൨. ഖന്ധയമകം

൧. പണ്ണത്തിഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി മൂലയമകേ ദേസിതേയേവ കുസലാദിധമ്മേ ഖന്ധവസേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ മൂലയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ ഖന്ധയമകസ്സ വണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം താവ ഏവം വേദിതബ്ബം – ഇമസ്മിഞ്ഹി ഖന്ധയമകേ തയോ മഹാവാരാ ഹോന്തി – പണ്ണത്തിവാരോ, പവത്തിവാരോ, പരിഞ്ഞാവാരോതി. തേസു പണ്ണത്തിവാരോ ഖന്ധാനം നാമാഭിധാനസോധനവസേനേവ ഗതത്താ പണ്ണത്തിവാരോതി വുച്ചതി. പവത്തിവാരോ തേന സോധിതനാമാഭിധാനാനം ഖന്ധാനം ഉപ്പാദനിരോധവസേന പവത്തിം സോധയമാനോ ഗതോ, തസ്മാ പവത്തിവാരോതി വുച്ചതി. പരിഞ്ഞാവാരോ ഇമിനാനുക്കമേന പവത്താനം ഖന്ധാനം സങ്ഖേപേനേവ തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ ദീപയമാനോ ഗതോ, തസ്മാ പരിഞ്ഞാവാരോതി വുച്ചതി. തത്ഥ പണ്ണത്തിവാരോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ദ്വീഹാകാരേഹി വവത്ഥിതോ. ഇതരേസു വിസും ഉദ്ദേസവാരോ നത്ഥി. ആദിതോ പട്ഠായ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവസേന ഏകധാ വവത്ഥിതാ. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാതിപദം ആദിം കത്വാ യാവ ന ഖന്ധാ, ന സങ്ഖാരാതി പദം താവ പണ്ണത്തിവാരസ്സ ഉദ്ദേസവാരോ വേദിതബ്ബോ. പുച്ഛാവാരോതിപി തസ്സേവ നാമം. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി അയം യമകവസേന പുച്ഛിതബ്ബാനം ഖന്ധാനം ഉദ്ദേസോ. രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി തേസഞ്ഞേവ പഭേദതോ നാമവവത്ഥാനം.

൨-൩. ഇദാനി ഇമേസം ഖന്ധാനം വസേന പദസോധനവാരോ, പദസോധനമൂലചക്കവാരോ, സുദ്ധഖന്ധവാരോ, സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോതി ചത്താരോ നയവാരാ ഹോന്തി. തത്ഥ രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തിആദിനാ നയേന പദമേവ സോധേത്വാ ഗതോ പദസോധനവാരോ നാമ. സോ അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ച യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം, ന രൂപക്ഖന്ധോ; ന രൂപക്ഖന്ധോ ന രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ചേവ. തതോ പരം തേസഞ്ഞേവ പദസോധനവാരേ സോധിതാനം ഖന്ധാനം ‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’തിആദിനാ നയേന ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി ചക്കാനി ബന്ധിത്വാ ഗതോ പദസോധനമൂലകാനം ചക്കാനം അത്ഥിതായ പദസോധനമൂലചക്കവാരോ നാമ. സോപി അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’തിആദീനി ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ വീസതി യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം, ന രൂപക്ഖന്ധോ; ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോ’തിആദീനി വീസതിമേവ.

തതോ പരം രൂപം ഖന്ധോ ഖന്ധാ രൂപന്തിആദിനാ നയേന സുദ്ധഖന്ധവസേനേവ ഗതോ സുദ്ധഖന്ധവാരോ നാമ. തത്ഥ ഖന്ധാ രൂപന്തിആദീസു ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. കസ്മാ? നിദ്ദേസവാരേ ഏവം ഭാജിതത്താ. തത്ഥ ഹി ‘രൂപം ഖന്ധോതി ആമന്താ. ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോതി രൂപക്ഖന്ധോ ഖന്ധോ ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, അവസേസാ ഖന്ധാ ന രൂപക്ഖന്ധോ’തി ഏവം ‘ഖന്ധാ രൂപ’ന്തിആദീനം ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോതിആദിനാ നയേന പദം ഉദ്ധരിത്വാ അത്ഥോ വിഭത്തോ. തേനേവ ച കാരണേനേസേ സുദ്ധഖന്ധവാരോതി വുത്തോ. വചനസോധനേ വിയ ഹി ഏത്ഥ ന വചനം പമാണം. യഥാ യഥാ പന സുദ്ധഖന്ധാ ലബ്ഭന്തി, തഥാ തഥാ അത്ഥോവ പമാണം. പരതോ ആയതനയമകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏസോപി ച സുദ്ധഖന്ധവാരോ അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം ഖന്ധോ ഖന്ധാ രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ച യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം ന ഖന്ധോ, ന ഖന്ധാ ന രൂപ’ന്തിആദീനി പഞ്ചേവ.

തതോ പരം തേസഞ്ഞേവ സുദ്ധഖന്ധാനം രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാതിആദിനാ നയേന ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി ചക്കാനി ബന്ധിത്വാ ഗതോ സുദ്ധഖന്ധമൂലകാനം ചക്കാനം അത്ഥിതായ സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോ നാമ. തത്ഥ ഖന്ധാ വേദനാതിആദീസു ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോതിആദിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതരഥാ നിദ്ദേസവാരേന സദ്ധിം വിരോധോ ഹോതി. സോപി അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമവാരേ ‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാ’തിആദീനി ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ വീസതി യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘ന രൂപം, ന ഖന്ധോ, ന ഖന്ധാ ന വേദനാ’തിആദീനി വീസതിമേവ. ഏവം താവ ഏകേന യമകസതേന ദ്വീഹി പുച്ഛാസതേഹി ഏകേകപുച്ഛായ സന്നിട്ഠാനസംസയവസേന ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥേ കത്വാ ചതൂഹി ച അത്ഥസതേഹി പടിമണ്ഡിതോ പണ്ണത്തിവാരസ്സ ഉദ്ദേസവാരോ വേദിതബ്ബോതി.

പണ്ണത്തിഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ.

൧. പണ്ണത്തിനിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨൬. ഇദാനി രൂപം രൂപക്ഖന്ധോതിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ രൂപം രൂപക്ഖന്ധോതി യംകിഞ്ചി രൂപന്തി വുച്ചതി. സബ്ബം തം രൂപം രൂപക്ഖന്ധോതി വചനസോധനത്ഥം പുച്ഛതി. പിയരൂപം സാതരൂപം, രൂപം, ന രൂപക്ഖന്ധോതി യം ‘പിയരൂപം സാതരൂപ’ന്തി ഏത്ഥ രൂപന്തി വുത്തം, തം രൂപമേവ, ന രൂപക്ഖന്ധോതി അത്ഥോ. രൂപക്ഖന്ധോ രൂപഞ്ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ചാതി യോ പന രൂപക്ഖന്ധോ, സോ രൂപന്തിപി രൂപക്ഖന്ധോതിപി വത്തും വട്ടതീതി അത്ഥോ. രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി ഏത്ഥ പന യസ്മാ രൂപക്ഖന്ധോ നിയമേനേവ രൂപന്തി വത്തബ്ബോ. തസ്മാ ആമന്താതി ആഹ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യോ പന യത്ഥ വിസേസോ ഭവിസ്സതി, തഥേവ തം വണ്ണയിസ്സാമ. സഞ്ഞായമകേ താവ ദിട്ഠിസഞ്ഞാതി ‘പപഞ്ചസഞ്ഞാ’തിആദീസു ആഗതാ ദിട്ഠിസഞ്ഞാ. സങ്ഖാരയമകേ അവസേസാ സങ്ഖാരാതി ‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’തിആദീസു ആഗതാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധതോ അവസേസാ സങ്ഖതധമ്മാ. പടിലോമവാരേപി ഏസേവ നയോതി.

പദസോധനവാരോ നിട്ഠിതോ.

൨൮. പദസോധനമൂലചക്കവാരേ ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോതി യേകേചി ഖന്ധാ, സബ്ബേ തേ വേദനാക്ഖന്ധോതി പുച്ഛതി. സേസപുച്ഛാസുപി ഏസേവ നയോ. പടിലോമേ ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോതി ഏത്ഥ യേ പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനസങ്ഖാതാ ധമ്മാ ഖന്ധാ ന ഹോന്തി, തേ യസ്മാ വേദനാക്ഖന്ധോപി ന ഹോന്തി, തസ്മാ ആമന്താതി ആഹ. സേസവിസ്സജ്ജനേസുപി ഏസേവ നയോതി.

പദസോധനമൂലചക്കവാരോ നിട്ഠിതോ.

൩൮. സുദ്ധഖന്ധവാരേ രൂപം ഖന്ധോതി യംകിഞ്ചി രൂപന്തി വുത്തം, സബ്ബം തം ഖന്ധോതി പുച്ഛതി. തത്ഥ യസ്മാ പിയരൂപസാതരൂപസങ്ഖാതം വാ രൂപം ഹോതു, ഭൂതുപാദാരൂപം വാ, സബ്ബം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛതേവ. തസ്മാ ആമന്താതി പടിജാനാതി. ദുതിയപദേ ‘ഖന്ധാ രൂപ’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബേ യസ്മാ രൂപന്തിവചനേന രൂപക്ഖന്ധോവ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ വചനം അനാദിയിത്വാ അത്ഥവസേന പുച്ഛന്തോ ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോതി ആഹ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പരതോ ആയതനയമകാദീനം നിദ്ദേസവാരേപി ഏസേവ നയോ. സഞ്ഞാ ഖന്ധോതി ഏത്ഥാപി ദിട്ഠിസഞ്ഞാ വാ ഹോതു, സഞ്ഞാ ഏവ വാ, സബ്ബായപി ഖന്ധഭാവതോ ആമന്താതി വുത്തം. സങ്ഖാരാ ഖന്ധോതി പദേപി ഏസേവ നയോ. ഖന്ധവിനിമുത്തകോ ഹി സങ്ഖാരോ നാമ നത്ഥി.

൩൯. പടിലോമേ ന രൂപം ന ഖന്ധോതി യം ധമ്മജാതം രൂപം ന ഹോതി, തം ഖന്ധോപി ന ഹോതീതി പുച്ഛതി. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സ രൂപം ഠപേത്വാ അവസേസാ ഖന്ധാ ന രൂപം, ഖന്ധാതി രൂപതോ അഞ്ഞേ വേദനാദയോ ഖന്ധാ രൂപമേവ ന ഹോന്തി, ഖന്ധാ പന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. രൂപഞ്ച ഖന്ധേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാതി പഞ്ചക്ഖന്ധവിനിമുത്തം നിബ്ബാനഞ്ചേവ പഞ്ഞത്തി ച. ഇതോ പരേസുപി ‘അവസേസാ’തി പദേസു ഏസേവ നയോതി.

സുദ്ധഖന്ധവാരോ നിട്ഠിതോ.

൪൦-൪൪. സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരേ രൂപം ഖന്ധോതിആദീനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോ നിട്ഠിതോ.

പണ്ണത്തിനിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൫൦-൨൦൫. ഇദാനി യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോതിആദിനാ നയേന പവത്തിവാരോ ആരദ്ധോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഉദ്ദേസവാരോ ന വുത്തോതി? ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയത്താ. പണ്ണത്തിവാരസ്മിഞ്ഹി ഉദ്ദേസവാരേ നയോ ദസ്സിതോ. തേന പന നയേന സക്കാ സോ ഇധ അവുത്തോപി ജാനിതുന്തി തം അവത്വാ നിദ്ദേസവാരോവ ആരദ്ധോ. ഇമസ്മിം പന പവത്തിവാരസങ്ഖാതേ മഹാവാരേ ഉപ്പാദവാരോ, നിരോധവാരോ, ഉപ്പാദനിരോധവാരോതി തയോ അന്തരവാരാ ഹോന്തി. തേസു പഠമോ ധമ്മാനം ഉപ്പാദലക്ഖണസ്സ ദീപിതത്താ ഉപ്പാദവാരോതി വുച്ചതി. ദുതിയോ തേസഞ്ഞേവ നിരോധലക്ഖണസ്സ ദീപിതത്താ നിരോധവാരോതി വുച്ചതി. തതിയോ ഉഭിന്നമ്പി ലക്ഖണാനം ദീപിതത്താ ഉപ്പാദനിരോധവാരോതി വുച്ചതി. ഉപ്പാദവാരേന ചേത്ഥ ധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജനാകാരോവ ദീപിതോ. നിരോധവാരേന ‘ഉപ്പന്നം നാമ നിച്ചം നത്ഥീ’തി തേസഞ്ഞേവ അനിച്ചതാ ദീപിതാ. ഉപ്പാദനിരോധവാരേന തദുഭയം.

