൮. ചിത്തയമകം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧-൬൨. ഇദാനി തേസഞ്ഞേവ മൂലയമകേ ദേസിതാനം കുസലാദിധമ്മാനം ലബ്ഭമാനവസേന ഏകദേസമേവ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ അനുസയയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ ചിത്തയമകസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം താവ വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിഞ്ഹി ചിത്തയമകേ മാതികാഠപനം, ഠപിതമാതികായ വിസ്സജ്ജനന്തി ദ്വേ വാരാ ഹോന്തി. തത്ഥ മാതികാഠപനേ പുഗ്ഗലവാരോ, ധമ്മവാരോ, പുഗ്ഗലധമ്മവാരോതി ആദിതോവ തയോ സുദ്ധികമഹാവാരാ ഹോന്തി.

തത്ഥ ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏവം പുഗ്ഗലവസേന ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനാദിഭേദം ദീപേന്തോ ഗതോ പുഗ്ഗലവാരോ നാമ. ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏവം ധമ്മവസേനേവ ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനാദിഭേദം ദീപേന്തോ ഗതോ ധമ്മവാരോ നാമ. ‘‘യസ്സ യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏവം ഉഭയവസേന ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനാദിഭേദം ദീപേന്തോ ഗതോ പുഗ്ഗലധമ്മവാരോ നാമ. തതോ ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്ത’’ന്തി സോളസന്നം പദാനം വസേന അപരേ സരാഗാദിപദവിസേസിതാ സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ, സോളസ ധമ്മവാരാ, സോളസ പുഗ്ഗലധമ്മവാരാതി അട്ഠചത്താലീസം മിസ്സകവാരാ ഹോന്തി. തേ സരാഗാദിപദമത്തം ദസ്സേത്വാ സങ്ഖിത്താ. തതോ ‘‘യസ്സ കുസലം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ നയേന ഛസട്ഠിദ്വിസതസങ്ഖാനം അഭിധമ്മമാതികാപദാനം വസേന അപരേ കുസലാദിപദവിസേസിതാ ഛസട്ഠിദ്വിസതപുഗ്ഗലവാരാ, ഛസട്ഠിദ്വിസതധമ്മവാരാ ഛസട്ഠിദ്വിസതപുഗ്ഗലധമ്മവാരാതി അട്ഠനവുതിസത്തസതാ മിസ്സകവാരാ ഹോന്തി. തേപി കുസലാദിപദമത്തം ദസ്സേത്വാ സങ്ഖിത്തായേവ. യാനിപേത്ഥ സനിദസ്സനാദീനി പദാനി ചിത്തേന സദ്ധിം ന യുജ്ജന്തി, താനി മോഘപുച്ഛാവസേന ഠപിതാനി.

തേസു പന തീസു വാരേസു സബ്ബപഠമേ സുദ്ധികപുഗ്ഗലമഹാവാരേ ഉപ്പാദനിരോധകാലസമ്ഭേദവാരോ, ഉപ്പാദുപ്പന്നവാരോ, നിരോധുപ്പന്നവാരോ, ഉപ്പാദവാരോ, നിരോധവാരോ, ഉപ്പാദനിരോധവാരോ ഉപ്പജ്ജമാനനിരോധവാരോ, ഉപ്പജ്ജമാനുപ്പന്നവാരോ, നിരുജ്ഝമാനുപ്പന്നവാരോ, ഉപ്പന്നുപ്പാദവാരോ, അതീതാനാഗതവാരോ, ഉപ്പന്നുപ്പജ്ജമാനവാരോ, നിരുദ്ധനിരുജ്ഝമാനവാരോ, അതിക്കന്തകാലവാരോതി ചുദ്ദസ അന്തരവാരാ. തേസു ഉപ്പാദവാരോ, നിരോധവാരോ, ഉപ്പാദനിരോധവാരോതി ഇമേസു തീസു വാരേസു അനുലോമപടിലോമവസേന ഛ ഛ കത്വാ അട്ഠാരസ യമകാനി. ഉപ്പന്നുപ്പാദവാരേ അതീതാനാഗതകാലവസേന അനുലോമതോ ദ്വേ, പടിലോമതോ ദ്വേതി ചത്താരി യമകാനി. സേസേസു ആദിതോ നിദ്ദിട്ഠേസു തീസു, അനന്തരേ നിദ്ദിട്ഠേസു തീസു; അവസാനേ നിദ്ദിട്ഠേസു ചതൂസൂതി ദസസു വാരേസു അനുലോമതോ ഏകം, പടിലോമതോ ഏകന്തി ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ വീസതി യമകാനി. ഏവം സബ്ബേസുപി ചുദ്ദസസു അന്തരവാരേസു ദ്വാചത്താലീസ യമകാനി, ചതുരാസീതി പുച്ഛാ അട്ഠസട്ഠിഅത്ഥസതം ഹോതി. യഥാ ച ഏകസ്മിം സുദ്ധികപുഗ്ഗലമഹാവാരേ, തഥാ സുദ്ധികധമ്മവാരേപി സുദ്ധികപുഗ്ഗലധമ്മവാരേപീതി തീസു മഹാവാരേസു ഛബ്ബീസതിയമകസതം, തതോ ദിഗുണാ പുച്ഛാ, തതോ ദിഗുണാ അത്ഥാ ച വേദിതബ്ബാ. ഇദം പന വാരത്തയം സരാഗാദിവസേന സോളസഗുണം, കുസലാദിവസേന ഛസട്ഠിദ്വിസതഗുണം കത്വാ ഇമസ്മിം ചിത്തയമകേ അനേകാനി യമകസഹസ്സാനി, തതോ ദിഗുണാ പുച്ഛാ, തതോ ദിഗുണാ അത്ഥാ ച ഹോന്തീതി. പാഠോ പന സംഖിത്തോതി. ഏവം താവ ഇമസ്മിം ചിത്തയമകേ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം.

മാതികാഠപനവണ്ണനാ.

നിദ്ദേസോ

൧. പുഗ്ഗലവാരവണ്ണനാ

൬൩. ഇദാനി ഠപിതാനുക്കമേന മാതികം വിസ്സജ്ജേതും യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതീതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിതായ ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതീതി നിരോധക്ഖണം അപ്പത്തതായ ന നിരുജ്ഝതി. തസ്സ ചിത്തന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തതോ പട്ഠായ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി പുച്ഛതി. തേസം ചിത്തന്തി യേസം പരിച്ഛിന്നവട്ടദുക്ഖാനം ഖീണാസവാനം സബ്ബപച്ഛിമസ്സ ചുതിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണോ വത്തതി, ഏതേസം തദേവ ചുതിചിത്തം ഉപ്പാദപ്പത്തതായ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, ഭങ്ഗം അപ്പത്തതായ ന നിരുജ്ഝതി. ഇദാനി പന ഭങ്ഗം പത്വാ തം തേസം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി, തതോ അപ്പടിസന്ധികത്താ അഞ്ഞം നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഇതരേസന്തി പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം ഖീണാസവം ഠപേത്വാ അവസേസാനം സേക്ഖാസേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം നിരുജ്ഝിസ്സതി ചേവ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചാതി യം തം ഉപ്പാദക്ഖണപ്പത്തം തം നിരുജ്ഝിസ്സതേവ. അഞ്ഞം പന തസ്മിം വാ അഞ്ഞസ്മിം വാ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചേവ നിരുജ്ഝിസ്സതി ച. ദുതിയപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേപി തഥാരൂപസ്സേവ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം സന്ധായ ‘ആമന്താ’തി വുത്തം. നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി ഭങ്ഗക്ഖണേ അരഹതോ പച്ഛിമചിത്തമ്പി സേസാനം ഭിജ്ജമാനചിത്തമ്പി. തതോ പട്ഠായ പന അരഹതോ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി സക്കാ വത്തും ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി പന ന സക്കാ. സേസാനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി സക്കാ വത്തും, ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി ന സക്കാ. തസ്മാ ‘നോ’തി പടിസേധോ കതോ. ദുതിയപഞ്ഹേ യസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതി, ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി സോ പുഗ്ഗലോയേവ നത്ഥി, തസ്മാ നത്ഥീതി പടിക്ഖേപോ കതോ.

