൨. പരിഹാനികഥാ

൧. വാദയുത്തിപരിഹാനിവണ്ണനാ

൨൩൯. ഇദാനി പരിഹാനികഥാ ഹോതി. പരിഹാനിധമ്മോ അപരിഹാനിധമ്മോ, ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സേക്ഖസ്സ, ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി’’ (അ. നി. ൨.൧൮൫), ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൯) ഏവമാദീനി ഹി സുത്താനി നിസ്സായ സമ്മിതിയാ വജ്ജിപുത്തകാ സബ്ബത്ഥിവാദിനോ ഏകച്ചേ ച മഹാസങ്ഘികാ അരഹതോപി പരിഹാനിം ഇച്ഛന്തി, തസ്മാ തേ വാ ഹോന്തു അഞ്ഞേയേവ വാ, യേസം അയം ലദ്ധി, തേസം ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥം പരിഹായതി അരഹാ അരഹത്താതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ര പരിഹായതീതി ദ്വേ പരിഹാനിയോ പത്തപരിഹാനി ച അപ്പത്തപരിഹാനി ച. തത്ഥ ‘‘ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ തമ്ഹാ സാമയികായ ചേതോവിമുത്തിയാ പരിഹായീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൯) അയം പത്തപരിഹാനി നാമ. ‘‘മാ വോ സാമഞ്ഞത്ഥികാനം സതം സാമഞ്ഞത്ഥോ പരിഹായീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൧൬-൪൧൮) അയം അപ്പത്തപരിഹാനി. താസു ഇധ പത്തപരിഹാനി അധിപ്പേതാ. തഞ്ഹി സന്ധായ ആമന്താതി പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. സകസമയേ പന ഇമം പത്തപരിഹാനിം നാമ ലോകിയസമാപത്തിയാവ ഇച്ഛന്തി, ന അരഹത്താദീഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി. പരസമയേപി നം സബ്ബസാമഞ്ഞഫലേസു സബ്ബഭവേസു സബ്ബകാലേസു സബ്ബേസഞ്ച പുഗ്ഗലാനം ന ഇച്ഛന്തി. തം പന തേസം ലദ്ധിമത്തമേവാതി സബ്ബം ലദ്ധിജാലം ഭിന്ദിതും പുന സബ്ബത്ഥാതിആദിനാ നയേന ദേസനാ വഡ്ഢിതാ.

തത്ഥ യസ്മാ പരവാദീ കമേന പരിഹായിത്വാ സോതാപത്തിഫലേ ഠിതസ്സ അരഹതോ പരിഹാനിം ന ഇച്ഛതി, ഉപരിഫലേസു ഠിതസ്സേവ ഇച്ഛതി. യസ്മാ ച രൂപാരൂപഭവേസു ഠിതസ്സ ന ഇച്ഛതി, കമ്മാരാമതാദീനം പന പരിഹാനിയധമ്മാനം ഭാവതോ കാമഭവേ ഠിതസ്സേവ ഇച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി പുട്ഠോ പടിക്ഖിപതി. പുന ദള്ഹം കത്വാ പുട്ഠോ കാമഭവം സന്ധായ പടിജാനാതി. സബ്ബസ്മിമ്പി ഹി കാമഭവേ പരിഹാനികരാ കാമഗുണാ അത്ഥി, തസ്മാ തത്ഥ പരിഹായതീതി തസ്സ ലദ്ധി.

തതിയപുച്ഛായ പരിഹാനീതി പരിഹാനികരേ ധമ്മേ പുച്ഛതി. തത്ഥ യസ്മാ പരിഹാനി നാമ കമ്മാരാമതാദിധമ്മാ, വിസേസതോ വാ കാമരാഗബ്യാപാദാ ഏവ, തേ ച രൂപാരൂപഭവേ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ.

സബ്ബദാതി കാലപുച്ഛാ. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ യോനിസോമനസികാരകാലേ അപരിഹായനതോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ അയോനിസോമനസികരോതോ രത്തിഭാഗേ വാ ദിവസഭാഗേ വാ സബ്ബദാ പരിഹായനതോ പടിജാനാതി. തതിയേ പരിഹാനികരധമ്മസമായോഗേ സതി മുഹുത്തമേവ പരിഹാനി നാമ ഹോതി, തതോ പുബ്ബേ അപരിഹീനസ്സ പച്ഛാ പരിഹീനസ്സ ച പരിഹാനി നാമ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപതി.

സബ്ബേവ അരഹന്തോതി പഞ്ഹാനം പഠമസ്മിം തിക്ഖിന്ദ്രിയേ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയസ്മിം മുദിന്ദ്രിയേ സന്ധായ പടിജാനാതി. തതിയസ്മിമ്പി തിക്ഖിന്ദ്രിയാവ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി സബ്ബേസമ്പി പരിഹാനി ന ഹോതീതി തസ്സ ലദ്ധി.

സേട്ഠിഉദാഹരണേ പഠമപുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, ദുതിയാ സകവാദിസ്സ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യം മം തുമ്ഹേ പുച്ഛഥ – ‘‘അരഹാ അരഹത്താ പരിഹായന്തോ ചതൂഹി ഫലേഹി പരിഹായതീ’’തി, തത്ര വോ പടിപുച്ഛാമി – ‘‘ചതൂഹി സതസഹസ്സേഹി സേട്ഠീ സേട്ഠിത്തം കരോന്തോ സതസഹസ്സേഹി പരിഹീനേ സേട്ഠീ സേട്ഠിത്താ പരിഹീനോ ഹോതീ’’തി. തതോ സകവാദിനാ ഏകദേസേന പരിഹാനിം സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തേ സബ്ബസാപതേയ്യാ പരിഹീനോ ഹോതീതി പുച്ഛതി. തഥാ അപരിഹീനത്താ സകവാദീ ന ഹേവാതി വത്വാ അഥ നം ‘‘ഏവമേവ അരഹാപി പരിഹായതി ച. ന ച ചതൂഹി ഫലേഹീ’’തി ഉപ്പന്നലദ്ധികം ദുതിയം ഭബ്ബപഞ്ഹം പുച്ഛതി. പരവാദീ സേട്ഠിനോ അഭബ്ബതായ നിയമം അപസ്സന്തോ പടിജാനിത്വാ അരഹതോ ചതൂഹി ഫലേഹി പരിഹാനിഭബ്ബതം പുട്ഠോ ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി (അ. നി. ൩.൮൭) വചനസ്സ അയോനിസോ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ലദ്ധിയം ഠിതോ സോതാപത്തിഫലതോ പരിഹായിതും അഭബ്ബതം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. തം പനസ്സ ലദ്ധിമത്തമേവാതി.

ഏത്താവതാ വാദയുത്തി നാമ നിട്ഠിതാ ഹോതി.

൨. അരിയപുഗ്ഗലസംസന്ദനപരിഹാനിവണ്ണനാ

൨൪൦. ഇദാനി അരിയപുഗ്ഗലസംസന്ദനാ ആരദ്ധാ. തത്ഥ യസ്മാ കേചി അരഹതോവ പരിഹാനിം ഇച്ഛന്തി, കേചി അനാഗാമിനോപി, കേചി സകദാഗാമിസ്സപി. സോതാപന്നസ്സ പന സബ്ബേപി ന ഇച്ഛന്തിയേവ. യേ അരഹത്താ പരിഹായിത്വാ അനാഗാമിസകദാഗാമിഭാവേ ഠിതാ, തേസം പരിഹാനിം ഇച്ഛന്തി, ന ഇതരേസം അനാഗാമിസകദാഗാമീനം. സോതാപന്നസ്സ പന തേപി സബ്ബഥാപി ന ഇച്ഛന്തിയേവ, തസ്മാ പേയ്യാലമുഖേന പുച്ഛാ കതാ. തത്ഥ തേസം ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ച പടിക്ഖേപോ ച വേദിതബ്ബാ. ‘‘പരിഹായതി അനാഗാമീ അനാഗാമിഫലാ’’തി ഹി പഞ്ഹസ്മിം യേ അനാഗാമിനോ പരിഹാനിം ന ഇച്ഛന്തി, തേസം വസേന പടിക്ഖേപോ. യേ പകതിഅനാഗാമിനോ വാ അരഹത്താ പരിഹായിത്വാ ഠിതഅനാഗാമിനോ വാ പരിഹാനിം ഇച്ഛന്തി, തേസം വസേന പടിഞ്ഞാതി ഇദമേത്ഥ നയമുഖം. തസ്സാനുസാരേന സബ്ബപേയ്യാലാ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാ.

൨൪൧. യം പനേത്ഥ ‘‘സോതാപത്തിഫലസ്സ അനന്തരാ അരഹത്തംയേവ സച്ഛികരോതീ’’തി വുത്തം, തം പരിഹീനസ്സ പുന വായമതോ അരഹത്തപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം. ഇതരോ സോതാപത്തിഫലാനന്തരം അരഹത്തസ്സ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി.

൨൪൨. തതോ പരം ‘‘പരിഹാനി നാമേസാ കിലേസപ്പഹാനസ്സ വാ മന്ദതായ ഭവേയ്യ, മഗ്ഗഭാവനാദീനം വാ അനധിമത്തതായ, സച്ചാനം വാ അദസ്സനേനാ’’തി ഏവമാദീനം വസേന അനുയുഞ്ജിതും കസ്സ ബഹുതരാ കിലേസാ പഹീനാതിആദി വുത്തം. തം സബ്ബം ഉത്താനാധിപ്പായമേവ സുത്താനം പനത്ഥോ ആഗമട്ഠകഥാസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൨൬൨. സമയവിമുത്തോ അരഹാ അരഹത്താ പരിഹായതീതി ഏത്ഥ മുദിന്ദ്രിയോ സമയവിമുത്തോ, തിക്ഖിന്ദ്രിയോ അസമയവിമുത്തോതി തേസം ലദ്ധി. സകസമയേ പന അവസിപ്പത്തോ ഝാനലാഭീ സമയവിമുത്തോ, വസിപ്പത്തോ ഝാനലാഭീ ചേവ സബ്ബേ ച അരിയപുഗ്ഗലാ അരിയേ വിമോക്ഖേ അസമയവിമുത്താതി സന്നിട്ഠാനം. സോ പന തം അത്തനോ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ സമയവിമുത്തോ പരിഹായതി, ഇതരോ ന പരിഹായതീ’’തി ആഹ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

