(൧.) വിഭങ്ഗവാരോ

൫൩. ഇദാനി യാ ഏതാ പണ്ണത്തിവാരേ കുസലത്തികം നിസ്സായ ഹേതുപച്ചയാദിവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസം ആദിം കത്വാ നയമത്തം ദസ്സേന്തേന അപരിമാണാ പുച്ഛാ ദസ്സിതാ. തത്ഥ കുസലാകുസലാദീനം സഹുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ യാ പുച്ഛാ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി. താ പഹായ യാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, തായേവ വിസ്സജ്ജേതും അയം കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാതിആദിനാ നയേന പടിച്ചവാരസ്സ നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ.

തത്ഥ സിയാ – സചേ ഇമാ ഹേതുപച്ചയാദിവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസം പുച്ഛാ സബ്ബസോ വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, അഥ കസ്മാ ദസ്സിതാ? നനു യാ ലഭന്തി, തായേവ ദസ്സേതബ്ബാതി? ആമ, ദസ്സേതബ്ബാ സിയും. തഥാ ദസ്സിയമാനാ പന സബ്ബേസു തികദുകപട്ഠാനാദീസു ഏകേകസ്മിം തികേ, ദുകേ, ദുകതികേ, തികദുകേ, തികതികേ, ദുകദുകേ ച സങ്ഖേപം അകത്വാ ദസ്സേതബ്ബായേവ ഭവേയ്യും. കസ്മാ? യസ്മാ യാ കുസലത്തികേ ലഭന്തി, ന തായേവ വേദനാത്തികാദീസു. ധമ്മാനുലോമപച്ചനീയേ ച തികപട്ഠാനേ വിതക്കത്തികപീതിത്തികാനം വിസ്സജ്ജനേ സബ്ബാപേതാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, തസ്മാ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന ഏകേകസ്മിം തികേ യത്തകാഹി പുച്ഛാഹി ഭവിതബ്ബം സബ്ബാ കുസലത്തികേ ദസ്സിതാ. ഏവം ദസ്സിതാസു ഹി യാ തത്ഥ വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, താ പഹായ യാ ലഭന്തി, താ വുച്ചമാനാ സക്കാ സുഖേന വിജാനിതുന്തി സുഖേന വിജാനനത്ഥം സബ്ബാപി കുസലത്തികേ ദസ്സിതാ. യാ പനേത്ഥ വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, താ പഹായ യാ ലഭന്തി, തായേവ വിസ്സജ്ജിതാതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതി ചതുഭൂമകകുസലധമ്മേസു വേദനാക്ഖന്ധാദിഭേദം ഏകം ധമ്മം പടിച്ച പടിഗന്ത്വാ സഹുപ്പത്തിസങ്ഖാതേന സദിസഭാവേന പത്വാ, തേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉപ്പത്തിഭാവം ഉപഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. കുസലോ ധമ്മോതി ചതുഭൂമകകുസലധമ്മേസുയേവ സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദിഭേദോ ഏകോ ധമ്മോ. ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദതോ യാവ നിരോധഗമനാ ഉദ്ധം പജ്ജതി, നിബ്ബത്തതീതിപി അത്ഥോ. അത്താനം ലഭതി, ഉപ്പാദാദയോ തയോപി ഖണേ പാപുണാതീതി വുത്തം ഹോതി. ഹേതുപച്ചയാതി കുസലഹേതുനാ ഹേതുപച്ചയഭാവം സാധേന്തേന.

ഏവം ‘‘ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിസ്സജ്ജനം വത്വാ ഇദാനി യം ധമ്മം പടിച്ച യോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, തം ധമ്മം ഖന്ധവസേന ദസ്സേതും കുസലം ഏകം ഖന്ധന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകന്തി വേദനാദീസു ചതൂസു യംകിഞ്ചി ഏകം. തയോ ഖന്ധാതി യോ യോ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതോ, തം തം ഠപേത്വാ അവസേസാ തയോ ഖന്ധാ. തയോ ഖന്ധേതി വേദനാദീസു യോ ഏകോ ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഗഹിതോ, തം ഠപേത്വാ സേസേ തയോ. ദ്വേ ഖന്ധേതി വേദനാസഞ്ഞാദുകാദീസു ഛസു ദുകേസു യേകേചി ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച. ദ്വേ ഖന്ധാതി യേ യേ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതാ, തേ തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ ദ്വേ ഖന്ധാ കുസലഹേതുനാ ഹേതുപച്ചയഭാവം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

യസ്മാ പന ഏകോ ഖന്ധോ ഏകസ്സേവ ദ്വിന്നംയേവ വാ, ദ്വേ വാ പന ഏകസ്സേവ പച്ചയോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ, ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ’’തി ന വുത്തം. കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീതിആദീസുപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപന്തി ഇദം പടിച്ചത്ഥസ്സ സഹജാതത്ഥത്താ യം കുസലേന സഹജാതഞ്ചേവ ഹേതുപച്ചയഞ്ച ലഭതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. പരതോപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു അയമേവ നയോ.

വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതന്തി ഏത്ഥ ഹേതുപച്ചയാഭാവതോ അഹേതുകം, രൂപേന സദ്ധിം അനുപ്പത്തിതോ ആരുപ്പവിപാകഞ്ച ന ഗഹേതബ്ബം. പടിസന്ധിക്ഖണേതി കടത്താരൂപസങ്ഖാതസ്സ അബ്യാകതസ്സ അബ്യാകതം പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിപാകാബ്യാകതന്തി തസ്മിം ഖണേ വിജ്ജമാനാബ്യാകതവസേന വുത്തം. ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാതി ഇദം കടത്താരൂപഗ്ഗഹണേന വത്ഥുമ്ഹി ഗഹിതേപി വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

ഏകം മഹാഭൂതന്തിആദി രൂപാബ്യാകതം പടിച്ച രൂപാബ്യാകതസ്സ ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏകം ഖന്ധന്തിആദീസു വുത്തനയേനേവ പനേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം രൂപാബ്യാകതമ്ഹി ഭൂതേ പടിച്ച ഭൂതാനം ഉപ്പത്തിം വത്വാ ഇദാനി ഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപാനം ഉപ്പത്തിം ദസ്സേതും മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനന്തിആദി വുത്തം. ഏവം സന്തേ ഉപാദാരൂപന്തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം, ഇതരദ്വയം കസ്മാ വുത്തന്തി? മഹാഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. യഞ്ഹി ഹേട്ഠാ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം കടത്താ ച രൂപ’’ന്തി ദസ്സിതം, തം ന കേവലം ഖന്ധേയേവ ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി, മഹാഭൂതേപി പന പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥമിദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനം പവത്തേയേവ, കടത്താരൂപം പടിസന്ധിയമ്പി. ഉപാദാരൂപന്തി തസ്സേവ ഉഭയസ്സ വിസേസനം.

കുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ചാതി ഏത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനാവ മഹാഭൂതാ ഗഹിതാ. ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപന്തി ഏത്ഥ പന ഭൂതരൂപമ്പി ഉപാദാരൂപമ്പി ഗഹിതം. ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ’’തിആദിനാ നയേന ഹി ഭൂതരൂപമ്പി ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി. മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപന്തി വുത്തനയേന ഉപാദാരൂപമ്പി. അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ചാതി പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഹേതുപച്ചയേ നവ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ. ഏതായേവ ഹി ഏത്ഥ ലബ്ഭന്തി, സേസാ ചത്താലീസ മോഘപുച്ഛാതി ന വിസ്സജ്ജിതാ. ഇമിനാ ഉപായേന ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ തത്ഥ പന വിചാരേതബ്ബയുത്തകമേവ വിചാരയിസ്സാമ.

൫൪. ആരമ്മണപച്ചയേ താവ രൂപസ്സ ആരമ്മണപച്ചയവസേന അനുപ്പത്തിതോ താസു നവസു രൂപമിസ്സകാ പഹായ തിസ്സോവ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ. തേനേവ ച കാരണേന ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി വത്വാ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂ’’തി ന വുത്തം. ന ഹി തം ആരമ്മണപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജതി.

൫൫. അധിപതിപച്ചയേ വിപാകാബ്യാകതന്തി ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്തം. തേനേവേത്ഥ ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ’’തി ന ഗഹിതം. സേസം ഹേതുപച്ചയസദിസമേവ.

൫൬. അനന്തരസമന്തരേസുപി രൂപം ന ലബ്ഭതീതി ആരമ്മണപച്ചയേ വിയ തിസ്സോവ പുച്ഛാ.

൫൭. സഹജാതപച്ചയേ പടിസന്ധിക്ഖണേതി പഞ്ചവോകാരേ പടിസന്ധിവസേന വുത്തം. ഹേട്ഠാ പന പച്ചയവിഭങ്ഗേ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ’’തി ആഗതം തമ്പി ഇമിനാ സദ്ധിം അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ ഹേത്ഥ നാനന്തി. അപിച ‘‘തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮) വചനതോ ഓക്കന്തീതി പഞ്ചവോകാരപടിസന്ധിയാവേതം നാമം. പടിസന്ധീതി സബ്ബഭവസാധാരണം. ഇധ പന ‘‘കടത്താ ച രൂപ’’ന്തിആദിവചനതോ പഞ്ചവോകാരപടിസന്ധിയേവ അധിപ്പേതാ. സാ ഹി രൂപസ്സപി അരൂപസ്സപി പച്ചയഭാവഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനാ ഹോതീതി ഗഹിതാ. ബാഹിരം ഏകം മഹാഭൂതന്തി അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു പഥവീപാസാണാദീസു മഹാഭൂതം സന്ധായ വുത്തം. പച്ചയവിഭങ്ഗവാരസ്മിഞ്ഹി ചത്താരോ മഹാഭൂതാതി അജ്ഝത്തികഞ്ച ബാഹിരഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ഗഹിതം. സങ്ഖേപദേസനാ ഹി സാ. അയം പന വിത്ഥാരദേസനാ, തസ്മാ സബ്ബം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ബാഹിരം ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തിആദിമാഹ. അസഞ്ഞസത്താനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ചാതി ദ്വിസന്തതിസമുട്ഠാനഭൂതവസേന വുത്തം. മഹാഭൂതേ പടിച്ച കടത്താരൂപന്തി ഇദം പന കമ്മസമുട്ഠാനവസേനേവ വുത്തം. ഉപാദാരൂപന്തി ഉതുസമുട്ഠാനവസേനേവ.

൫൮. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാതി ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം ഏകതോ വത്ഥുനാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതം ദസ്സേതും വുത്തം.

൫൯. നിസ്സയപച്ചയേ യസ്മാ പടിച്ചത്ഥോ നാമ സഹജാതത്ഥോ, തസ്മാ യാ ഹേട്ഠാ പച്ചയവിഭങ്ഗവാരേ ചക്ഖായതനാദീനം നിസ്സയപച്ചയതാ ദസ്സിതാ, ന സാ ഗഹിതാ. ചക്ഖായതനാദീനി ഹി പുരേജാതാനി ഹുത്വാ പച്ചയാ ഹോന്തി, ഇധ സഹജാതമേവ ലബ്ഭതി. തേനേവ വുത്തം – ‘‘നിസ്സയപച്ചയോ സഹജാതപച്ചയസദിസോ’’തി.

൬൦. ഉപനിസ്സയപച്ചയേ രൂപസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയാഭാവാ തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തി, തേന വുത്തം ‘‘ആരമ്മണപച്ചയസദിസ’’ന്തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ന സബ്ബേ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയം ലഭന്തി, യേ പന ലഭന്തി, തേസം വസേനേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൬൧. പുരേജാതപച്ചയേ വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാതി വത്ഥും പടിച്ച വത്ഥുനാ പുരേജാതപച്ചയതം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധന്തി ഏത്ഥ യം വിപാകാബ്യാകതസ്സ വത്ഥു ഓക്കന്തിക്ഖണേ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, തം പുരേജാതപച്ചയഭാജനിയത്താ ഇധ ന ഗഹേതബ്ബം. യേപി കുസലാദയോ ആരുപ്പേ പുരേജാതപച്ചയം ന ലഭന്തി, തേപി പുരേജാതപച്ചയഭാജനിയതോയേവ ഇധ ന ഗഹേതബ്ബാ. ആരമ്മണം പന നിയമതോ പുരേജാതപച്ചയഭാവം ന ലഭതി. രൂപായതനാദീനി ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനംയേവ പുരേജാതപച്ചയതം സാധേന്തി, മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അതീതാനാഗതാനിപി ആരമ്മണം ഹോന്തിയേവ. തസ്മാ ഇധ ന ഗഹിതം. ഖന്ധവസേന ഹി അയം ദേസനാ, ന വിഞ്ഞാണധാതുവസേന. ‘‘വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധ’’ന്തി ദേസനായ ച സബ്ബാപി വിഞ്ഞാണധാതുയോ ഗഹിതാ, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദയോ ഏവാതി.

പച്ഛാജാതോ കുസലാകുസലാനം പച്ചയോ ന ഹോതി, അബ്യാകതസ്സപി ഉപത്ഥമ്ഭകോവ ന ജനകോ, തസ്മാ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി പച്ഛാജാതപച്ചയാ’’തി ഏവം വത്തബ്ബോ ഏകധമ്മോപി നത്ഥീതി പച്ഛാജാതപച്ചയവസേന വിസ്സജ്ജനം ന കതം.