൬൫-൮൨. ഉപ്പന്നന്തി ഉപ്പാദസമങ്ഗിനോപേതം നാമം. ഉപ്പാദം പത്വാ അനിരുദ്ധസ്സാപി. തത്ഥ ഉപ്പാദസമങ്ഗിതം സന്ധായ ‘ആമന്താ’തി, ഉപ്പാദം പത്വാ അനിരുദ്ധഭാവം സന്ധായ ‘‘തേസം ചിത്തം ഉപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം. അനുപ്പന്നന്തി ഉപ്പാദം അപ്പത്തം. തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി ഏത്ഥാപി സബ്ബേസം താവ ചിത്തം ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ ഹുത്വാ ഉപ്പാദക്ഖണം അതീതത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നാമ, നിരോധസമാപന്നാനം നിരോധതോ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ, അസഞ്ഞസത്താനം സഞ്ഞീഭവേ ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ. ഉപ്പജ്ജിത്ഥ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ചാതി ഉപ്പാദം പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാതി അത്ഥോ.

ഉപ്പാദക്ഖണേ അനാഗതഞ്ചാതി ഉപ്പാദക്ഖണേ ച ചിത്തം അനാഗതഞ്ച ചിത്തന്തി അത്ഥോ.

൮൩. അതിക്കന്തകാലവാരേ ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണന്തി ഉപ്പാദക്ഖണം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഉപ്പാദക്ഖണോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ ന ഹോതി, ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ പന ഖണത്താ ഏവം വുത്തോ. ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലന്തി ന ചിരം വീതിക്കന്തം തമേവ പന ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലന്തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. നിരുജ്ഝമാനം ഖണന്തി നിരോധക്ഖണം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി നിരോധക്ഖണോ നിരുജ്ഝമാനോ നാമ ന ഹോതി, നിരുജ്ഝമാനസ്സ പന ഖണത്താ ഏവം വുത്തോ. ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലന്തി കിം തസ്സ ചിത്തം ഏവം നിരോധക്ഖണമ്പി വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ഹോതീതി പുച്ഛതി. തത്ഥ യസ്മാ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം ഹോതി, നിരോധക്ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ന ഹോതി. അതീതം പന ചിത്തം ഉഭോപി ഖണേ ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ, തസ്മാ ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്തം, ഭങ്ഗക്ഖണം അവീതിക്കന്തം, അതീതം ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്തം ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്തന്തി വിസ്സജ്ജനമാഹ. ദുതിയപഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ യസ്മാ അതീതം ചിത്തം ഉഭോപി ഖണേ വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ഹോതി, തസ്മാ അതീതം ചിത്തന്തി വുത്തം. പടിലോമപഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ യസ്മാ ഉപ്പാദക്ഖണേ ച ചിത്തം അനാഗതഞ്ച ചിത്തം ഉഭോപി ഖണേ ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ന ഹോതി, തേസം ഖണാനം അവീതിക്കന്തത്താ. തസ്മാ ‘‘ഉപ്പാദക്ഖണേ ചിത്തം അനാഗതം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. ദുതിയവിസ്സജ്ജനം പാകടമേവ.

൮൪-൧൧൩. ധമ്മവാരേപി ഇമിനാവുപായേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പുഗ്ഗലധമ്മവാരോ ധമ്മവാരഗതികോയേവ.

൧൧൪-൧൧൬. സബ്ബേപി മിസ്സകവാരാ യസ്സ സരാഗം ചിത്തന്തിആദിനാ നയേന മുഖമത്തം ദസ്സേത്വാ സങ്ഖിത്താ. വിത്ഥാരോ പന നേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തേസു പന ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതി; തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി, നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബതായ പുച്ഛാവ സദിസാ ഹോതി. യസ്മാ പന സരാഗം ചിത്തം പച്ഛിമചിത്തം ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതി; തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി, നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി നോ’’തി ഏവം വിസ്സജ്ജിതബ്ബത്താ വിസ്സജ്ജനം അസദിസം ഹോതി. തം തം തസ്സാ തസ്സാ പുച്ഛായ അനുരൂപവസേന വേദിതബ്ബന്തി.

ചിത്തയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.