അരിയപുഗ്ഗലസംസന്ദനപരിഹാനിവണ്ണനാ.

൩. സുത്തസാധനപരിഹാനിവണ്ണനാ

൨൬൫. ഇദാനി സുത്തസാധനാ ഹോതി. തത്ഥ ഉച്ചാവചാതി ഉത്തമഹീനഭേദതോ ഉച്ചാ ച അവചാ ച. പടിപാദാതി പടിപദാ. സമണേന പകാസിതാതി ബുദ്ധസമണേന ജോതിതാ. സുഖാപടിപദാ ഹി ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ഉച്ചാ. ദുക്ഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ അവചാ. ഇതരാ ദ്വേ ഏകേനങ്ഗേന ഉച്ചാ, ഏകേന അവചാ. പഠമം വുത്താ ഏവ വാ ഉച്ചാ, ഇതരോ തിസ്സോപി അവചാ. തായ ചേതായ ഉച്ചാവചായ പടിപദായ ന പാരം ദിഗുണം യന്തി, ഏകമഗ്ഗേന ദ്വിക്ഖത്തും നിബ്ബാനം ന ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യേന മഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേന തേസം പുന അപ്പഹാതബ്ബതോ. ഏതേന പരിഹാനിധമ്മാഭാവം ദീപേതി. നയിദം ഏകഗുണം മുതന്തി തഞ്ച ഇദം പാരം ഏകവാരംയേവ ഫുസനാരഹം ന ഹോതി. കസ്മാ? ഏകേന മഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം അപ്പഹാനതോ. ഏതേന ഏകമഗ്ഗേനേവ അരഹത്താഭാവം ദീപേതി.

അത്ഥി ഛിന്നസ്സ ഛേദിയന്തി ഛിന്നസ്സ കിലേസവട്ടസ്സ പുന ഛിന്ദിതബ്ബം കിഞ്ചി അത്ഥീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ തിക്ഖിന്ദ്രിയം സന്ധായ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ മുദിന്ദ്രിയം സന്ധായ പടിജാനാതി. സകവാദീ സുത്തം ആഹരിത്വാ നത്ഥിഭാവം ദസ്സേതി. തത്ഥ ഓഘപാസോതി കിലേസോഘോ ചേവ കിലേസപാസോ ച.

൨൬൬. കതസ്സ പടിചയോതി ഭാവിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ പുന ഭാവനാ. ഇധാപി പടിക്ഖേപപടിജാനനാനി പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൨൬൭. പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരവാദിനാ ആഭതേ സുത്തേ പഞ്ച ധമ്മാ അപ്പത്തപരിഹാനായ ചേവ ലോകിയസമാപത്തിപരിഹാനായ ച സംവത്തന്തി. സോ പന പത്തസ്സ അരഹത്തഫലസ്സ പരിഹാനായ സല്ലക്ഖേതി. തേനേവ അത്ഥി അരഹതോ കമ്മാരാമതാതി ആഹ. ഇതരോപി അസമയവിമുത്തം സന്ധായ പടിക്ഖിപിത്വാ ഇതരം സന്ധായ പടിജാനാതി. കാമരാഗവസേന വാ പവത്തമാനം തം പടിക്ഖിപിത്വാ ഇതരഥാ പവത്തമാനം പടിജാനാതി. രാഗാദീനം പന അത്ഥിതം പുട്ഠോ പടിജാനിതും ന സക്കോതി.

൨൬൮. കിം പരിയുട്ഠിതോതി കേന പരിയുട്ഠിതോ അനുബദ്ധോ അജ്ഝോത്ഥതോ വാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അനുസയപുച്ഛായപി തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയവസേനേവ പടിക്ഖേപപടിജാനനാനി വേദിതബ്ബാനി. കല്യാണാനുസയോതി വചനമത്തസാമഞ്ഞേന വാ പടിജാനാതി. രാഗോ ഉപചയം ഗച്ഛതീതി ഭാവനായ പഹീനം സന്ധായാഹ. പരതോ ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. സക്കായദിട്ഠിആദീനം പന ദസ്സനേന പഹീനത്താ ഉപചയം ന ഇച്ഛതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുത്തസാധനാ.

പരിഹാനികഥാ നിട്ഠിതാ.