൬൨. ആസേവനപച്ചയേ കാമം സബ്ബാ കിരിയാ ആസേവനപച്ചയം ന ലഭന്തി, ലബ്ഭമാനവസേന പന ‘‘കിരിയാബ്യാകത’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാ ജവനകിരിയാവേത്ഥ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൬൩. കമ്മപച്ചയേ കുസലാകുസലേസു ഏകക്ഖണികോ കമ്മപച്ചയോ വേദിതബ്ബോ, തഥാ കിരിയാബ്യാകതേ. വിപാകാബ്യാകതേ പന നാനാക്ഖണികോപി, തഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹാഭൂതാനം. ചിത്തസമുട്ഠാനാനം പന ഏകക്ഖണികോ. കടത്താരൂപാനം നാനാക്ഖണികോവ തഥാ അസഞ്ഞസത്തരൂപാനം. കടത്താരൂപം പനേത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയം. സേസം ന ഏകന്തതോ കമ്മസമുട്ഠാനത്താ ഉപാദാരൂപന്തി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ഇധ കമ്മസമുട്ഠാനമേവ അധിപ്പേതം.

൬൪. വിപാകപച്ചയേ കുസലാകുസലം കിരിയഞ്ച ന ലബ്ഭതീതി അബ്യാകതവസേനേവ വിസ്സജ്ജനം കതം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനമേവ. കടത്താരൂപന്തി യഥാലാഭവസേന ഇന്ദ്രിയരൂപഞ്ച വത്ഥുരൂപഞ്ച. ഉപാദാരൂപന്തി തദവസേസം തസ്മിം സമയേ വിജ്ജമാനകം ഉപാദാരൂപം.

൬൫. ആഹാരപച്ചയേ സബ്ബേസമ്പി കുസലാദീനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച അരൂപാഹാരവസേന ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, തഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹാഭൂതാനം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ഭവങ്ഗാദിചിത്തസമുട്ഠാനം. ആഹാരസമുട്ഠാനന്തി കബളീകാരാഹാരസമുട്ഠാനം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി കുസലാകുസലചിത്തസമുട്ഠാനമേവ. പച്ചയവിഭങ്ഗവാരേ ആഹാരപടിപാടിയാ പഠമം കബളീകാരോ ആഹാരോ ദസ്സിതോ, ഇധ പന കുസലം ധമ്മന്തി പുച്ഛാവസേന പഠമം അരൂപാഹാരാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൬൬. ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ പച്ചയവിഭങ്ഗേ ഇന്ദ്രിയപടിപാടിയാ പഠമം ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി ദസ്സിതാനി, ഇധ പന കുസലാദിപുച്ഛാവസേന പഠമം അരൂപിന്ദ്രിയാനം പച്ചയതാ ദസ്സിതാ. തത്ഥ കുസലാദീസു യഥാലാഭവസേന അരൂപിന്ദ്രിയാ ഗഹേതബ്ബാ. അസഞ്ഞസത്താനം ഭൂതരൂപേസുപി ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി.

൬൭. ഝാനമഗ്ഗപച്ചയേസു ഹേതുപച്ചയസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം, തേനേവേത്ഥ ‘‘ഹേതുപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം.

൬൮. സമ്പയുത്തപച്ചയേ വിസ്സജ്ജനം ആരമ്മണപച്ചയഗതികം, തേനേവേത്ഥ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം.

൬൯. വിപ്പയുത്തപച്ചയേ വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി വത്ഥും പടിച്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയാ, വത്ഥുനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധേ പടിച്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയാ, ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേഹി ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഖന്ധാ വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ. വത്ഥുനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധേ പടിച്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേഹി ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. സേസവിസ്സജ്ജനേസുപി വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതിആദീസുപി വുത്തനയേനേവത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിപാകാബ്യാകതേ ചേത്ഥ വത്ഥുഗ്ഗഹണേന ചക്ഖാദീനി സങ്ഗഹിതബ്ബാനി. ഏകം മഹാഭൂതന്തിആദി രൂപാബ്യാകതസ്സ പച്ചയഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി അബ്യാകതചിത്തസമുട്ഠാനമ്പി കുസലാകുസലചിത്തസമുട്ഠാനമ്പി.

൭൦. അത്ഥിപച്ചയേ സബ്ബം സഹജാതപച്ചയഗതികം. തേനേവേത്ഥ ‘‘സഹജാതപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം.

൭൧-൭൨. നത്ഥിവിഗതാ ആരമ്മണപച്ചയഗതികാ, അവിഗതം സഹജാതഗതികം. തേനേവേത്ഥ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയസദിസം, സഹജാതപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം. ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാതി സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാനം വസേനേതം വുത്തം. വിത്ഥാരേതബ്ബാതി യാ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, താസം വസേന വിത്ഥാരേതബ്ബാ. അയം ഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകേ പച്ചയാനുലോമേ പടിച്ചവാരസ്സ കുസലത്തികവിസ്സജ്ജനേ അത്ഥവണ്ണനാ.