൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൧. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ

൭൧൮. ഇദാനി തദനന്തരേ പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ ചതസ്സോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. പടിസമ്ഭിദാതി പഭേദാ. യസ്മാ പന പരതോ അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതിആദിമാഹ, തസ്മാ ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി പഭേദാ, ഞാണസ്സേവ പഭേദാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതി ‘‘ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ’’തി പദേന ചത്താരോ ഞാണപ്പഭേദാതി അയമത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതി അത്ഥേ പടിസമ്ഭിദാ; അത്ഥപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണന്തി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മപ്പഭേദസ്സ ഹി സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നാമ. നിരുത്തിപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം നിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ നാമ. പടിഭാനപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനാവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം പടിഭാനേ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ നാമ.

ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്താ പടിസമ്ഭിദാ ഭാജേത്വാ ദസ്സേന്തോ അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥോതി സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലം. തഞ്ഹി ഹേതുവസേന അരണീയം ഗന്തബ്ബം പത്തബ്ബം, തസ്മാ അത്ഥോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യംകിഞ്ചി പച്ചയസമുപ്പന്നം, നിബ്ബാനം, ഭാസിതത്ഥോ, വിപാകോ, കിരിയാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അത്ഥോതി വേദിതബ്ബാ. തം അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ.

ധമ്മോതി സങ്ഖേപതോ പച്ചയോ. സോ ഹി യസ്മാ തം തം വിദഹതി പവത്തേതി ചേവ പാപേതി ച, തസ്മാ ധമ്മോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, അരിയമഗ്ഗോ, ഭാസിതം, കുസലം, അകുസലന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബാ. തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ.

തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണന്തി തസ്മിം അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച യാ സഭാവനിരുത്തി, തസ്സാ അഭിലാപേ തം സഭാവനിരുത്തിം സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം സഭാവനിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. ഏവമയം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദാരമ്മണാ നാമ ജാതാ, ന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ. കസ്മാ? യസ്മാ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനന്തി. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഹി ‘‘ഫസ്സോ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, ‘‘ഫസ്സാ’’തി വാ ‘‘ഫസ്സ’’ന്തി വാ വുത്തേ പന ‘‘അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞം പനേസ നാമആഖ്യാതഉപസഗ്ഗബ്യഞ്ജനസദ്ദം ജാനാതി ന ജാനാതീതി? യദഗ്ഗേന സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, തദഗ്ഗേന തമ്പി ജാനിസ്സതീതി. തം പന നയിദം പടിസമ്ഭിദാകിച്ചന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വത്ഥു കഥിതം –

തിസ്സദത്തത്ഥേരോ കിര ബോധിമണ്ഡേ സുവണ്ണസലാകം ഗഹേത്വാ അട്ഠാരസസു ഭാസാസു ‘കതരഭാസായ കഥേമീ’തി പവാരേസി. തം പന തേന അത്തനോ ഉഗ്ഗഹേ ഠത്വാ പവാരിതം, ന പടിസമ്ഭിദായ ഠിതേന. സോ ഹി മഹാപഞ്ഞതായ തം തം ഭാസം കഥാപേത്വാ കഥാപേത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹി; തതോ ഉഗ്ഗഹേ ഠത്വാ ഏവം പവാരേസി.

ഭാസം നാമ സത്താ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീതി വത്വാ ച പനേത്ഥ ഇദം കഥിതം. മാതാപിതരോ ഹി ദഹരകാലേ കുമാരകേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിപജ്ജാപേത്വാ തം തം കഥയമാനാ താനി താനി കിച്ചാനി കരോന്തി. ദാരകാ തേസം തം തം ഭാസം വവത്ഥാപേന്തി – ഇമിനാ ഇദം വുത്തം, ഇമിനാ ഇദം വുത്തന്തി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ സബ്ബമ്പി ഭാസം ജാനന്തി. മാതാ ദമിളീ, പിതാ അന്ധകോ. തേസം ജാതോ ദാരകോ സചേ മാതുകഥം പഠമം സുണാതി, ദമിളഭാസം ഭാസിസ്സതി; സചേ പിതുകഥം പഠമം സുണാതി, അന്ധകഭാസം ഭാസിസ്സതി. ഉഭിന്നമ്പി പന കഥം അസ്സുണന്തോ മാഗധഭാസം ഭാസിസ്സതി.

യോപി അഗാമകേ മഹാരഞ്ഞേ നിബ്ബത്തോ, തത്ഥ അഞ്ഞോ കഥേന്തോ നാമ നത്ഥി, സോപി അത്തനോ ധമ്മതായ വചനം സമുട്ഠാപേന്തോ മാഗധഭാസമേവ ഭാസിസ്സതി. നിരയേ, തിരച്ഛാനയോനിയം, പേത്തിവിസയേ, മനുസ്സലോകേ, ദേവലോകേതി സബ്ബത്ഥ മാഗധഭാസാവ ഉസ്സന്നാ. തത്ഥ സേസാ ഓട്ടകിരാതഅന്ധകയോനകദമിളഭാസാദികാ അട്ഠാരസ ഭാസാ പരിവത്തന്തി. അയമേവേകാ യഥാഭുച്ചബ്രഹ്മവോഹാരഅരിയവോഹാരസങ്ഖാതാ മാഗധഭാസാ ന പരിവത്തതി. സമ്മാസബുദ്ധോപി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം തന്തിം ആരോപേന്തോ മാഗധഭാസായ ഏവ ആരോപേസി. കസ്മാ? ഏവഞ്ഹി അത്ഥം ആഹരിതും സുഖം ഹോതി. മാഗധഭാസായ ഹി തന്തിം ആരുള്ഹസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം സോതപഥാഗമനമേവ പപഞ്ചോ; സോതേ പന സങ്ഘട്ടിതമത്തേയേവ നയസതേന നയസഹസ്സേന അത്ഥോ ഉപട്ഠാതി. അഞ്ഞായ പന ഭാസായ തന്തിം ആരുള്ഹം പോഥേത്വാ പോഥേത്വാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം ഹോതി. ബഹുമ്പി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പന പുഥുജ്ജനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തി നാമ നത്ഥി. അരിയസാവകോ നോ പടിസമ്ഭിദാപ്പതോ നാമ നത്ഥി.

ഞാണേസു ഞാണന്തി സബ്ബത്ഥകഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ ഞാണം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി. ഇമാ പന ചതസ്സോപി പടിസമ്ഭിദാ ദ്വീസു ഠാനേസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചഹി കാരണേഹി വിസദാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. കതമേസു ദ്വീസു? സേക്ഖഭൂമിയഞ്ച അസേക്ഖഭൂമിയഞ്ച. തത്ഥ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരസ്സാതി അസീതിയാപി മഹാഥേരാനം പടിസമ്ഭിദാ അസേക്ഖഭൂമിയം പഭേദം ഗതാ. ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ധമ്മികസ്സ ഉപാസകസ്സ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിനോ ഖുജ്ജുത്തരായ ഉപാസികായാതി ഏവമാദീനം പടിസമ്ഭിദാ സേക്ഖഭൂമിയം പഭേദം ഗതാതി ഇമാസു ദ്വീസു ഭൂമീസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി.

കതമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തീതി? അധിഗമേന, പരിയത്തിയാ, സവനേന, പരിപുച്ഛായ, പുബ്ബയോഗേനാതി. തത്ഥ ‘അധിഗമോ’ നാമ അരഹത്തം. തഞ്ഹി പത്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘പരിയത്തി’ നാമ ബുദ്ധവചനം. തഞ്ഹി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘സവനം’ നാമ ധമ്മസ്സവനം. സക്കച്ചഞ്ഹി ധമ്മം സുണന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘പരിപുച്ഛാ’ നാമ അട്ഠകഥാ. ഉഗ്ഗഹിതപാളിയാ അത്ഥം കഥേന്തസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ‘പുബ്ബയോഗോ’ നാമ പുബ്ബയോഗാവചരതാ, അതീതഭവേ ഹരണപച്ചാഹരണനയേന പരിഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനതാ; പുബ്ബയോഗാവചരസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. തത്ഥ അരഹത്തപ്പത്തിയാ പുനബ്ബസുകുടുമ്ബികപുത്തസ്സ തിസ്സത്ഥേരസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. സോ കിര തമ്ബപണ്ണിദീപേ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരതീരം ഗന്ത്വാ യോനകധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗച്ഛന്തോ നാവം അഭിരുഹനതിത്ഥേ ഏകസ്മിം പദേ ഉപ്പന്നകങ്ഖോ യോജനസതമഗ്ഗം നിവത്തിത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ പഞ്ഹം കഥേസി. സോ പസീദിത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം കമ്ബലം അദാസി. സോപി തം ആഹരിത്വാ ആചരിയസ്സ അദാസി. ഥേരോ വാസിയാ കോട്ടേത്വാ നിസീദനട്ഠാനേ പരിഭണ്ഡം കാരേസി. കിമത്ഥായാതി? പച്ഛിമായ ജനതായ അനുഗ്ഗഹത്ഥായാതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അമ്ഹാകം ഗതമഗ്ഗം ആവജ്ജേത്വാ അനാഗതേ സബ്രഹ്മചാരിനോ പടിപത്തിം പൂരേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി. തിസ്സത്ഥേരോപി ആചരിയസ്സ സന്തികേ കങ്ഖം ഛിന്ദിത്വാ ജമ്ബുകോലപട്ടനേ ഓരുയ്ഹ ചേതിയങ്ഗണം സമ്മജ്ജനവേലായ വാലികവിഹാരം പത്വാ സമ്മജ്ജി. തസ്സ സമ്മജ്ജിതട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘ഇദം വീതരാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമ്മട്ഠട്ഠാന’ന്തി ഥേരസ്സ വീമംസനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛിംസു. ഥേരോ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തതായ പുച്ഛിതപുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ കഥേസീതി.

പരിയത്തിയാ പന തിസ്സദത്തത്ഥേരസ്സ ചേവ നാഗസേനത്ഥേരസ്സ ച പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. സക്കച്ചധമ്മസവനേന സുധമ്മസാമണേരസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. സോ കിര തലങ്ഗരവാസീ ധമ്മദിന്നത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പത്തോ മാതുലത്ഥേരസ്സ ധമ്മവിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സുണന്തോയേവ തീണി പിടകാനി പഗുണാനി അകാസി. ഉഗ്ഗഹിതപാളിയാ അത്ഥം കഥേന്തസ്സ പന തിസ്സദത്തത്ഥേരസ്സ ഏവ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ അഹേസും. ഗതപച്ചാഗതവത്തം പന പൂരേത്വാ യാവ അനുലോമം കമ്മട്ഠാനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ആഗതാനം വിസദഭാവപ്പത്തപടിസമ്ഭിദാനം പുബ്ബയോഗാവചരാനം അന്തോ നത്ഥി.

ഏതേസു പന കാരണേസു പരിയത്തി, സവനം, പരിപുച്ഛാതി ഇമാനി തീണി പഭേദസ്സേവ ബലവകാരണാനി. പുബ്ബയോഗോ അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയോ, പഭേദസ്സ ഹോതി ന ഹോതീതി? ഹോതി, ന പന തഥാ. പരിയത്തിസവനപരിപുച്ഛാ ഹി പുബ്ബേ ഹോന്തു വാ മാ വാ, പുബ്ബയോഗേന പുബ്ബേ ചേവ ഏതരഹി ച സങ്ഖാരസമ്മസനം വിനാ പടിസമ്ഭിദാ നാമ നത്ഥി. ഇമേ പന ദ്വേപി ഏകതോ ഹുത്വാ പടിസമ്ഭിദാ ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ വിസദാ കരോന്തീതി.

സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ.

൨. സച്ചവാരാദിവണ്ണനാ

൭൧൯. ഇദാനി യേ സങ്ഗഹവാരേ പഞ്ച അത്ഥാ ച ധമ്മാ ച സങ്ഗഹിതാ, തേസം പഭേദദസ്സനനയേന പടിസമ്ഭിദാ വിഭജിതും പുന ചതസ്സോതിആദിനാ നയേന പഭേദവാരോ ആരദ്ധോ. സോ സച്ചവാരഹേതുവാരധമ്മവാരപച്ചയാകാരവാരപരിയത്തിവാരവസേന പഞ്ചവിധോ. തത്ഥ പച്ചയസമുപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ പച്ചയേന പത്തബ്ബസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ച അത്ഥഭാവം, ഫലനിബ്ബത്തകസ്സ സമുദയസ്സ നിബ്ബാനസമ്പാപകസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ച ധമ്മഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘സച്ചവാരോ’ വുത്തോ. യസ്സ കസ്സചി പന ഹേതുഫലനിബ്ബത്തകസ്സ ഹേതുനോ ധമ്മഭാവം, ഹേതുഫലസ്സ ച അത്ഥഭാവം ദസ്സേതും ‘ഹേതുവാരോ’ വുത്തോ. തത്ഥ ച ഹേതുഫലക്കമവസേന ഉപ്പടിപാടിയാ പഠമം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നിദ്ദിട്ഠാ. യേ പന ധമ്മാ തമ്ഹാ തമ്ഹാ രൂപാരൂപപ്പഭേദാ ഹേതുതോ ജാതാ, തേസം അത്ഥഭാവം, തസ്സ തസ്സ ച രൂപാരൂപധമ്മപ്പഭേദസ്സ ഹേതുനോ ധമ്മഭാവം ദസ്സേതും ‘ധമ്മവാരോ’ വുത്തോ. ജരാമരണാദീനം പന അത്ഥഭാവം, ജരാമരണാദിസമുദയസങ്ഖാതാനം ജാതിആദീനഞ്ച ധമ്മഭാവം ദസ്സേതും ‘പച്ചയാകാരവാരോ’ വുത്തോ. തതോ പരിയത്തിസങ്ഖാതസ്സ തസ്സ തസ്സ ഭാസിതസ്സ ധമ്മഭാവം, ഭാസിതസങ്ഖാതേന പച്ചയേന പത്തബ്ബസ്സ ഭാസിതത്ഥസ്സ ച അത്ഥഭാവം ദസ്സേതും ‘പരിയത്തിവാരോ’ വുത്തോ.

തത്ഥ ച യസ്മാ ഭാസിതം ഞത്വാ തസ്സത്ഥോ ഞായതി, തസ്മാ ഭാസിതഭാസിതത്ഥക്കമേന ഉപ്പടിപാടിയാ പഠമം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നിദ്ദിട്ഠാ. പരിയത്തിധമ്മസ്സ ച പഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘തത്ഥ കതമാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി പുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമോ പടിനിദ്ദേസവാരോ വുത്തോ. തത്ഥ സുത്തന്തിആദീഹി നവഹി അങ്ഗേഹി നിപ്പദേസതോ തന്തി ഗഹിതാ. അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോതി ഇമസ്മിമ്പി ഠാനേ ഭാസിതവസേന നിപ്പദേസതോ തന്തി ഏവ ഗഹിതാതി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ.