(൨.) സങ്ഖ്യാവാരോ

൭൩. ഇദാനി യേ ഏത്ഥ ഹേതുപച്ചയാദീസു ഏകേകസ്മിം പച്ചയേ വിസ്സജ്ജനവാരാ ലദ്ധാ, തേ ഗണനവസേന ദസ്സേതും ഹേതുയാ നവാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഹേതുയാ നവാതി ഹേതുപച്ചയേ നവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവാരാ ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം – കുസലേന കുസലം, കുസലേന അബ്യാകതം, കുസലേന കുസലാബ്യാകതം; അകുസലേന അകുസലം, അകുസലേന അബ്യാകതം, അകുസലേന അകുസലാബ്യാകതം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, കുസലാബ്യാകതേന അബ്യാകതം, അകുസലാബ്യാകതേന അബ്യാകതന്തി.

ആരമ്മണേ തീണീതി കുസലേന കുസലം, അകുസലേന അകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. അധിപതിയാ നവാതി ഹേതുയാ വുത്തസദിസാവ. ദ്വാദസസു ഹി പച്ചയേസു നവ നവാതി വുത്തം. സബ്ബേസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി ഹേതുപച്ചയസദിസാനേവ. വിഭങ്ഗേ പന അത്ഥി വിസേസോ. ദസസു പച്ചയേസു തീണി തീണീതി വുത്തം. സബ്ബേസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി ആരമ്മണസദിസാനേവ. വിഭങ്ഗേ പന അത്ഥി വിസേസോ. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസ്മിഞ്ഹി അബ്യാകതപദസ്സ വിസ്സജ്ജനേ രൂപമ്പി ലബ്ഭതി, തഥാ പുരേജാതപച്ചയേ. ആസേവനപച്ചയേ വിപാകാനി ചേവ വീഥിചിത്താനി ച ന ലബ്ഭന്തി. വിപാകേ ഏകന്തി അബ്യാകതമേവ. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ നവ തീണി ഏകന്തി, തിവിധോവ വാരപരിച്ഛേദോ. വിത്ഥാരതോ ദ്വാദസ നവകാ, ദസ തികാ, ഏകം ഏകകന്തി സബ്ബേസുപി തേവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകൂനചത്താലീസാധികം വാരസതം ഹോതി, ഏകൂനചത്താലീസാധികഞ്ച പുച്ഛാസതം. ഏകൂനചത്താലീസാധികം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനസതന്തിപി തസ്സേവ നാമം.

൭൪. ഏവം ഹേതുപച്ചയാദികേ ഏകമൂലകേ ഗണനം ദസ്സേത്വാ ഇതോ പരേസു ദുമൂലകാദീസു വിത്ഥാരദേസനം സങ്ഖിപിത്വാ ഏകമൂലകേ ദസ്സിതായ ദേസനായ ലബ്ഭമാനഗണനഞ്ഞേവ ആദായ വാരപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ദുമൂലകേ താവ ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീതിആദിമാഹ. തത്രിദം ലക്ഖണം – ബഹുഗണനോപി പച്ചയോ അബഹുഗണനേന സദ്ധിം യുത്തോ തേന സമാനഗണനോവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീ’’തി. ഹേതുആരമ്മണദുകേ ആരമ്മണേ വുത്താനി തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. സമാനഗണനോ പന സമാനഗണനേന സദ്ധിം യുത്തോ അപരിഹീനഗണനോവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഹേതുപച്ചയാ അധിപതിയാ നവാ’’തി. ഹേതാധിപതിദുകേ നവേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. വിപാകേ ഏകന്തി ഹേതുവിപാകദുകേ വിപാകേ വുത്തം ഏകമേവ വിസ്സജ്ജനം ലബ്ഭതീതി ഏവം താവ ദുമൂലകേ വാരപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

൭൫. തിമൂലകാദീസുപി ഇദമേവ ലക്ഖണം. തേനേവാഹ – ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ തീണീതി. ഹേതാരമ്മണാധിപതി തികേ ആരമ്മണേ വുത്താനി തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ നയോ നേതബ്ബോ.

൭൬-൭൯. ദ്വാദസമൂലകേ പന വിപാകപച്ചയോ ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ആസേവനപച്ചയാ കമ്മേ തീണീതി വത്വാ വിപാകം അപരാമസിത്വാ ആഹാരേ തീണീതി വുത്തം. തേരസമൂലകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേ പന സങ്ഖിപിത്വാ തേവീസതിമൂലകോവേത്ഥ ദസ്സിതോ. സോ ദുവിധോ ഹോതി – സാസേവനോ വാ സവിപാകോ വാ. തത്ഥ പഠമം സാസേവനോ ദസ്സിതോ, സോ തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസേവനപച്ചയാ അവിഗതേ തീണീ’’തി. സവിപാകോ പന ആസേവനം ന ലഭതി, തസ്മാ തം പഹായ വിപാകവസേന ഗണനായ ദസ്സനത്ഥം അനന്തരായേവ ‘‘ഹേതുപച്ചയാ…പേ… വിപാകപച്ചയാ ആഹാരേ ഏക’’ന്തി ഏകം നയം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ തേവീസതിമൂലകോവ ദസ്സിതോ. ഏതേസു പന ദ്വീസു തേവീസതിമൂലകേസു കിഞ്ചാപി ഏകസ്മിം വിപാകപച്ചയോ നത്ഥി, ഏകസ്മിം ആസേവനപച്ചയോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ പന ഉഭയത്ഥാപി. രുള്ഹീസദ്ദേന പനേതേ തേവീസതിമൂലകാത്വേവ വേദിതബ്ബാ. തേസു സാസേവനേ ആസേവനസ്സ വസേന സബ്ബത്ഥ തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി, സവിപാകേ വിപാകപച്ചയസ്സ വസേന ഏകമേവാതി അയം ഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകാദീസു ഗണനാ.

യം പനേതം ഹേതുമൂലകാനന്തരം ‘‘ആരമ്മണേ ഠിതേന സബ്ബത്ഥ തീണേവ പഞ്ഹാ’’തി വുത്തം, തം ആരമ്മണപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകേപി ദുമൂലകാദീസുപി സബ്ബത്ഥ ആരമ്മണപദേ ചേവ ആരമ്മണേന സദ്ധിം സേസപച്ചയയോജനാസു ച യത്ഥ നവഹി ഭവിതബ്ബം, തത്ഥ തയോവ പഞ്ഹാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിപാകപദേ പന വിപാകപദേന സദ്ധിം സേസപച്ചയയോജനാസു ച ഏകോവ പഞ്ഹോ ഹോതീതി. ഇതി യം ഹേട്ഠാ അവോചുമ്ഹ ‘‘ബഹുഗണനോപി പച്ചയോ അബഹുഗണനേന സദ്ധിം യുത്തോ തേന സമാനഗണനോ ഹോതീ’’തി, തം സുവുത്തമേവ.

൮൦-൮൫. ഇദാനി യേ ആരമ്മണാദീനം പച്ചയാനം വസേന ഏകമൂലകാദയോ ദസ്സേതബ്ബാ, തേസു ഏകമൂലകോ താവ ഹേതുഏകമൂലകേനേവ സദിസോതി ഏകസ്മിമ്പി പച്ചയേ ന ദസ്സിതോ. ആരമ്മണപച്ചയവസേന പന ദുമൂലകേ ഗണനം ദസ്സേതും ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണി, അധിപതിയാ തീണി…പേ… അവിഗതേ തീണീതി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ തീണി…പേ… അവിഗതേ തീണീ’’തി വത്തബ്ബേ യേ ഹേതുപച്ചയാദയോ പച്ചയാ ബഹുഗണനാ, തേസം ഊനതരഗണനേഹി ച സമാനഗണനേഹി ച സദ്ധിം സംസന്ദനേ യാ ഗണനാ ലബ്ഭതി, തം ദസ്സേതും ആരമ്മണപച്ചയസ്സ പുരിമഭാഗേ ഠിതമ്പി ഹേതുപച്ചയം പച്ഛിമഭാഗേവ ഠപേത്വാ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണീ’’തി വുത്തം. തേനേതം ആവി കരോതി – ആരമ്മണപച്ചയോ യേന യേന ബഹുതരഗണനേന വാ സമാനഗണനേന വാ പച്ചയേന സദ്ധിം ദുകതികാദിഭേദം ഗച്ഛതി, സബ്ബത്ഥ തീണേവ പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി. വിപാകപച്ചയേന പന സദ്ധിം സംസന്ദനേ ഏകമേവ ലബ്ഭതി, തം വിപാകപച്ചയാദികായ ഗണനായ ആവി ഭവിസ്സതീതി ഇധ ന ദസ്സിതം. യാ ചേസാ ദുമൂലകേ ഗണനാ ദസ്സിതാ, തിമൂലകാദീസുപി ഏസാവ ഗണനാതി ആരമ്മണപച്ചയവസേന തിമൂലകാദയോ ന വിത്ഥാരിതാ.

ഇദാനി അധിപതിപച്ചയാദിവസേന ദുമൂലകാദീസു ഗണനം ദസ്സേതും അധിപതിപച്ചയാ ഹേതുയാ നവാതിആദി വുത്തം. തത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ പച്ചയസന്നിവേസോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച അധിപതിപച്ചയാ ഹേതുയാ നവ, ഏവം സേസേസുപി ഹേതുനാ സമാനഗണനാസു നവേവ. ഇതി യോ യോ പച്ചയോ ആദിമ്ഹി തിട്ഠതി, തേന തേന സദ്ധിം സമാനഗണനാനം സംസന്ദനേ ആദിമ്ഹി ഠിതസ്സ വസേന ഗണനാ ഹോതി. തേന പന സദ്ധിം ഊനതരഗണനാനം സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനാനംയേവ വസേന ഗണനാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ആരമ്മണപച്ചയവസേന ഏവം അധിപതിപച്ചയവസേനാപി തതോ പരേസം അനന്തരാദീനം വസേനാപി തിമൂലകാദയോ ന വിത്ഥാരിതാ. തസ്മാ ദുമൂലകേ ദസ്സിതഗണനാവസേനേവ സബ്ബത്ഥ സാധേതബ്ബാ. തേനേവ വുത്തം ‘‘ഏകേകം പച്ചയം മൂലകം കാതുന സജ്ഝായമഗ്ഗേന ഗണേതബ്ബാ’’തി.

പച്ചയാനുലോമവണ്ണനാ.