൭. അനുസയയമകം

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി തേസഞ്ഞേവ മൂലയമകേ ദേസിതാനം കുസലാദിധമ്മാനം ലബ്ഭമാനവസേന ഏകദേസം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ സങ്ഖാരയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ അനുസയയമകസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം താവ വേദിതബ്ബം – ഇമസ്മിഞ്ഹി അനുസയയമകേ ഖന്ധയമകാദീസു വിയ ദേസനം അകത്വാ അഞ്ഞേന നയേന പാളിദേസനാ കതാ. കഥം? പഠമം താവ പരിച്ഛേദതോ, ഉദ്ദേസതോ, ഉപ്പത്തിട്ഠാനതോതി തീഹാകാരേഹി അനുസയേ ഗഹാപേതും പരിച്ഛേദവാരോ, പരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരോ, ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരോതി, തയോ വാരാ ദേസിതാ. തതോ സത്തന്നം മഹാവാരാനം വസേന അനുസയേ യോജേത്വാ യമകദേസനാ കതാ. തത്ഥ സത്താനുസയാതി അയം ‘‘സത്തേവ, ന തതോ ഉദ്ധം, ന ഹേട്ഠാ’’തി ഗണനപരിച്ഛേദേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനുസയാനം ദേസിതത്താ പരിച്ഛേദവാരോ നാമ. കാമരാഗാനുസയോ…പേ… അവിജ്ജാനുസയോതി അയം പരിച്ഛേദവാരേന പരിച്ഛിന്നാനം നാമമത്തം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘ഇമേ നാമ തേ’’തി ദേസിതത്താ പരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരോ നാമ. കത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി…പേ… ഏത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീതി അയം ‘‘ഇമേസു നാമ ഠാനേസു ഇമേ അനുസയാ അനുസേന്തി’’തി ഏവം തേസംയേവ ഉപ്പത്തിട്ഠാനസ്സ ദേസിതത്താ ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരോ നാമ.

യേസം പന സത്തന്നം മഹാവാരാനം വസേന അനുസയേ യോജേത്വാ യമകദേസനാ കതാ, തേസം ഇമാനി നാമാനി – അനുസയവാരോ, സാനുസയവാരോ, പജഹനവാരോ, പരിഞ്ഞാവാരോ, പഹീനവാരോ, ഉപ്പജ്ജനവാരോ ധാതുവാരോതി. തേസു പഠമോ അനുസയവാരോ. സോ അനുലോമപടിലോമനയവസേന ദുവിധോ ഹോതി.

തത്ഥ അനുലോമനയേ ‘‘യസ്സ അനുസേതി, യത്ഥ അനുസേതി, യസ്സ യത്ഥ അനുസേതീ’’തി പുഗ്ഗലോകാസതദുഭയവസേന തയോ അന്തരവാരാ ഹോന്തി. തേസു പഠമേ പുഗ്ഗലവാരേ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി; യസ്സ വാ പന പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി; യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ മാനാനുസയോ, ദിട്ഠാനുസയോ, വിചികിച്ഛാനുസയോ, ഭവരാഗാനുസയോ, അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി. യസ്സ വാ പന അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി കാമരാഗാനുസയമൂലകാനി ഛ യമകാനി. പുന അഗഹിതഗ്ഗഹണവസേന പടിഘാനുസയമൂലകാനി പഞ്ച, മാനാനുസയമൂലകാനി ചത്താരി, ദിട്ഠാനുസയമൂലകാനി തീണി, വിചികിച്ഛാനുസയമൂലകാനി ദ്വേ, ഭവരാഗാനുസയമൂലകം ഏകന്തി ഏവം സബ്ബാനിപി ഏകമൂലകാനി ഏകവീസതി. പുന ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ച പടിഘാനുസയോ ച അനുസേന്തീ’’തി ഏവം ആഗതാനി ദുകമൂലകാനി പഞ്ച, തികമൂലകാനി ചത്താരി, ചതുക്കമൂലകാനി തീണി, പഞ്ചകമൂലകാനി ദ്വേ, ഛക്കമൂലകം ഏകന്തി അപരാനിപി പന്നരസ ഹോന്തി. താനി പുരിമേഹി ഏകവീസതിയാ സദ്ധിം ഛത്തിംസാതി പുഗ്ഗലവാരേ ഛത്തിംസ യമകാനി. തഥാ ഓകാസവാരേ, തഥാ പുഗ്ഗലോകാസവാരേതി സബ്ബാനിപി അനുലോമനയേ അട്ഠസതം യമകാനി. തഥാ പടിലോമനയേതി അനുസയവാരേ സോളസാധികാനി ദ്വേ യമകസതാനി, തതോ ദിഗുണാ പുച്ഛാ, തതോ ദിഗുണാ അത്ഥാ ച വേദിതബ്ബാ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സാനുസയവാരോ, പജഹനവാരോ, പരിഞ്ഞാവാരോ, പഹീനവാരോ, ഉപ്പജ്ജനവാരോതി ഇമേസമ്പി പഞ്ചന്നം വാരാനം, ഏകേകസ്മിം യമകഗണനാ; യമകദിഗുണാ പുച്ഛാ, പുച്ഛാദിഗുണാ ച അത്ഥാ വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ പുരിമേസു തീസു വാരേസു വിസേസോ. ഓകാസവാരേ ‘‘യത്ഥ തത്ഥാ’’തി അവത്വാ യതോ തതോതി നിസ്സക്കവചനേന ദേസനാ കതാ. സേസം താദിസമേവ.

