൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി തേസഞ്ഞേവ മൂലയമകേ ദേസിതാനം കുസലാദിധമ്മാനം ലബ്ഭമാനവസേന ഏകദേസം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ സച്ചയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ സങ്ഖാരയമകസ്സ വണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പണ്ണത്തിവാരാദയോ തയോ മഹാവാരാ, അന്തരവാരാദയോ ച അവസേസപഭേദാ വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – പണ്ണത്തിവാരേ താവ യഥാ ഹേട്ഠാ ഖന്ധാദയോ ധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ; ചക്ഖു ചക്ഖായതനം; ചക്ഖു ചക്ഖുധാതു; ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി പദസോധനവാരോ ആരദ്ധോ. തഥാ അനാരഭിത്വാ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ’’തി പഠമം തയോപി സങ്ഖാരാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ.

തത്ഥ കായസ്സ സങ്ഖാരോ കായസങ്ഖാരോ. ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ കായികാ, ഏതേ ധമ്മാ കായപ്പടിബദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮ അത്ഥതോ സമാനം) ഹി വചനതോ കാരണഭൂതസ്സ കരജകായസ്സ ഫലഭൂതോ ഏവ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ. അപരോ നയോ – സങ്ഖരിയതീതി സങ്ഖാരോ. കേന സങ്ഖരിയതീതി? കായേന. അയഞ്ഹി വാതോ വിയ ഭസ്തായ കരജകായേന സങ്ഖരിയതീതി. ഏവമ്പി കായസ്സ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ. കായേന കതോ അസ്സാസപസ്സാസവാതോതി അത്ഥോ. ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതി, തസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮) വചനതോ പന സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ. കിം സങ്ഖരോതി? വചിം. വചിയാ സങ്ഖാരോതി വചീസങ്ഖാരോ. വചീഭേദസമുട്ഠാപകസ്സ വിതക്കവിചാരദ്വയസ്സേതം നാമം. ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮) വചനതോയേവ പന തതിയപദേപി സങ്ഖരിയതീതി സങ്ഖാരോ. കേന സങ്ഖരിയതി? ചിത്തേന. കരണത്ഥേ സാമിവചനം കത്വാ ചിത്തസ്സ സങ്ഖാരോതി ചിത്തസങ്ഖാരോ. സബ്ബേസമ്പി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ചേതസികധമ്മാനമേതം അധിവചനം. വിതക്കവിചാരാനം പന വചീസങ്ഖാരഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ വിതക്കവിചാരേ’’തി വുത്തം.

൨-൭. ഇദാനി കായോ കായസങ്ഖാരോതി പദസോധനവാരോ ആരദ്ധോ. തസ്സ അനുലോമനയേ തീണി, പടിലോമനയേ തീണീതി ഛ യമകാനി. പദസോധനമൂലചക്കവാരേ ഏകേകസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ അനുലോമനയേ ഛ, പടിലോമനയേ ഛാതി ദ്വാദസ യമകാനി. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരേ പന യഥാ സുദ്ധഖന്ധവാരാദീസു ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപം; ചക്ഖു ആയതനം, ആയതനാ ചക്ഖൂ’’തിആദിനാ നയേന യമകാനി വുത്താനി. ഏവം ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തി അവത്വാ ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ നയേന കായസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ, വചീസങ്ഖാരമൂലകം ഏകന്തി അനുലോമേ തീണി, പടിലോമേ തീണീതി സബ്ബാനിപി സുദ്ധികവാരേ ഛ യമകാനി വുത്താനി. കിം കാരണാ? സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥാഭാവതോ. യഥാ ഹി ഖന്ധയമകാദീസു രൂപാദിവിസിട്ഠാനം ഖന്ധാനം ചക്ഖാദിവിസിട്ഠാനഞ്ച ആയതനാദീനം അധിപ്പേതത്താ ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപം, ചക്ഖു ആയതനം, ആയതനാ ചക്ഖൂ’’തി സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥോ അത്ഥി. ഏവമിധ ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തി നത്ഥി. കായസങ്ഖാരോതി പന ദ്വീഹിപി പദേഹി ഏകോവ അത്ഥോ ലബ്ഭതി. അസ്സാസോ വാ പസ്സാസോ വാതി സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥാഭാവതോ ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തി ന വുത്തം. ‘‘കായോ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദി പന വത്തബ്ബം സിയാ. തമ്പി കായവചീചിത്തപദേഹി ഇധ അധിപ്പേതാനം സങ്ഖാരാനം അഗ്ഗഹിതത്താ ന യുജ്ജതി. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരോ ഹേസ. പദസോധനേ പന വിനാപി അത്ഥേന വചനം യുജ്ജതീതി തത്ഥ സോ നയോ ഗഹിതോവ. ഇധ പന കായസങ്ഖാരസ്സ വചീസങ്ഖാരാദീഹി, വചീസങ്ഖാരസ്സ ച ചിത്തസങ്ഖാരാദീഹി, ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ ച കായസങ്ഖാരാദീഹി, അഞ്ഞത്താ ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, കായസങ്ഖാരോ’’തി ഏകേകസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ യമകാനി യുജ്ജന്തി. തേസു അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന തീണേവ ലബ്ഭന്തി. തസ്മാ താനേവ ദസ്സേതും അനുലോമനയേ തീണി, പടിലോമനയേ തീണീതി ഛ യമകാനി വുത്താനി. സുദ്ധസങ്ഖാരമൂലചക്കവാരോ പനേത്ഥ ന ഗഹിതോതി. ഏവം പണ്ണത്തിവാരസ്സ ഉദ്ദേസവാരോ വേദിതബ്ബോ.

൮-൧൮. നിദ്ദേസവാരേ പനസ്സ അനുലോമേ താവ യസ്മാ ന കായാദയോവ കായസങ്ഖാരാദീനം നാമം, തസ്മാ നോതി പടിസേധോ കതോ. പടിലോമേ ന കായോ ന കായസങ്ഖാരോതി യോ ന കായോ സോ കായസങ്ഖാരോപി ന ഹോതീതി പുച്ഛതി. കായസങ്ഖാരോ ന കായോ കായസങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ കായോ ന ഹോതി, കായസങ്ഖാരോയേവ പനേസോതി അത്ഥോ. അവസേസന്തി ന കേവലം സേസസങ്ഖാരദ്വയമേവ. കായസങ്ഖാരവിനിമുത്തം പന സേസം സബ്ബമ്പി സങ്ഖതാസങ്ഖതപണ്ണത്തിഭേദം ധമ്മജാതം നേവ കായോ, ന കായസങ്ഖാരോതി ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ.