൯. ധമ്മയമകം

൧. പണ്ണത്തിഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧-൧൬. ഇദാനി തേസഞ്ഞേവ മൂലയമകേ ദേസിതാനം കുസലാദിധമ്മാനം മാതികം ഠപേത്വാ ചിത്തയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ ധമ്മയമകസ്സ വണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥ ഖന്ധയമകേ വുത്തനയേനേവ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം. യഥാ ഹി തത്ഥ പണ്ണത്തിവാരാദയോ തയോ മഹാവാരാ, അവസേസാ അന്തരവാരാ ച ഹോന്തി, തഥാ ഇധാപി. ‘‘യോ കുസലം ധമ്മം ഭാവേതി, സോ അകുസലം ധമ്മം പജഹതീ’’തി ആഗതത്താ പനേത്ഥ പരിഞ്ഞാവാരോ, ഭാവനാവാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യസ്മാ അബ്യാകതോ ധമ്മോ നേവ ഭാവേതബ്ബോ, ന പഹാതബ്ബോ, തസ്മാ തം പദമേവ ന ഉദ്ധടം. പണ്ണത്തിവാരേ പനേത്ഥ തിണ്ണം കുസലാദിധമ്മാനം വസേന പദസോധനവാരോ, പദസോധനമൂലചക്കവാരോ, സുദ്ധധമ്മവാരോ, സുദ്ധധമ്മമൂലചക്കവാരോതി ഇമേസു ചതൂസു വാരേസു യമകഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൧. പണ്ണത്തിനിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧൭-൩൨. പണ്ണത്തിവാരനിദ്ദേസേ പന കുസലാ കുസലധമ്മാതി കുസലാനം ഏകന്തേന കുസലധമ്മത്താ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം. സേസവിസ്സജ്ജനേസുപി ഏസേവ നയോ. അവസേസാ ധമ്മാ ന അകുസലാ ധമ്മാതി അവസേസാ ധമ്മാ അകുസലാ ന ഹോന്തി, ധമ്മാ പന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി.

പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൩൩-൩൪. പവത്തിവാരേ പനേത്ഥ പച്ചുപ്പന്നകാലേ പുഗ്ഗലവാരസ്സ അനുലോമനയേ ‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി; യസ്സ വാ പന അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി കുസലധമ്മമൂലകാനി ദ്വേ യമകാനി, അകുസലധമ്മമൂലകം ഏകന്തി തീണി യമകാനി ഹോന്തി. തസ്സ പടിലോമനയേപി ഓകാസവാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ സബ്ബവാരേസു തിണ്ണം തിണ്ണം യമകാനം വസേന യമകഗണനാ വേദിതബ്ബാ. അത്ഥവിനിച്ഛയേ പനേത്ഥ ഇദം ലക്ഖണം – ഇമസ്സ ഹി ധമ്മയമകസ്സ പവത്തിമഹാവാരേ ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തി നിരുജ്ഝന്തീ’’തി ഇമേസു ഉപ്പാദനിരോധേസു കുസലാകുസലധമ്മാ താവ ഏകന്തേന പവത്തിയംയേവ ലബ്ഭന്തി, ന ചുതിപടിസന്ധീസു. അബ്യാകതധമ്മാ പന പവത്തേ ച ചുതിപടിസന്ധീസു ചാതി തീസുപി കാലേസു ലബ്ഭന്തി. ഏവമേത്ഥ യം യത്ഥ യത്ഥ ലബ്ഭതി, തസ്സ വസേന തത്ഥ തത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രിദം നയമുഖം – കുസലാകുസലാനം താവ ഏകക്ഖണേ അനുപ്പജ്ജനതോ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോ കതോ. അബ്യാകതാ ചാതി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപവസേന വുത്തം.

൩൫-൩൬. യത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീതി അസഞ്ഞഭവം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവേത്ഥ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം കതം. ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇദമ്പി അസഞ്ഞഭവംയേവ സന്ധായ വുത്തം. അബ്യാകതാനം പന അനുപ്പത്തിട്ഠാനസ്സ അഭാവാ ‘‘നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖേപോ കതോ.

൪൯. ദുതിയേ അകുസലേതി ഭവം അസ്സാദേത്വാ ഉപ്പന്നേസു നികന്തിജവനേസു ദുതിയേ ജവനചിത്തേ. ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേതി പടിസന്ധിതോ ദുതിയേ ഭവങ്ഗചിത്തേ വത്തമാനേ സഹ വാ പടിസന്ധിയാ ഭവങ്ഗം വിപാകവസേന ഏകമേവ കത്വാ ഭവനികന്തിയാ ആവജ്ജനചിത്തേ. തഞ്ഹി കിരിയചിത്തത്താ അബ്യാകതജാതിയം വിപാകതോ ദുതിയം നാമ ഹോതി.

൫൭. യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗന്തി ഗോത്രഭുചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി തേ അഗ്ഗമഗ്ഗധമ്മേയേവ സന്ധായ വുത്തം.

൭൯. യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി ഇദം ചിത്തജാതിവസേന വുത്തം. തജ്ജാതികസ്സ ഹി ഏകാവജ്ജനേന ഉപ്പന്നസ്സ തതോ ഓരിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേപി ഏതം ലക്ഖണം ലബ്ഭതേവ.

൯൯. നിരോധവാരേപി കുസലാകുസലാനം ഏകതോ അനിരുജ്ഝനതോ ‘‘നോ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ നയമുഖേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി.

ധമ്മയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.