സേക്ഖാനം വസേന വുത്തം. തേസഞ്ഹിപി ധമ്മപച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തം പഞ്ചപ്പകാരം ധമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകുസലചിത്തേസു ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ നിരുത്തിപച്ചവേക്ഖണകാലേ സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ; ഞാണം പച്ചവേക്ഖണകാലേ സബ്ബത്ഥകഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി.

കിരിയതോ ചതൂസൂതി ഇദം പന അസേക്ഖാനം വസേന വുത്തം. തേസഞ്ഹി ധമ്മം പച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തം പഞ്ചപ്പകാരം ധമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയചിത്തേസു ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ നിരുത്തിപച്ചവേക്ഖണകാലേ സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ; ഞാണം പച്ചവേക്ഖണകാലേ സബ്ബത്ഥകഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി.

അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ഏതേസു ചേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദം പന സേക്ഖാസേക്ഖാനം വസേന വുത്തം. തഥാ ഹി സേക്ഖാനം അത്ഥപച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പഭേദം അത്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകുസലചിത്തേസു അയം ഉപ്പജ്ജതി, മഗ്ഗഫലകാലേ ച മഗ്ഗഫലേസു. അസേക്ഖസ്സ പന അത്ഥം പച്ചവേക്ഖണകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പഭേദമേവ അത്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജതി, ഫലകാലേ ച ഉപരിമേ സാമഞ്ഞഫലേതി. ഏവമേതാ സേക്ഖാസേക്ഖാനം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഇമാസു ഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഭൂമിദസ്സനത്ഥം അയം നയോ ദസ്സിതോതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.

൩. പഞ്ഹാപുച്ഛകവണ്ണനാ

൭൪൭. പഞ്ഹാപുച്ഛകേ പാളിഅനുസാരേനേവ ചതുന്നം പടിസമ്ഭിദാനം കുസലാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ആരമ്മണത്തികേസു പന നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദമേവ ആരമ്മണം കരോതീതി പരിത്താരമ്മണാ. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ കാമാവചരവിപാകകിരിയസങ്ഖാതഞ്ചേവ പച്ചയസമുപ്പന്നഞ്ച അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പരിത്താരമ്മണാ; വുത്തപ്പഭേദമേവ രൂപാവചരാരൂപാവചരം അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ; ലോകുത്തരവിപാകത്ഥഞ്ചേവ പരമത്ഥഞ്ച നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അപ്പമാണാരമ്മണാ. ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ കാമാവചരം കുസലധമ്മം അകുസലധമ്മം പച്ചയധമ്മഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പരിത്താരമ്മണാ; രൂപാവചരാരൂപാവചരം കുസലം ധമ്മം പച്ചയധമ്മഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ; ലോകുത്തരം കുസലം ധമ്മം പച്ചയധമ്മഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അപ്പമാണാരമ്മണാ. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ കാമാവചരകുസലവിപാകകിരിയഞാണാനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പരിത്താരമ്മണാ; രൂപാവചരാരൂപാവചരാനി കുസലവിപാകകിരിയഞാണാനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തേസം ആരമ്മണാനി വിജാനന്തസ്സ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ; ലോകുത്തരാനി കുസലവിപാകഞാണാനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അപ്പമാണാരമ്മണാ.

അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ സഹജാതഹേതുവസേന സിയാ മഗ്ഗഹേതുകാ, വീരിയജേട്ഠികായ മഗ്ഗഭാവനായ സിയാ മഗ്ഗാധിപതി, ഛന്ദചിത്തജേട്ഠികായ നവത്തബ്ബാ, ഫലകാലേപി നവത്തബ്ബാ ഏവ. ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖണകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണാ, മഗ്ഗം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ആരമ്മണാധിപതിവസേന മഗ്ഗാധിപതി. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗഞാണം പച്ചവേക്ഖണകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണാ, മഗ്ഗം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ മഗ്ഗാധിപതി, സേസഞാണം പഞ്ചവേക്ഖണകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പച്ചുപ്പന്നമേവ സദ്ദം ആരമ്മണം കരോതീതി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ.

അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ അതീതം വിപാകത്ഥം കിരിയത്ഥം പച്ചയസമുപ്പന്നഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അതീതാരമ്മണാ, അനാഗതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനാഗതാരമ്മണാ, പച്ചുപ്പന്നം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ, ലോകുത്തരം പരമത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ അതീതം കുസലം അകുസലം പച്ചയധമ്മഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അതീതാരമ്മണാ, അനാഗതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനാഗതാരമ്മണാ, പച്ചുപ്പന്നം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ അതീതം കുസലഞാണം വിപാകഞാണം കിരിയഞാണഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അതീതാരമ്മണാ, അനാഗതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനാഗതാരമ്മണാ, പച്ചുപ്പന്നം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ.

നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദാരമ്മണത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ഇതരാസു തീസു അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ അജ്ഝത്തം വിപാകത്ഥം കിരിയത്ഥം പച്ചയസമുപ്പന്നഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്താരമ്മണാ, ബഹിദ്ധാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ, പരമത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ ഏവ. ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ അജ്ഝത്തം കുസലാകുസലം പച്ചയധമ്മം പച്ചവേക്ഖണകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണാ, ബഹിദ്ധാ കുസലാകുസലം പച്ചയധമ്മം പച്ചവേക്ഖണകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കുസലാകുസലം പച്ചയധമ്മം പച്ചവേക്ഖണകാലേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ അജ്ഝത്തം കുസലവിപാകകിരിയഞാണം പച്ചവേക്ഖണകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണാ, ബഹിദ്ധാ…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കുസലവിപാകകിരിയഞാണം പച്ചവേക്ഖണകാലേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാതി.

ഇധാപി തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ലോകിയാ; അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ലോകിയലോകുത്തരാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തയോപി നയാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകത്താ ഏകപരിച്ഛേദാവ കഥിതാ. തീസുപി ഹി ഏതാസു തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ലോകിയാ, അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ലോകിയലോകുത്തരാതി. ഏവമയം പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗോപി തേപരിവട്ടം നീഹരിത്വാവ ഭാജേത്വാ ദസ്സിതോതി.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.