യോ പനായം സബ്ബപച്ഛിമോ ധാതുവാരോ നാമ, സോ പുച്ഛാവാരോ, വിസ്സജ്ജനാവാരോതി ദ്വിധാ ഠിതോ. തസ്സ പുച്ഛാവാരേ കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാതി വത്വാ ‘‘കാമധാതും വാ പന ഉപപജ്ജന്തസ്സ കാമധാതുയാ ചുതസ്സാ’’തി ന വുത്തം. കിം കാരണാ? അത്ഥവിസേസാഭാവതോ. ദ്വേപി ഹി ഏതാ പുച്ഛാ ഏകത്ഥായേവ, തസ്മാ ഏകേകസ്മാ യമകാ ഏകേകമേവ പുച്ഛം പുച്ഛിത്വാ സബ്ബപുച്ഛാവസാനേ പുച്ഛാനുക്കമേനേവ ‘‘കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ കസ്സചി സത്ത അനുസയാ അനുസേന്തീ’’തിആദിനാ നയേന വിസ്സജ്ജനം കതം.

തത്ഥ ‘‘കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ, രൂപധാതും, അരൂപധാതും, നകാമധാതും, നരൂപധാതും നഅരൂപധാതും, ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തി ഛ സുദ്ധികപുച്ഛാ; ‘‘നകാമധാതും, നഅരൂപധാതും, നരൂപധാതും; നഅരൂപധാതും, നകാമധാതും, നരൂപധാതും, ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തി തിസ്സോ മിസ്സകാ പുച്ഛാ ചാതി കാമധാതുമൂലകാ നവ അനുലോമപുച്ഛാ ഹോന്തി. തഥാ രൂപധാതുമൂലകാ നവ, അരൂപധാതുമൂലകാ നവാതി സത്തവീസതി അനുലോമപുച്ഛാ ഹോന്തി. തഥാ നകാമധാതുനരൂപധാതുനഅരൂപധാതുമൂലകാ സത്തവീസതി പടിലോമപുച്ഛാ. പുന ‘‘നകാമധാതുയാ, നഅരൂപധാതുയാ, നരൂപധാതുയാ, നഅരൂപധാതുയാ, നകാമധാതുയാ, നഅരൂപധാതുയാ’’തി സത്തവീസതി ദുകമൂലകാ പുച്ഛാതി സബ്ബാപി സമ്പിണ്ഡിതാ ഏകാസീതി പുച്ഛാ ഹോന്തി. താസം വസേനേത്ഥ വിസ്സജ്ജനം കതന്തി ഇദം ധാതുവാരേ പാളിവവത്ഥാനം. ഏവം താവ സകലേപി അനുസയയമകേ പാളിവവത്ഥാനമേതം വേദിതബ്ബം.

ആദിതോ പട്ഠായ പനേത്ഥ യം യം അനുത്താനം, തത്ഥ തത്ഥ അയം വിനിച്ഛയകഥാ – അനുസയാതി കേനട്ഠേന അനുസയാ? അനുസയനട്ഠേന. കോ ഏസ അനുസയനട്ഠോ നാമാതി? അപ്പഹീനട്ഠോ. ഏതേ ഹി അപ്പഹീനട്ഠേന തസ്സ തസ്സ സന്താനേ അനുസേന്തി നാമ, തസ്മാ അനുസയാതി വുച്ചന്തി. അനുസേന്തീതി അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അഥാപി സിയാ – അനുസയനട്ഠോ നാമ അപ്പഹീനാകാരോ. അപ്പഹീനാകാരോ ച ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും ന യുജ്ജതി, തസ്മാ ന അനുസയാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. തത്രിദം പടിവചനം – അപ്പഹീനാകാരോ അനുസയോ, അനുസയോതി പന അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതകിലേസോ വുച്ചതി. സോ ചിത്തസമ്പയുത്തോ സാരമ്മണോ സപ്പച്ചയട്ഠേന സഹേതുകോ ഏകന്താകുസലോ അതീതോപി ഹോതി അനാഗതോപി പച്ചുപ്പന്നോപി, തസ്മാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും യുജ്ജതി.

തത്രിദം പമാണം – അഭിധമ്മേ താവ കഥാവത്ഥുസ്മിം (കഥാ. ൫൫൪ ആദയോ) ‘‘അനുസയാ അബ്യാകതാ, അനുസയാ അഹേതുകാ, അനുസയാ ചിത്തവിപ്പയുത്താ’’തി സബ്ബേ വാദാ പടിസേധിതാ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൩.൨൧) ‘‘പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതീ’’തി പുച്ഛം കത്വാ അനുസയാനം പച്ചുപ്പന്നഭാവസ്സ അത്ഥിതായ ‘‘ഥാമഗതാനുസയം പജഹതീ’’തി വുത്തം. ധമ്മസങ്ഗഹേ പന മോഹസ്സ പദഭാജനേ ‘‘അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം, അയം തസ്മിം സമയേ മോഹോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൩൯൦) അകുസലചിത്തേന സദ്ധിം അവിജ്ജാനുസയസ്സ ഉപ്പന്നഭാവോ വുത്തോ. ഇമസ്മിംയേവ അനുസയയമകേ സത്തന്നം മഹാവാരാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ഉപ്പജ്ജനവാരേ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘അനുസേന്തീതി അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി യം വുത്തം, തം ഇമിനാ തന്തിപ്പമാണേന സുവുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യമ്പി ‘‘ചിത്തസമ്പയുത്തോ സാരമ്മണോ’’തിആദി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തമേവ. അനുസയോ ഹി നാമേസ പരിനിപ്ഫന്നോ ചിത്തസമ്പയുത്തോ അകുസലധമ്മോതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. കാമരാഗാനുസയോതിആദീസു കാമരാഗോ ച സോ അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയോ ചാതി കാമരാഗാനുസയോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൨. ഇദാനി തേസം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം പകാസേതും കത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസൂതി കാമാവചരഭൂമിയം സുഖായ ച ഉപേക്ഖായ ചാതി ദ്വീസു വേദനാസു. ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി ഇമാസു ദ്വീസു വേദനാസു ഉപ്പജ്ജതി. സോ പനേസ അകുസലവേദനാസു സഹജാതവസേന ആരമ്മണവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി അനുസേതി. അകുസലായ സുഖായ വേദനായ ചേവ ഉപേക്ഖായ വേദനായ ച സഹജാതോപി ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. താ വേദനാ ആരമ്മണം കത്വാപി ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. അവസേസാ പന കാമാവചരകുസലവിപാകകിരിയവേദനാ ആരമ്മണമേവ കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസയമാനോ ചേസ താഹി വേദനാഹി സമ്പയുത്തേസു സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേസുപി അനുസേതിയേവ. ന ഹി സക്കാ വേദനാസു അനുസയമാനേന തംസമ്പയുത്തേഹി സഞ്ഞാദീഹി സദ്ധിം അസഹജാതേന വാ ഭവിതും, തംസമ്പയുത്തേ വാ സഞ്ഞാദയോ ആരമ്മണം അകത്വാ ഉപ്പജ്ജിതും. ഏവം സന്തേപി പന യസ്മാ ഇമാ ദ്വേ വേദനാവ സാതസന്തസുഖത്താ അസ്സാദട്ഠേന കാമരാഗാനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിയാ സേസസമ്പയുത്തധമ്മേസു പധാനാ, തസ്മാ ‘‘ദ്വീസു വേദനാസു ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി വുത്തം, ഓളാരികവസേന ഹി ബോധനേയ്യേ സുഖം ബോധേതുന്തി.

നനു ചേസ ആരമ്മണവസേന അനുസയമാനോ ന കേവലം ഇമാസു ദ്വീസു വേദനാസു ചേവ വേദനാസമ്പയുത്തധമ്മേസു ച അനുസേതി, ഇട്ഠേസു പന രൂപാദീസുപി അനുസേതിയേവ. വുത്തമ്പി ചേതം വിഭങ്ഗപ്പകരണേ (വിഭ. ൮൧൬) ‘‘യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥ സത്താനം കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഇമസ്മിമ്പി പകരണേ അനുസയവാരസ്സ പടിലോമനയേ വുത്തം. ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ നാനുസേതീതി ദുക്ഖായ വേദനായ രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, നോ ച തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ നാനുസേതി. അപരിയാപന്നേ ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ച നാനുസേതി, ദിട്ഠാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി. ഏത്ഥ ഹി ദുക്ഖവേദനായ ചേവ രൂപധാതുആദീസു ച നാനുസേതീതി വുത്തത്താ സസമ്പയുത്തധമ്മം ദുക്ഖവേദനം സഓകാസേ രൂപാരൂപാവചരധമ്മേ നവ ച, ലോകുത്തരധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസേസു രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബേസു അനുസേതീതി വുത്തം ഹോതി. തം ഇധ കസ്മാ ന വുത്തന്തി? അനോളാരികത്താ. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഹി വേദനാനഞ്ഞേവ ഓളാരികത്താ ഇമേസം പന അനോളാരികത്താ ഏതേസു രൂപാദീസു അനുസേതീതി ന വുത്തം, അത്ഥതോ പന ലബ്ഭതി. തസ്മാ ഏതേസുപി കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതിയേവാതി വേദിതബ്ബോ. ന ഹി സത്ഥാ സബ്ബം സബ്ബത്ഥ കഥേതി. ബോധനേയ്യസത്താനം പന വസേന കത്ഥചി യം ലബ്ഭതി, തം സബ്ബം കഥേതി, കത്ഥചി ന കഥേതി. തഥാ ഹി അനേന കത്ഥചി ദിട്ഠാനുസയോ അനുസേതീതി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു ഏത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ അനുസേതീ’’തി യം ലബ്ഭതി തം സബ്ബം കഥിതം. അപരസ്മിം ഠാനേ വിസ്സജ്ജന്തേന ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ വിചികിച്ഛാനുസയോ ച മാനാനുസയോ ച ദിട്ഠാനുസയോ ച അനുസേന്തി, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ഏത്ഥ വിചികിച്ഛാനുസയോ ച കാമരാഗാനുസയോ ച മാനാനുസയോ ച ദിട്ഠാനുസയോ ച അനുസേന്തി, ദുക്ഖായ വേദനായ ഏത്ഥ വിചികിച്ഛാനുസയോ ച പടിഘാനുസയോ ച ദിട്ഠാനുസയോ ച അവിജ്ജാനുസയോ ച അനുസേന്തീ’’തി യം ലബ്ഭതി തം സബ്ബം അകഥേത്വാ രൂപധാതുഅരൂപധാതൂഹി സദ്ധിം തിസ്സോ വേദനാവ കഥിതാ. വേദനാസമ്പയുത്താ പന അരൂപധമ്മാ, സബ്ബഞ്ച രൂപം ന കഥിതം. കിഞ്ചാപി ന കഥിതം, ദിട്ഠാനുസയോ പനേത്ഥ അനുസേതിയേവ. ഏവമേവ കിഞ്ചാപി ഇധ രൂപാദിഇട്ഠാരമ്മണം ന കഥിതം, കാമരാഗാനുസയോ പനേത്ഥ അനുസേതിയേവാതി. ഏവം താവ കാമരാഗാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

പടിഘാനുസയസ്സ പന ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായാ’’തി വചനതോ ദ്വേ ദോമനസ്സവേദനാ കായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ ദുക്ഖവേദനാതി തിസ്സോ വേദനാ അനുസയനട്ഠാനം. സോ പനേസ ദോമനസ്സവേദനാസു സഹജാതവസേന ആരമ്മണവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി അനുസേതി. അവസേസദുക്ഖവേദനായ പന ആരമ്മണവസേനേവ അനുസേതി. താസു വേദനാസു അനുസയമാനോ ചേസ താഹി സമ്പയുത്തേസു സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി അനുസേതിയേവ. യായ ഹി വേദനായ ഏസ സഹജാതോ, തംസമ്പയുത്തേഹി സഞ്ഞാദീഹിപി സഹജാതോവ. യാ ച വേദനാ ആരമ്മണം കരോതി, താഹി സമ്പയുത്തേ സഞ്ഞാദയോപി കരോതിയേവ. ഏവം സന്തേപി പന യസ്മാ ദുക്ഖവേദനാവ അസാതദുക്ഖവേദയിതത്താ നിരസ്സാദട്ഠേന പടിഘാനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിയാ സേസസമ്പയുത്തധമ്മേസു അധികാ; തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ ഏത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി വുത്തം, ഓളാരികവസേന ഹി ബോധനേയ്യേ സുഖം ബോധേതുന്തി.

നനു ചേസ ആരമ്മണവസേന അനുസയമാനോ ന കേവലം ദുക്ഖവേദനായ ചേവ തംസമ്പയുത്തധമ്മേസു ച അനുസേതി, അനിട്ഠേസു പന രൂപാദീസുപി അനുസേതിയേവ? വുത്തമ്പി ചേതം വിഭങ്ഗപ്പകരണേ (വിഭ. ൮൧൬) ‘‘യം ലോകേ അപ്പിയരൂപം അസാതരൂപം, ഏത്ഥ സത്താനം പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഇമസ്മിമ്പി പകരണേ അനുസയവാരസ്സ പടിലോമനയേ വുത്തം – ‘‘കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ഏത്ഥ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി, നോ ച തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി. രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ അപരിയാപന്നേ ഏത്ഥ പടിഘാനുസയോ ച നാനുസേതി, കാമരാഗാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി. ഏത്ഥ ഹി ദ്വീസു കാമാവചരവേദനാസു ചേവ രൂപധാതുആദീസു ച നാനുസേതീതി വുത്തത്താ സസമ്പയുത്തധമ്മാ ദ്വേ വേദനാ സഓകാസേ രൂപാരൂപാവചരധമ്മേ നവ ച, ലോകുത്തരധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസേസു രൂപാദീസു അനുസേതീതി വുത്തം ഹോതി. തം ഇധ കസ്മാ ന വുത്തന്തി? അനോളാരികത്താ. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഹി ദുക്ഖവേദനായ ഏവ ഓളാരികത്താ ഇമേസം പന അനോളാരികത്താ ഏതേസു രൂപാദീസു അനുസേതീതി ന വുത്തം. അത്ഥതോ പന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ഏതേസുപി പടിഘാനുസയോ അനുസേതിയേവാതി വേദിതബ്ബോ.

കിം പന ഇതരാ ദ്വേ വേദനാ ഇട്ഠാരമ്മണം വാ പടിഘസ്സ ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി? നോ ന ഹോന്തി. പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ വിപ്പടിസാരവസേന സസമ്പയുത്തധമ്മാ താ വേദനാ ആരബ്ഭ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഇട്ഠാരമ്മണസ്സ ച പടിലദ്ധസ്സ വിപരിണാമം വാ അപ്പടിലദ്ധസ്സ അപ്പടിലാഭം വാ സമനുസ്സരതോപി ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ദോമനസ്സമത്തമേവ പന തം ഹോതി, ന പടിഘാനുസയോ. പടിഘാനുസയോ ഹി അനിട്ഠാരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞനവസേന ഉപ്പന്നോ ഥാമഗതോ കിലേസോ, തസ്മാ ഏത്ഥ ദോമനസ്സേന സദ്ധിം പടിഘോ ഉപ്പന്നോപി അത്തനോ പടിഘകിച്ചം അകരണഭാവേന ഏവ പടിഘാനുസയോ ന ഹോതി അബ്ബോഹാരികത്തം ഗച്ഛതി. യഥാ ഹി പാണാതിപാതചേതനായ സദ്ധിം ഉപ്പന്നോപി ബ്യാപാദോ മനോകമ്മം നാമ ന ഹോതി അബ്ബോഹാരികത്തം ഗച്ഛതി, ഏവം പടിഘാനുസയോ ന ഹോതി, അബ്ബോഹാരികത്തം ഗച്ഛതി. വുത്തമ്പി ചേതം ഏകച്ചം ഇട്ഠാരമ്മണം നേക്ഖമ്മസിതമ്പി വാ ദോമനസ്സം സന്ധായ ‘‘യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം പടിഘം തേന പജഹതി ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫). ഏവം പടിഘാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

മാനാനുസയസ്സ പന ‘‘കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസൂ’’തിആദിവചനതോ ദ്വേ കാമാവചരവേദനാ രൂപാരൂപധാതുയോ ചാതി ഇദം തിവിധം അനുസയനട്ഠാനം. തസ്സ അകുസലാസു വേദനാസു കാമരാഗാനുസയസ്സ വിയ സഹജാതാനുസയതാ വേദിതബ്ബാ. സസമ്പയുത്തധമ്മാസു പന സബ്ബാസുപി കാമാവചരാസു സുഖഅദുക്ഖമസുഖവേദനാസു രൂപാരൂപധാതൂസു ച ആരമ്മണവസേനേവ അനുസേതി. അനുസയവാരസ്സ പന പടിലോമനയേ ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ അപരിയാപന്നേ ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ച നാനുസേതി, മാനാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി വുത്തത്താ ഠപേത്വാ ദുക്ഖവേദനഞ്ചേവ നവവിധം ലോകുത്തരധമ്മഞ്ച സേസരൂപാരൂപധമ്മേസുപി അയം അനുസേതിയേവാതി. ഏവം മാനാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാ പന കേവലം ലോകുത്തരധമ്മേസ്വേവ നാനുസേന്തി. തേഭൂമകേസു പന സബ്ബേസുപി അനുസേന്തിയേവ. തേന വുത്തം – ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു ഏത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ അനുസേതി, ഏത്ഥ വിചികിച്ഛാനുസയോ അനുസേതീ’’തി. തത്ഥ സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസൂതി സംസാരവട്ടനിസ്സിതട്ഠേന സക്കായപരിയാപന്നേസു സബ്ബധമ്മേസൂതി അത്ഥോ. തത്ഥ പനേതേ പഞ്ചസു ചിത്തുപ്പാദേസു സഹജാതാനുസയനവസേന അനുസേന്തി. തേ വാ പന പഞ്ച ചിത്തുപ്പാദേ അഞ്ഞേ വാ തേഭൂമകധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ ആരമ്മണാനുസയനവസേന അനുസേന്തീതി. ഏവം ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം അനുസയനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ഭവരാഗാനുസയോ പന കിഞ്ചാപി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു ചതൂസു ചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജനതോ സഹജാതാനുസയനവസേന ‘‘കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ. കാമധാതുയം പനേസ ദ്വീഹി വേദനാഹി സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജമാനോപി രൂപാരൂപാവചരധമ്മമേവ പടിലഭതി. കാമധാതുയാ പരിയാപന്നം ഏകധമ്മമ്പി ആരമ്മണം ന കരോതി, തസ്മാ ആരമ്മണാനുസയനവസേന നിയമം കത്വാ ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി വുത്തം. അപിച രാഗോ നാമേസ കാമരാഗഭവരാഗവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ കാമരാഗോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീതി വുത്തോ. സചേ പന ഭവരാഗോപി കാമരാഗോ വിയ ഏവം വുച്ചേയ്യ, കാമരാഗേന സദ്ധിം ദേസനാ സംകിണ്ണാ വിയ ഭവേയ്യാതി രാഗകിലേസം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ കാമരാഗതോ ഭവരാഗസ്സ വിസേസദസ്സനത്ഥമ്പി ഏവം ദേസനാ കതാതി. ഏവം ഭവരാഗാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

അവിജ്ജാനുസയോ പന സബ്ബേസുപി തേഭൂമകധമ്മേസു അനുസേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു ഏത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി. തസ്സ ദ്വാദസസു ചിത്തുപ്പാദേസു സഹജാതാനുസയതാ വേദിതബ്ബാ. ആരമ്മണകരണവസേന പന ന കിഞ്ചി തേഭൂമകധമ്മം ആരബ്ഭ ന പവത്തതീതി. ഏവം അവിജ്ജാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. അയം താവ പരിച്ഛേദവാരപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരേസു വിനിച്ഛയകഥാ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ.

മഹാവാരോ

൧. അനുസയവാരവണ്ണനാ

൩. സത്തന്നം പന മഹാവാരാനം പഠമേ അനുസയവാരേ യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി ഏത്ഥ യദേതം ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനം ദിന്നം, തം ദുദ്ദിന്നം വിയ ഖായതി. കസ്മാ? കാമരാഗപടിഘാനം ഏകക്ഖണേ അനുപ്പത്തിതോ. യഥാ ഹി ‘‘യസ്സ മനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ധമ്മായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി ‘ആമന്താ’, അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം കായസങ്ഖാരോ ച ഉപ്പജ്ജതി, വചീസങ്ഖാരോ ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു മനായതനധമ്മായതനാനി കായസങ്ഖാരവചീസങ്ഖാരാ ച ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന തഥാ കാമരാഗപടിഘാ. കാമരാഗോ ഹി അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതി. പടിഘോ ദ്വീസു ദോമനസ്സസഹഗതേസൂതി, നത്ഥി നേസം ഏകക്ഖണേ ഉപ്പത്തി; തസ്മാ ഏത്ഥ ‘നോ’തി പടിസേധോ കത്തബ്ബോ സിയാ. തം അകത്വാ പന ‘ആമന്താ’തി പടിവചനസ്സ ദിന്നത്താ ഹേട്ഠായമകേസു വിയ ഏത്ഥ ഖണപച്ചുപ്പന്നവസേന വത്തമാനവോഹാരം അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബോ.

കഥം? അപ്പഹീനവസേന. അപ്പഹീനതഞ്ഹി സന്ധായ അയം ‘‘അനുസേതീ’’തി വത്തമാനവോഹാരോ വുത്തോ, ന ഖണപച്ചുപ്പന്നതം. യസ്മാ ച അപ്പഹീനതം സന്ധായ വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി പുച്ഛായ യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അപ്പഹീനോ, ന അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോ, തസ്സ പടിഘാനുസയോപി അപ്പഹീനോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ ച തേസു യസ്സേകോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ ഇതരോപി അപ്പഹീനോവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം, യം ഉപരി ഉപ്പജ്ജനവാരേ ‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീ’തി പുച്ഛിത്വാ ‘ആമന്താ’തി വുത്തം; തത്ഥ കഥം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി? തത്ഥാപി അപ്പഹീനവസേനേവ ഉപ്പത്തിപച്ചയേ സതി ഉപ്പത്തിയാ അനിവാരിതവസേന വാ. യഥാ ഹി ചിത്തകമ്മാദീനി ആരഭിത്വാ അപരിനിട്ഠിതകമ്മന്താ ചിത്തകാരാദയോ തേസം കമ്മന്താനം അകരണക്ഖണേപി മിത്തസുഹജ്ജാദീഹി ദിട്ഠദിട്ഠട്ഠാനേ ‘‘ഇമേസു ദിവസേസു കിം കരോഥാ’’തി വുത്താ, ‘‘ചിത്തകമ്മം കരോമ, കട്ഠകമ്മം കരോമാ’’തി വദന്തി. തേ കിഞ്ചാപി തസ്മിം ഖണേ ന കരോന്തി അവിച്ഛിന്നകമ്മന്തത്താ പന കതഖണഞ്ച കത്തബ്ബഖണഞ്ച ഉപാദായ കരോന്തിയേവ നാമ ഹോന്തി. ഏവമേവ യമ്ഹി സന്താനേ അനുസയാ അപ്പഹീനാ, യമ്ഹി വാ പന നേസം സന്താനേ ഉപ്പത്തിപച്ചയേ സതി ഉപ്പത്തി അനിവാരിതാ, തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനക്ഖണേപി ഉപ്പന്നപുബ്ബഞ്ചേവ കാലന്തരേ ഉപ്പജ്ജനകഞ്ച ഉപാദായ യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതിയേവ നാമാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു വിസ്സജ്ജനേസു ഏസേവ നയോ. നോ ച തസ്സാതി ഇദം അനാഗാമിസ്സ കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസതോ പഹീനത്താ വുത്തം. തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമീനം. ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനന്തി സോതാപന്നസകദാഗാമീനം. പരതോപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ.

൧൪. ഓകാസവാരസ്സ പഠമദുതിയപുച്ഛാസു യസ്മാ കാമരാഗാനുസയോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതി, പടിഘാനുസയോ ദുക്ഖവേദനായ; തസ്മാ ‘നോ’തി പടിസേധോ കതോ. തതിയപുച്ഛായം ഉഭിന്നമ്പി കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസയനതോ ‘ആമന്താ’തി പടിവചനം ദിന്നം. രൂപധാതുഅരൂപധാതുയാ പന മാനാനുസയസ്സ കാമരാഗാനുസയേന സദ്ധിം അസാധാരണം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. തസ്മാ നോ ച തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോതി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബേസം ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരം ഓലോകേത്വാ സാധാരണാസാധാരണം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

൨൦. ദുകമൂലകപുച്ഛായം യസ്മാ കാമരാഗപടിഘാനുസയാ നാപി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകം ധമ്മം ആരമ്മണം കരോന്തി, തസ്മാ നത്ഥീതി പടിക്ഖേപോ കതോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. യസ്മിം ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ അനുസയേയ്യും, തം ഠാനമേവ നത്ഥി. തസ്മാ ‘‘കത്ഥ മാനാനുസയോ അനുസേതീ’’തി അയം പുച്ഛാ അപുച്ഛായേവാതി. അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഏസേവ നയോ.

൨൭. പുഗ്ഗലോകാസവാരേ ചതുന്നന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമീനം.

൩൬. പടിലോമനയേ യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീതി അയം പുച്ഛാ അനാഗാമിം ഗഹേത്വാ പുച്ഛതി.

൫൬. ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സബ്ബത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീതി അനാഗാമിഅരഹന്താനം. കാമധാതുയാ തീസു വേദനാസൂതി ച വേദനാഗ്ഗഹണേന വേദനാസമ്പയുത്തകാനമ്പി തേസം വത്ഥാരമ്മണാനമ്പീതി സബ്ബേസമ്പി കാമാവചരധമ്മാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. അയം അനുസയവാരേ വിനിച്ഛയകഥാ.

അനുസയവാരവണ്ണനാ.

൨. സാനുസയവാരവണ്ണനാ

൬൬-൧൩൧. സാനുസയവാരേ പന യോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോതി യഥാ ഏകന്തരികജരാദിരോഗേന ആബാധികോ യാവ തമ്ഹാ രോഗാ ന മുച്ചതി, താവ തസ്സ രോഗസ്സ അനുപ്പത്തിക്ഖണേപി സരോഗോയേവ നാമ ഹോതി. ഏവം സസംകിലേസസ്സ വട്ടഗാമിസത്തസ്സ യാവ അരിയമഗ്ഗേന അനുസയാ സമുഗ്ഘാതം ന ഗച്ഛന്തി, താവ തേസം അനുസയാനം അനുപ്പത്തിക്ഖണേപി സാനുസയോയേവ നാമ ഹോതി. ഏവരൂപം സാനുസയതം സന്ധായ ‘ആമന്താ’തി വുത്തം. സേസമേത്ഥ അനുസയവാരസദിസമേവ.

ഓകാസവാരേ പന ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ മാനാനുസയേന സാനുസയോ’’തി വുത്തേ താസു ധാതൂസു പുഗ്ഗലസ്സ സാനുസയതാ പഞ്ഞായേയ്യ, അനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ന പഞ്ഞായേയ്യ. അനുസയസ്സ ച ഉപ്പത്തിട്ഠാനദസ്സനത്ഥം അയം വാരോ ആരദ്ധോ, തസ്മാ തതോ മാനാനുസയേന സാനുസയോതി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി സതി തതോ ധാതുദ്വയതോ ഉപ്പന്നേന മാനാനുസയേന സാനുസയോതി അനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ദസ്സിതം ഹോതി. ഇമസ്സ പന പഞ്ഹസ്സ അത്ഥേ അവുത്തേ ആദിപഞ്ഹസ്സ അത്ഥോ പാകടോ ന ഹോതീതി പഠമം ന വുത്തോ, തസ്മാ സോ ഏവം വേദിതബ്ബോ. യതോ കാമരാഗാനുസയേനാതി യതോ ഉപ്പന്നേന കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ, കിം സോ തതോ ഉപ്പന്നേന പടിഘാനുസയേനപി സാനുസയോതി? യസ്മാ പനേതേ ദ്വേ ഏകസ്മാ ഠാനാ നുപ്പജ്ജന്തി; തസ്മാ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോ കതോ. അരഹാ സബ്ബത്ഥാതി അരഹാ സബ്ബധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജനകേന കേനചി അനുസയേന നിരാനുസയോതി. ഇമിനാ അത്ഥവസേന നിപ്പദേസട്ഠാനേസു ഭുമ്മവചനമേവ കതന്തി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി.

സാനുസയവാരവണ്ണനാ.

൩. പജഹനവാരവണ്ണനാ

൧൩൨-൧൯൭. പജഹനവാരേ പജഹതീതി തേന തേന മഗ്ഗേന പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന പജഹതി, ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേതി. ആമന്താതി അനാഗാമീമഗ്ഗട്ഠം സന്ധായ പടിവചനം. തദേകട്ഠം പജഹതീതി പഹാനേകട്ഠതം സന്ധായ വുത്തം. നോതി അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠം സന്ധായ പടിസേധോ.

യതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി യതോ ഉപ്പജ്ജനകം കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി അത്ഥോ. അട്ഠമകോതി അരഹത്തഫലട്ഠതോ പട്ഠായ പച്ചോരോഹനഗണനായ ഗണിയമാനോ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോ അട്ഠമകോ നാമ. ദക്ഖിണേയ്യഗണനായ ഹി അരഹാ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താ പഠമോ, അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠോ ദുതിയോ, അനാഗാമീ തതിയോ…പേ… സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോ അട്ഠമോ. സോ ഇധ ‘‘അട്ഠമകോ’’തി വുത്തോ. നാമസഞ്ഞായേവ വാ ഏസാ തസ്സാതി. അനാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അട്ഠമകഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാതി സദ്ധിം പുഥുജ്ജനേന സേക്ഖാസേക്ഖാ. തേസു ഹി പുഥുജ്ജനോ പഹാനപരിഞ്ഞായ അഭാവേന നപ്പജഹതി. സേസാ തേസം അനുസയാനം പഹീനത്താ. ദ്വിന്നം മഗ്ഗസമങ്ഗീനന്തി ദ്വേ മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി.

പജഹനവാരവണ്ണനാ.

൪. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൧൯൮-൨൬൩. പരിഞ്ഞാവാരേ പരിജാനാതീതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനാതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. അയമ്പി ഹി വാരോ പജഹനവാരോ വിയ മഗ്ഗട്ഠാനഞ്ഞേവ വസേന വിസ്സജ്ജിതോതി.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ.

൫. പഹീനവാരവണ്ണനാ

൨൬൪-൨൭൪. പഹീനവാരേ ഫലട്ഠവസേനേവ ദേസനാ ആരദ്ധാ. അനാഗാമിസ്സ ഹി ഉഭോപേതേ അനുസയാ പഹീനാ, തസ്മാ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം.

൨൭൫-൨൯൬. ഓകാസവാരേ യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ പഹീനോ തത്ഥ പടിഘാനുസയോ പഹീനോതി പുച്ഛിത്വാ ന വത്തബ്ബോ പഹീനോതി വാ അപ്പഹീനോതി വാതി വുത്തം തം കസ്മാതി? ഉപ്പത്തിട്ഠാനസ്സ അസാധാരണത്താ. അഞ്ഞം ഹി കാമരാഗാനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, അഞ്ഞം പടിഘാനുസയസ്സ. അഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ച യത്ഥ അനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, മഗ്ഗേ ഭാവിതേ തത്ഥേവ സോ പഹീനോ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ നേവ കാമരാഗാനുസയട്ഠാനേ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, ന പടിഘാനുസയട്ഠാനേ കാമരാഗാനുസയോ, തസ്മാ തത്ഥ സോ പഹീനോതി വാ അപ്പഹീനോതി വാ ന വത്തബ്ബോ. സോ ഹി യസ്മിം അത്തനോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനേ കാമരാഗാനുസയോ പഹീനോ, തസ്മിം അപ്പഹീനത്താ തത്ഥ പഹീനോതി ന വത്തബ്ബോ. യം കാമരാഗാനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, തസ്മിം അട്ഠിതത്താ തത്ഥ അപ്പഹീനോതി ന വത്തബ്ബോ.

യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ പഹീനോ, തത്ഥ മാനാനുസയോ പഹീനോതി ഏത്ഥ പന സാധാരണട്ഠാനം സന്ധായ ആമന്താതി വുത്തം. കാമരാഗാനുസയോ ഹി കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതി. മാനാനുസയോ താസു ചേവ രൂപാരൂപധാതൂസു ച. സോ ഠപേത്വാ അസാധാരണട്ഠാനം സാധാരണട്ഠാനേ തേന സദ്ധിം പഹീനോ നാമ ഹോതി. തസ്മാ ‘ആമന്താ’തി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബസ്മിമ്പി ഓകാസവാരേ പഹീനതാ ച നവത്തബ്ബതാ ച വേദിതബ്ബാ. ‘നത്ഥീ’തി ആഗതട്ഠാനേസു പന ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. പുഗ്ഗലോകാസവാരോ, ഓകാസവാരഗതികോയേവ.

൨൯൭-൩൦൭. പടിലോമനയേ യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അപ്പഹീനോതി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമിവസേന പുച്ഛതി. കിഞ്ചാപി ഹി ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ പുഥുജ്ജനതോ പട്ഠായ യാവ അനാഗാമിമഗ്ഗട്ഠാ ഛന്നം പുഗ്ഗലാനം അപ്പഹീനാ. ഇധ പന പരതോ ‘‘തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദിവചനതോ മഗ്ഗട്ഠാ അനധിപ്പേതാ, തസ്മാ പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമിനോവ സന്ധായ ‘ആമന്താ’തി വുത്തം. ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനന്തി സോതാപന്നസകദാഗാമീനം. ഇമിനാ നയേന പുഗ്ഗലവാരേ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

൩൦൮-൩൨൯. ഓകാസവാരപുഗ്ഗലോകാസവാരാ പന ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

പഹീനവാരവണ്ണനാ.

൬. ഉപ്പജ്ജനവാരവണ്ണനാ

൩൩൦. ഉപ്പജ്ജനവാരോ അനുസയവാരസദിസോയേവ.

൭. ധാതുപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ

൩൩൨-൩൪൦. ധാതുവാരസ്സ പുച്ഛാവാരേ താവ കതി അനുസയാ അനുസേന്തീതി കതി അനുസയാ സന്താനം അനുഗതാ ഹുത്വാ സയന്തി. കതി അനുസയാ നാനുസേന്തീതി കതി അനുസയാ സന്താനം ന അനുഗതാ ഹുത്വാ സയന്തി. കതി അനുസയാ ഭങ്ഗാതി കതി അനുസയാ അനുസേന്തി നാനുസേന്തീതി ഏവം വിഭജിതബ്ബാതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം ഹേട്ഠാ പാളിവവത്ഥാനേ വുത്തമേവ.

൭. ധാതുവിസ്സജ്ജനാവാരവണ്ണനാ

൩൪൧-൩൪൯. നിദ്ദേസവാരേ പനസ്സ കസ്സചി സത്ത അനുസയാ അനുസേന്തീതി പുഥുജ്ജനവസേന വുത്തം. കസ്സചി പഞ്ചാതി സോതാപന്നസകദാഗാമിവസേന വുത്തം. തേസഞ്ഹി ദിട്ഠാനുസയോ ച വിചികിച്ഛാനുസയോ ച പഹീനാതി പഞ്ചേവ അനുസേന്തി. തത്ഥ യഥാ അനുസയവാരേ ‘‘അനുസേന്തീ’’തി പദസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ ഗഹിതോ, ഏവമിധ ന ഗഹേതബ്ബോ. കസ്മാ? തസ്മിം ഖണേ അനുപ്പജ്ജനതോ. കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ ഹി വിപാകചിത്തഞ്ചേവ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, അകുസലചിത്തം നത്ഥി. അനുസയാ ച അകുസലചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന വിപാകചിത്തക്ഖണേതി തസ്മിം ഖണേ അനുപ്പജ്ജനതോ തഥാ അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. കഥം പന ഗഹേതബ്ബോതി? യഥാ ലബ്ഭതി തഥാ ഗഹേതബ്ബോ. കഥഞ്ച ലബ്ഭതി? അപ്പഹീനട്ഠേന. യഥാ ഹി രാഗദോസമോഹാനം അപ്പഹീനത്താ. കുസലാബ്യാകതചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ‘‘സരാഗോ സദോസോ സമോഹോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം മഗ്ഗഭാവനായ അപ്പഹീനത്താ പടിസന്ധിക്ഖണേപി തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തേ തേ അനുസയാ അനുസേന്തീതി വുച്ചന്തി. ന കേവലഞ്ച വുച്ചന്തി, അപ്പഹീനത്താ പന തേ അനുസേന്തിയേവ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥീതി യസ്സ ഹി യോ അനുസേതി, സോ അനുസേതിയേവ; യോ നാനുസേതി, സോ നാനുസേതിയേവ. അയം അനുസേതി ച നാനുസേതി ച, അയം സിയാ അനുസേതി സിയാ നാനുസേതീതി, ഏവം വിഭജിതബ്ബോ അനുസയോ നാമ നത്ഥി. രൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ കസ്സചി തയോതി അനാഗാമിവസേന വുത്തം. തസ്സ ഹി കാമരാഗപടിഘദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാ ചത്താരോപി അനവസേസതോ പഹീനാ. ഇതരേ തയോവ അപ്പഹീനാ. തേന വുത്തം – ‘‘കസ്സചി തയോ അനുസയാ അനുസേന്തീ’’തി.

ന കാമധാതുന്തി കാമധാതുയാ പടിസിദ്ധത്താ സേസാ ദ്വേ ധാതുയോ ഉപപജ്ജന്തസ്സാതി അത്ഥോ. സത്തേ വാതി യസ്മാ അരിയസാവകസ്സ രൂപധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതുയം ഉപപത്തി നാമ നത്ഥി, പുഥുജ്ജനസ്സേവ ഹോതി, തസ്മാ സത്തേവാതി നിയമേത്വാ വുത്തം. ‘‘അരൂപധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ സത്തേവാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. രൂപധാതുയാ ഉപപത്തി നത്ഥീതി കസ്മാ നത്ഥി? ഉപപത്തിനിപ്ഫാദകസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനസ്സ അഭാവാ. സോ ഹി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ തം ധാതും ഉപപന്നോതി നാസ്സ തത്ഥ രൂപാവചരജ്ഝാനം അത്ഥി. തദഭാവാ രൂപധാതുയം ഉപപത്തി നത്ഥീതി വേദിതബ്ബാ. അരൂപധാതുയാ ചുതസ്സ ന കാമധാതുന്തി ഏത്ഥ അരൂപധാതുയേവ അധിപ്പേതാ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

ധാതുവാരവണ്ണനാ.

അനുസയയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.