൬. സങ്ഖാരയമകം

൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി തേസഞ്ഞേവ മൂലയമകേ ദേസിതാനം കുസലാദിധമ്മാനം ലബ്ഭമാനവസേന ഏകദേസം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ സച്ചയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ സങ്ഖാരയമകസ്സ വണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പണ്ണത്തിവാരാദയോ തയോ മഹാവാരാ, അന്തരവാരാദയോ ച അവസേസപഭേദാ വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – പണ്ണത്തിവാരേ താവ യഥാ ഹേട്ഠാ ഖന്ധാദയോ ധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ; ചക്ഖു ചക്ഖായതനം; ചക്ഖു ചക്ഖുധാതു; ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി പദസോധനവാരോ ആരദ്ധോ. തഥാ അനാരഭിത്വാ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ’’തി പഠമം തയോപി സങ്ഖാരാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ.

തത്ഥ കായസ്സ സങ്ഖാരോ കായസങ്ഖാരോ. ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ കായികാ, ഏതേ ധമ്മാ കായപ്പടിബദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮ അത്ഥതോ സമാനം) ഹി വചനതോ കാരണഭൂതസ്സ കരജകായസ്സ ഫലഭൂതോ ഏവ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ. അപരോ നയോ – സങ്ഖരിയതീതി സങ്ഖാരോ. കേന സങ്ഖരിയതീതി? കായേന. അയഞ്ഹി വാതോ വിയ ഭസ്തായ കരജകായേന സങ്ഖരിയതീതി. ഏവമ്പി കായസ്സ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ. കായേന കതോ അസ്സാസപസ്സാസവാതോതി അത്ഥോ. ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതി, തസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮) വചനതോ പന സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ. കിം സങ്ഖരോതി? വചിം. വചിയാ സങ്ഖാരോതി വചീസങ്ഖാരോ. വചീഭേദസമുട്ഠാപകസ്സ വിതക്കവിചാരദ്വയസ്സേതം നാമം. ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮) വചനതോയേവ പന തതിയപദേപി സങ്ഖരിയതീതി സങ്ഖാരോ. കേന സങ്ഖരിയതി? ചിത്തേന. കരണത്ഥേ സാമിവചനം കത്വാ ചിത്തസ്സ സങ്ഖാരോതി ചിത്തസങ്ഖാരോ. സബ്ബേസമ്പി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ചേതസികധമ്മാനമേതം അധിവചനം. വിതക്കവിചാരാനം പന വചീസങ്ഖാരഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ വിതക്കവിചാരേ’’തി വുത്തം.

൨-൭. ഇദാനി കായോ കായസങ്ഖാരോതി പദസോധനവാരോ ആരദ്ധോ. തസ്സ അനുലോമനയേ തീണി, പടിലോമനയേ തീണീതി ഛ യമകാനി. പദസോധനമൂലചക്കവാരേ ഏകേകസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ അനുലോമനയേ ഛ, പടിലോമനയേ ഛാതി ദ്വാദസ യമകാനി. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരേ പന യഥാ സുദ്ധഖന്ധവാരാദീസു ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപം; ചക്ഖു ആയതനം, ആയതനാ ചക്ഖൂ’’തിആദിനാ നയേന യമകാനി വുത്താനി. ഏവം ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തി അവത്വാ ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ നയേന കായസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ, വചീസങ്ഖാരമൂലകം ഏകന്തി അനുലോമേ തീണി, പടിലോമേ തീണീതി സബ്ബാനിപി സുദ്ധികവാരേ ഛ യമകാനി വുത്താനി. കിം കാരണാ? സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥാഭാവതോ. യഥാ ഹി ഖന്ധയമകാദീസു രൂപാദിവിസിട്ഠാനം ഖന്ധാനം ചക്ഖാദിവിസിട്ഠാനഞ്ച ആയതനാദീനം അധിപ്പേതത്താ ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപം, ചക്ഖു ആയതനം, ആയതനാ ചക്ഖൂ’’തി സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥോ അത്ഥി. ഏവമിധ ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തി നത്ഥി. കായസങ്ഖാരോതി പന ദ്വീഹിപി പദേഹി ഏകോവ അത്ഥോ ലബ്ഭതി. അസ്സാസോ വാ പസ്സാസോ വാതി സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥാഭാവതോ ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തി ന വുത്തം. ‘‘കായോ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദി പന വത്തബ്ബം സിയാ. തമ്പി കായവചീചിത്തപദേഹി ഇധ അധിപ്പേതാനം സങ്ഖാരാനം അഗ്ഗഹിതത്താ ന യുജ്ജതി. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരോ ഹേസ. പദസോധനേ പന വിനാപി അത്ഥേന വചനം യുജ്ജതീതി തത്ഥ സോ നയോ ഗഹിതോവ. ഇധ പന കായസങ്ഖാരസ്സ വചീസങ്ഖാരാദീഹി, വചീസങ്ഖാരസ്സ ച ചിത്തസങ്ഖാരാദീഹി, ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ ച കായസങ്ഖാരാദീഹി, അഞ്ഞത്താ ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, കായസങ്ഖാരോ’’തി ഏകേകസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ യമകാനി യുജ്ജന്തി. തേസു അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന തീണേവ ലബ്ഭന്തി. തസ്മാ താനേവ ദസ്സേതും അനുലോമനയേ തീണി, പടിലോമനയേ തീണീതി ഛ യമകാനി വുത്താനി. സുദ്ധസങ്ഖാരമൂലചക്കവാരോ പനേത്ഥ ന ഗഹിതോതി. ഏവം പണ്ണത്തിവാരസ്സ ഉദ്ദേസവാരോ വേദിതബ്ബോ.

