൧. പണ്ണത്തിഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി മൂലയമകേ ദേസിതേയേവ കുസലാദിധമ്മേ ഖന്ധവസേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ മൂലയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ ഖന്ധയമകസ്സ വണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം താവ ഏവം വേദിതബ്ബം – ഇമസ്മിഞ്ഹി ഖന്ധയമകേ തയോ മഹാവാരാ ഹോന്തി – പണ്ണത്തിവാരോ, പവത്തിവാരോ, പരിഞ്ഞാവാരോതി. തേസു പണ്ണത്തിവാരോ ഖന്ധാനം നാമാഭിധാനസോധനവസേനേവ ഗതത്താ പണ്ണത്തിവാരോതി വുച്ചതി. പവത്തിവാരോ തേന സോധിതനാമാഭിധാനാനം ഖന്ധാനം ഉപ്പാദനിരോധവസേന പവത്തിം സോധയമാനോ ഗതോ, തസ്മാ പവത്തിവാരോതി വുച്ചതി. പരിഞ്ഞാവാരോ ഇമിനാനുക്കമേന പവത്താനം ഖന്ധാനം സങ്ഖേപേനേവ തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ ദീപയമാനോ ഗതോ, തസ്മാ പരിഞ്ഞാവാരോതി വുച്ചതി. തത്ഥ പണ്ണത്തിവാരോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ദ്വീഹാകാരേഹി വവത്ഥിതോ. ഇതരേസു വിസും ഉദ്ദേസവാരോ നത്ഥി. ആദിതോ പട്ഠായ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവസേന ഏകധാ വവത്ഥിതാ. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാതിപദം ആദിം കത്വാ യാവ ന ഖന്ധാ, ന സങ്ഖാരാതി പദം താവ പണ്ണത്തിവാരസ്സ ഉദ്ദേസവാരോ വേദിതബ്ബോ. പുച്ഛാവാരോതിപി തസ്സേവ നാമം. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി അയം യമകവസേന പുച്ഛിതബ്ബാനം ഖന്ധാനം ഉദ്ദേസോ. രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി തേസഞ്ഞേവ പഭേദതോ നാമവവത്ഥാനം.

൨-൩. ഇദാനി ഇമേസം ഖന്ധാനം വസേന പദസോധനവാരോ, പദസോധനമൂലചക്കവാരോ, സുദ്ധഖന്ധവാരോ, സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോതി ചത്താരോ നയവാരാ ഹോന്തി. തത്ഥ രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തിആദിനാ നയേന പദമേവ സോധേത്വാ ഗതോ പദസോധനവാരോ നാമ. സോ അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ച യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം, ന രൂപക്ഖന്ധോ; ന രൂപക്ഖന്ധോ ന രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ചേവ. തതോ പരം തേസഞ്ഞേവ പദസോധനവാരേ സോധിതാനം ഖന്ധാനം ‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’തിആദിനാ നയേന ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി ചക്കാനി ബന്ധിത്വാ ഗതോ പദസോധനമൂലകാനം ചക്കാനം അത്ഥിതായ പദസോധനമൂലചക്കവാരോ നാമ. സോപി അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’തിആദീനി ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ വീസതി യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം, ന രൂപക്ഖന്ധോ; ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോ’തിആദീനി വീസതിമേവ.

തതോ പരം രൂപം ഖന്ധോ ഖന്ധാ രൂപന്തിആദിനാ നയേന സുദ്ധഖന്ധവസേനേവ ഗതോ സുദ്ധഖന്ധവാരോ നാമ. തത്ഥ ഖന്ധാ രൂപന്തിആദീസു ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. കസ്മാ? നിദ്ദേസവാരേ ഏവം ഭാജിതത്താ. തത്ഥ ഹി ‘രൂപം ഖന്ധോതി ആമന്താ. ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോതി രൂപക്ഖന്ധോ ഖന്ധോ ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, അവസേസാ ഖന്ധാ ന രൂപക്ഖന്ധോ’തി ഏവം ‘ഖന്ധാ രൂപ’ന്തിആദീനം ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോതിആദിനാ നയേന പദം ഉദ്ധരിത്വാ അത്ഥോ വിഭത്തോ. തേനേവ ച കാരണേനേസേ സുദ്ധഖന്ധവാരോതി വുത്തോ. വചനസോധനേ വിയ ഹി ഏത്ഥ ന വചനം പമാണം. യഥാ യഥാ പന സുദ്ധഖന്ധാ ലബ്ഭന്തി, തഥാ തഥാ അത്ഥോവ പമാണം. പരതോ ആയതനയമകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏസോപി ച സുദ്ധഖന്ധവാരോ അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം ഖന്ധോ ഖന്ധാ രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ച യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം ന ഖന്ധോ, ന ഖന്ധാ ന രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ചേവ.

തതോ പരം തേസഞ്ഞേവ സുദ്ധഖന്ധാനം രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാതിആദിനാ നയേന ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി ചക്കാനി ബന്ധിത്വാ ഗതോ സുദ്ധഖന്ധമൂലകാനം ചക്കാനം അത്ഥിതായ സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോ നാമ. തത്ഥ ഖന്ധാ വേദനാതിആദീസു ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോതിആദിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതരഥാ നിദ്ദേസവാരേന സദ്ധിം വിരോധോ ഹോതി. സോപി അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാ’തിആദീനി ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ വീസതി യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം, ന ഖന്ധോ, ന ഖന്ധാ ന വേദനാ’തിആദീനി വീസതിമേവ. ഏവം താവ ഏകേന യമകസതേന ദ്വീഹി പുച്ഛാസതേഹി ഏകേകപുച്ഛായ സന്നിട്ഠാനസംസയവസേന ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥേ കത്വാ ചതൂഹി ച അത്ഥസതേഹി പടിമണ്ഡിതോ പണ്ണത്തിവാരസ്സ ഉദ്ദേസവാരോ വേദിതബ്ബോതി.

പണ്ണത്തിഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ.