൧. വാദയുത്തിപരിഹാനിവണ്ണനാ

൨൩൯. ഇദാനി പരിഹാനികഥാ ഹോതി. പരിഹാനിധമ്മോ അപരിഹാനിധമ്മോ, ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സേക്ഖസ്സ, ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി’’ (അ. നി. ൨.൧൮൫), ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൯) ഏവമാദീനി ഹി സുത്താനി നിസ്സായ സമ്മിതിയാ വജ്ജിപുത്തകാ സബ്ബത്ഥിവാദിനോ ഏകച്ചേ ച മഹാസങ്ഘികാ അരഹതോപി പരിഹാനിം ഇച്ഛന്തി, തസ്മാ തേ വാ ഹോന്തു അഞ്ഞേയേവ വാ, യേസം അയം ലദ്ധി, തേസം ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥം പരിഹായതി അരഹാ അരഹത്താതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ര പരിഹായതീതി ദ്വേ പരിഹാനിയോ പത്തപരിഹാനി ച അപ്പത്തപരിഹാനി ച. തത്ഥ ‘‘ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ തമ്ഹാ സാമയികായ ചേതോവിമുത്തിയാ പരിഹായീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൯) അയം പത്തപരിഹാനി നാമ. ‘‘മാ വോ സാമഞ്ഞത്ഥികാനം സതം സാമഞ്ഞത്ഥോ പരിഹായീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൧൬-൪൧൮) അയം അപ്പത്തപരിഹാനി. താസു ഇധ പത്തപരിഹാനി അധിപ്പേതാ. തഞ്ഹി സന്ധായ ആമന്താതി പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. സകസമയേ പന ഇമം പത്തപരിഹാനിം നാമ ലോകിയസമാപത്തിയാവ ഇച്ഛന്തി, ന അരഹത്താദീഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി. പരസമയേപി നം സബ്ബസാമഞ്ഞഫലേസു സബ്ബഭവേസു സബ്ബകാലേസു സബ്ബേസഞ്ച പുഗ്ഗലാനം ന ഇച്ഛന്തി. തം പന തേസം ലദ്ധിമത്തമേവാതി സബ്ബം ലദ്ധിജാലം ഭിന്ദിതും പുന സബ്ബത്ഥാതിആദിനാ നയേന ദേസനാ വഡ്ഢിതാ.

തത്ഥ യസ്മാ പരവാദീ കമേന പരിഹായിത്വാ സോതാപത്തിഫലേ ഠിതസ്സ അരഹതോ പരിഹാനിം ന ഇച്ഛതി, ഉപരിഫലേസു ഠിതസ്സേവ ഇച്ഛതി. യസ്മാ ച രൂപാരൂപഭവേസു ഠിതസ്സ ന ഇച്ഛതി, കമ്മാരാമതാദീനം പന പരിഹാനിയധമ്മാനം ഭാവതോ കാമഭവേ ഠിതസ്സേവ ഇച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി പുട്ഠോ പടിക്ഖിപതി. പുന ദള്ഹം കത്വാ പുട്ഠോ കാമഭവം സന്ധായ പടിജാനാതി. സബ്ബസ്മിമ്പി ഹി കാമഭവേ പരിഹാനികരാ കാമഗുണാ അത്ഥി, തസ്മാ തത്ഥ പരിഹായതീതി തസ്സ ലദ്ധി.

തതിയപുച്ഛായ പരിഹാനീതി പരിഹാനികരേ ധമ്മേ പുച്ഛതി. തത്ഥ യസ്മാ പരിഹാനി നാമ കമ്മാരാമതാദിധമ്മാ, വിസേസതോ വാ കാമരാഗബ്യാപാദാ ഏവ, തേ ച രൂപാരൂപഭവേ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ.

സബ്ബദാതി കാലപുച്ഛാ. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ യോനിസോമനസികാരകാലേ അപരിഹായനതോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ അയോനിസോമനസികരോതോ രത്തിഭാഗേ വാ ദിവസഭാഗേ വാ സബ്ബദാ പരിഹായനതോ പടിജാനാതി. തതിയേ പരിഹാനികരധമ്മസമായോഗേ സതി മുഹുത്തമേവ പരിഹാനി നാമ ഹോതി, തതോ പുബ്ബേ അപരിഹീനസ്സ പച്ഛാ പരിഹീനസ്സ ച പരിഹാനി നാമ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപതി.

സബ്ബേവ അരഹന്തോതി പഞ്ഹാനം പഠമസ്മിം തിക്ഖിന്ദ്രിയേ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയസ്മിം മുദിന്ദ്രിയേ സന്ധായ പടിജാനാതി. തതിയസ്മിമ്പി തിക്ഖിന്ദ്രിയാവ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി സബ്ബേസമ്പി പരിഹാനി ന ഹോതീതി തസ്സ ലദ്ധി.

സേട്ഠിഉദാഹരണേ പഠമപുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, ദുതിയാ സകവാദിസ്സ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യം മം തുമ്ഹേ പുച്ഛഥ – ‘‘അരഹാ അരഹത്താ പരിഹായന്തോ ചതൂഹി ഫലേഹി പരിഹായതീ’’തി, തത്ര വോ പടിപുച്ഛാമി – ‘‘ചതൂഹി സതസഹസ്സേഹി സേട്ഠീ സേട്ഠിത്തം കരോന്തോ സതസഹസ്സേഹി പരിഹീനേ സേട്ഠീ സേട്ഠിത്താ പരിഹീനോ ഹോതീ’’തി. തതോ സകവാദിനാ ഏകദേസേന പരിഹാനിം സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തേ സബ്ബസാപതേയ്യാ പരിഹീനോ ഹോതീതി പുച്ഛതി. തഥാ അപരിഹീനത്താ സകവാദീ ന ഹേവാതി വത്വാ അഥ നം ‘‘ഏവമേവ അരഹാപി പരിഹായതി ച. ന ച ചതൂഹി ഫലേഹീ’’തി ഉപ്പന്നലദ്ധികം ദുതിയം ഭബ്ബപഞ്ഹം പുച്ഛതി. പരവാദീ സേട്ഠിനോ അഭബ്ബതായ നിയമം അപസ്സന്തോ പടിജാനിത്വാ അരഹതോ ചതൂഹി ഫലേഹി പരിഹാനിഭബ്ബതം പുട്ഠോ ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി (അ. നി. ൩.൮൭) വചനസ്സ അയോനിസോ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ലദ്ധിയം ഠിതോ സോതാപത്തിഫലതോ പരിഹായിതും അഭബ്ബതം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. തം പനസ്സ ലദ്ധിമത്തമേവാതി.

ഏത്താവതാ വാദയുത്തി നാമ നിട്ഠിതാ ഹോതി.