൮-൧൮. നിദ്ദേസവാരേ പനസ്സ അനുലോമേ താവ യസ്മാ ന കായാദയോവ കായസങ്ഖാരാദീനം നാമം, തസ്മാ നോതി പടിസേധോ കതോ. പടിലോമേ ന കായോ ന കായസങ്ഖാരോതി യോ ന കായോ സോ കായസങ്ഖാരോപി ന ഹോതീതി പുച്ഛതി. കായസങ്ഖാരോ ന കായോ കായസങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ കായോ ന ഹോതി, കായസങ്ഖാരോയേവ പനേസോതി അത്ഥോ. അവസേസന്തി ന കേവലം സേസസങ്ഖാരദ്വയമേവ. കായസങ്ഖാരവിനിമുത്തം പന സേസം സബ്ബമ്പി സങ്ഖതാസങ്ഖതപണ്ണത്തിഭേദം ധമ്മജാതം നേവ കായോ, ന കായസങ്ഖാരോതി ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൧൯. പവത്തിവാരേ പനേത്ഥ പച്ചുപ്പന്നകാലേ പുഗ്ഗലവാരസ്സ അനുലോമനയേ ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി കായസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ, വചീസങ്ഖാരമൂലകം ഏകന്തി തീണേവ യമകാനി ലബ്ഭന്തി; താനി ഗഹിതാനേവ. തസ്സ പടിലോമനയേപി ഓകാസവാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ സബ്ബവാരേസു തിണ്ണം തിണ്ണം യമകാനം വസേന യമകഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

അത്ഥവിനിച്ഛയേ പനേത്ഥ ഇദം ലക്ഖണം – ഇമസ്മിഞ്ഹി സങ്ഖാരയമകേ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ വിതക്കവിചാരാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തിആദിവചനതോ പച്ചുപ്പന്നാദികാലഭേദോ പവത്തിവസേനാപി ഗഹേതബ്ബോ, ന ചുതിപടിസന്ധിവസേനേവ. ‘‘ദുതിയജ്ഝാനേ തതിയജ്ഝാനേ തത്ഥ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിവചനതോ ച ഝാനമ്പി ഓകാസവസേന ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവമേത്ഥ യം യം ലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ വസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രിദം നയമുഖം – വിനാ വിതക്കവിചാരേഹീതി ദുതിയതതിയജ്ഝാനവസേന വുത്തം. തേസന്തി തേസം ദുതിയതതിയജ്ഝാനസമങ്ഗീനം. കാമാവചരാനന്തി കാമാവചരേ ഉപ്പന്നസത്താനം. രൂപാവചരദേവാനം പന അസ്സാസപസ്സാസാ നത്ഥി. അരൂപാവചരാനം രൂപമേവ നത്ഥി. വിനാ അസ്സാസപസ്സാസേഹീതി രൂപാരൂപഭവേസു നിബ്ബത്തസത്താനം വിതക്കവിചാരുപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം.

൨൧. പഠമജ്ഝാനേ കാമാവചരേതി കാമാവചരഭൂമിയം ഉപ്പന്നേ പഠമജ്ഝാനേ. അങ്ഗമത്തവസേന ചേത്ഥ പഠമജ്ഝാനം ഗഹേതബ്ബം, ന അപ്പനാവസേനേവ. അനപ്പനാപത്തേപി ഹി സവിതക്കസവിചാരചിത്തേ ഇദം സങ്ഖാരദ്വയം ഉപ്പജ്ജതേവ.

൨൪. ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ഇദം കായസങ്ഖാരസ്സ ഏകന്തചിത്തസമുട്ഠാനത്താ വുത്തം. ഉപ്പജ്ജമാനമേവ ഹി ചിത്തം രൂപം വാ അരൂപം വാ സമുട്ഠാപേതി, ന ഭിജ്ജമാനം.

൩൭. സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേതി പടിസന്ധിതോ ദുതിയേ ഭവങ്ഗചിത്തേ. കാമഞ്ചേതം പടിസന്ധിചിത്തേപി വത്തമാനേ തേസം തത്ഥ നുപ്പജ്ജിത്ഥേവ. യാവ പന അബ്ബോകിണ്ണം വിപാകചിത്തം വത്തതി, താവ നുപ്പജ്ജിത്ഥേവ നാമാതി ദസ്സനത്ഥമേതം വുത്തം. യസ്സ വാ ഝാനസ്സ വിപാകചിത്തേന തേ നിബ്ബത്താ, തം സതസോപി സഹസ്സസോപി ഉപ്പജ്ജമാനം പഠമചിത്തമേവ. വിപാകചിത്തേന പന വിസദിസം ഭവനികന്തിയാ ആവജ്ജനചിത്തം ദുതിയചിത്തം നാമ. തം സന്ധായേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൪൪. പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗീനന്തി സബ്ബപച്ഛിമേന അപ്പടിസന്ധികചിത്തേന സമങ്ഗീഭൂതാനം ഖീണാസവാനം. അവിതക്കഅവിചാരം പച്ഛിമചിത്തന്തി രൂപാവചരാനം ദുതിയജ്ഝാനികാദിചുതിചിത്തവസേന, അരൂപാവചരാനഞ്ച ചതുത്ഥജ്ഝാനികചുതിചിത്തവസേനേതം വുത്തം. തേസന്തി തേസം പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗീആദീനം.

൭൯. യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി ഏത്ഥ നിയമതോ കായസങ്ഖാരസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ നിരുജ്ഝനതോ ആമന്താതി പടിവചനം ദിന്നം. ന ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ കായസങ്ഖാരേന സദ്ധിം. കിം കാരണാ? ചിത്തസങ്ഖാരോ ഹി കായസങ്ഖാരേന വിനാപി ഉപ്പജ്ജതി ച നിരുജ്ഝതി ച. കായസങ്ഖാരോ പന ചിത്തസമുട്ഠാനോ അസ്സാസപസ്സാസവാതോ. ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ യാവ അഞ്ഞാനി സോളസചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, താവ തിട്ഠതി. തേസം സോളസന്നം സബ്ബപച്ഛിമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതീതി യേന ചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. ന കസ്സചി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ വാ ഠിതിക്ഖണേ വാ നിരുജ്ഝതി, നാപി ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏസാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ധമ്മതാതി നിയമതോ ചിത്തസങ്ഖാരേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ നിരുജ്ഝനതോ ആമന്താതി വുത്തം. യം പന വിഭങ്ഗപ്പകരണസ്സ സീഹളട്ഠകഥായം ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം സത്തരസമസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം, തം ഇമായ പാളിയാ വിരൂജ്ഝതി. അട്ഠകഥാതോ ച പാളിയേവ ബലവതരാതി പാളിയം വുത്തമേവ പമാണം.

൧൨൮. യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ കായസങ്ഖാരോ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി, ന ച തസ്മിം ഖണേ വിതക്കവിചാരാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ നോതി പടിസേധോ കതോതി. ഇമിനാ നയമുഖേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. പരിഞ്ഞാവാരോ പാകതികോയേവാതി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ.

സങ്ഖാരയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.