തത്ഥ ഉപ്പാദവാരേ താവ തിണ്ണം അദ്ധാനം വസേന ഛ കാലഭേദാ ഹോന്തി – പച്ചുപ്പന്നോ, അതീതോ, അനാഗതോ, പച്ചുപ്പന്നേനാതീതോ, പച്ചുപ്പന്നേനാനാഗതോ, അതീതേനാനാഗതോതി. തേസു ‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’തി പച്ചുപ്പന്നാഭിധാനവസേന പച്ചുപ്പന്നോ വേദിതബ്ബോ. സോ പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം പച്ചക്ഖതോ ഗഹേതബ്ബത്താ അതിവിയ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി പഠമം വുത്തോ. യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി അതീതാഭിധാനവസേന അതീതോ വേദിതബ്ബോ. സോ പച്ചക്ഖതോ അനുഭൂതപുബ്ബാനം അതീതധമ്മാനം അനുമാനേന അനാഗതേഹി സുവിഞ്ഞേയ്യതരത്താ ദുതിയം വുത്തോ. യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അനാഗതാഭിധാനവസേന അനാഗതോ വേദിതബ്ബോ. സോ പച്ചക്ഖതോ ച അനുഭൂതപുബ്ബവസേന ച ഗഹിതധമ്മാനുമാനേന ‘അനാഗതേപി ഏവരൂപാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീ’തി ഗഹേതബ്ബതോ തതിയം വുത്തോ.

യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി പച്ചുപ്പന്നേന സദ്ധിം അതീതാഭിധാനവസേന പച്ചുപ്പന്നേനാതീതോ വേദിതബ്ബോ. സോ മിസ്സകേസു തീസു സുവിഞ്ഞേയ്യതരത്താ ചതുത്ഥം വുത്തോ. യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി പച്ചുപ്പന്നേന സദ്ധിം അനാഗതാഭിധാനവസേന പച്ചുപ്പന്നേനാനാഗതോ വേദിതബ്ബോ. സോ പച്ചക്ഖതോ ഗഹേതബ്ബാനം ധമ്മാനം അത്ഥിതായ അത്ഥതോ സുവിഞ്ഞേയ്യതരോതി പഞ്ചമം വുത്തോ. യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അതീതേന സദ്ധിം അനാഗതാഭിധാനവസേന അതീതേനാനാഗതോ വേദിതബ്ബോ. സോ പുരിമേഹി ദുവിഞ്ഞേയ്യോതി ഛട്ഠം വുത്തോ.

ഏവമേതേസു ഛസു കാലഭേദേസു യ്വായം പഠമോ പച്ചുപ്പന്നോ, തത്ഥ പുഗ്ഗലതോ, ഓകാസതോ, പുഗ്ഗലോകാസതോതി തയോ വാരാ ഹോന്തി. തേസു യസ്സാതി പുഗ്ഗലവസേന ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിദീപനോ പുഗ്ഗലവാരോ. യത്ഥാതി ഓകാസവസേന ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിദീപനോ ഓകാസവാരോ. യസ്സ യത്ഥാതി പുഗ്ഗലോകാസവസേന ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിദീപനോ പുഗ്ഗലോകാസവാരോ. ഇമേ പന തയോപി വാരാ പഠമം അനുലോമനയേന നിദ്ദിസിത്വാ പച്ഛാ പടിലോമനയേന നിദ്ദിട്ഠാ. തേസു ‘ഉപ്പജ്ജതി’ ‘ഉപ്പജ്ജിത്ഥ,’ ‘ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’തി വചനതോ ഉപ്പത്തിദീപനോ അനുലോമനയോ. ‘നുപ്പജ്ജതി’, ‘നുപ്പജ്ജിത്ഥ,’ ‘നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’തി വചനതോ അനുപ്പത്തിദീപനോ പടിലോമനയോ.

തത്ഥ പച്ചുപ്പന്നകാലേ താവ പുഗ്ഗലവാരസ്സ അനുലോമനയേ ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ വാ പന വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ വാ പന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവം രൂപക്ഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി യമകാനി; ‘‘യസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ നയേന വേദനാക്ഖന്ധമൂലകാനി തീണി; സഞ്ഞാക്ഖന്ധമൂലകാനി ദ്വേ; സങ്ഖാരക്ഖന്ധമൂലകം ഏകന്തി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദസ യമകാനി ഹോന്തി.

തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധമൂലകേസു ചതൂസു ആദിതോ ഏകമേവ വിസ്സജ്ജിതം. സേസാനി തേന സദിസവിസ്സജ്ജനാനീതി തന്തിയാ ലഹുഭാവത്ഥം സങ്ഖിത്താനി. വേദനാക്ഖന്ധാദിമൂലകേസുപി ‘ആമന്താ’തി ഏകസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം. തസ്മാ താനിപി തന്തിയാ ലഹുഭാവത്ഥം സങ്ഖിത്താനേവാതി ഏവമേതാനി പച്ചുപ്പന്നകാലേ പുഗ്ഗലവാരേ അനുലോമനയേ ഏകയമകവിസ്സജ്ജനേനേവ ദസ യമകാനി വിസ്സജ്ജിതാനി നാമ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. യഥാ ച പുഗ്ഗലവാരേ ദസ, ഏവം ഓകാസവാരേ ദസ, പുഗ്ഗലോകാസവാരേ ദസാതി പച്ചുപ്പന്നകാലേ തീസു വാരേസു അനുലോമനയേ തിംസ യമകാനി ഹോന്തി. യഥാ ച അനുലോമനയേ, ഏവം പടിലോമനയേപീതി സബ്ബാനിപി പച്ചുപ്പന്നകാലേ സട്ഠി യമകാനി ഹോന്തി. തേസു വീസപുച്ഛാസതം, ചത്താരീസാനി ച ദ്വേ അത്ഥസതാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏവം സേസേസുപി പഞ്ചസു കാലഭേദേസു പുഗ്ഗലാദിഭേദതോ അനുലോമപടിലോമനയവസേന ഛ ഛ വാരാ. ഏകേകസ്മിം വാരേ ദസ ദസ കത്വാ സട്ഠി സട്ഠി യമകാനീതി തീണി യമകസതാനി. താനി പുരിമേഹി സദ്ധിം സട്ഠാധികാനി തീണി യമകസതാനി, വീസാധികാനി സത്തപുച്ഛാസതാനി, ചത്താരീസാനി ച ചുദ്ദസ അത്ഥസതാനി ഹോന്തി. ഇദം താവ ഉപ്പാദവാരേ പാളിവവത്ഥാനം. യഥാ ച ഉപ്പാദവാരേ, തഥാ നിരോധവാരേപി, ഉപ്പാദനിരോധവാരേപീതി സബ്ബസ്മിമ്പി പവത്തിമഹാവാരേ അസീതി യമകസഹസ്സം, സട്ഠിസതാധികാനി ദ്വേ പുച്ഛാസഹസ്സാനി, വീസം തിസതാധികാനി ച ചത്താരി അത്ഥസഹസ്സാനി വേദിതബ്ബാനി.

പാളി പന ഉപ്പാദവാരേ നിരോധവാരേ ച തീസു അസമ്മിസ്സകകാലഭേദേസു തസ്മിം തസ്മിം വാരേ ഏകേകമേവ യമകം വിസ്സജ്ജേത്വാ സങ്ഖിത്താ. തീസു മിസ്സകകാലഭേദേസു ‘യസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’തിആദിനാ നയേന വേദനാക്ഖന്ധാദിമൂലകേസുപി ഏകം യമകം വിസ്സജ്ജിതം. ഉപ്പാദനിരോധവാരേ പന ഛസുപി കാലഭേദേസു തം വിസ്സജ്ജിതമേവ. സേസാനി തേന സമാനവിസ്സജ്ജനത്താ സങ്ഖിത്താനീതി. ഇദം സകലേപി പവത്തിമഹാവാരേ പാളിവവത്ഥാനം.

അത്ഥവിനിച്ഛയത്ഥം പനസ്സ ഇദം ലക്ഖണം വേദിതബ്ബം – ഇമസ്മിഞ്ഹി പവത്തിമഹാവാരേ ചതുന്നം പഞ്ഹാനം പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പക്ഖിപിത്വാ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പുരേപഞ്ഹോ, പച്ഛാപഞ്ഹോ, പരിപുണ്ണപഞ്ഹോ, മോഘപഞ്ഹോതി ഇമേ ചത്താരോ പഞ്ഹാ നാമ. ഏകേകസ്മിഞ്ഹി യമകേ ദ്വേ ദ്വേ പുച്ഛാ. ഏകേകപുച്ഛായപി ദ്വേ ദ്വേ പദാനി. തത്ഥ യായ പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനേ ഏകേനേവ പദേന ഗഹിതക്ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദോ വാ നിരോധോ വാ ലബ്ഭതി, അയം പുരേപഞ്ഹോ നാമ. യായ പന പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനേ ദ്വീഹിപി പദേഹി ഗഹിതക്ഖന്ധാനം ഉപ്പാദോ വാ നിരോധോ വാ ലബ്ഭതി, അയം പച്ഛാപഞ്ഹോ നാമ. യായ പന പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനേ ഏകേനപി പദേന ഗഹിതക്ഖന്ധസ്സ ദ്വീഹിപി പദേഹി ഗഹിതക്ഖന്ധാനം ഉപ്പാദോ വാ, നിരോധോ വാ ലബ്ഭതി, അയം പരിപുണ്ണപഞ്ഹോ നാമ. യായ പന പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനേ പടിക്ഖേപോ വാ, പടിസേധോ വാ ലബ്ഭതി, അയം മോഘപഞ്ഹോ നാമ. യസ്മാ പനേസ അദസ്സിയമാനോ ന സക്കാ ജാനിതും, തസ്മാ നം ദസ്സയിസ്സാമ.

‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീ’തി പുച്ഛായ താവ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്മിം വിസ്സജ്ജനേ ഏകേനേവ പദേന ഗഹിതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദോ ലബ്ഭതി, ഇതി അയഞ്ചേവ അഞ്ഞോ ച ഏവരൂപോ പഞ്ഹോ പുരേപഞ്ഹോതി വേദിതബ്ബോ. ‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’തി പുച്ഛായ പന ‘ആമന്താ’തി ഇമസ്മിം വിസ്സജ്ജനേ ദ്വീഹി പദേഹി ഗഹിതാനം രൂപവേദനാക്ഖന്ധാനം യസ്സ കസ്സചി സത്തസ്സ അതീതേ ഉപ്പാദോ ലബ്ഭതി. ഇതി അയഞ്ചേവ അഞ്ഞോ ച ഏവരൂപോ പഞ്ഹോ പച്ഛാപഞ്ഹോതി വേദിതബ്ബോ.

‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’തി ഇമായ പന പഠമപുച്ഛായ ‘അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താന’ന്തിആദികേ ഇമസ്മിം വിസ്സജ്ജനേ ‘അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’തി ഇമസ്മിം കോട്ഠാസേ ഏകേനേവ പദേന ഗഹിതസ്സ രൂപക്ഖന്ധസ്സപി ഉപ്പാദോ ലബ്ഭതി. ‘പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതി വേദനാക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതീ’തി ഇമസ്മിം കോട്ഠാസേ ദ്വീഹിപി പദേഹി സങ്ഗഹിതാനം രൂപവേദനാക്ഖന്ധാനമ്പി ഉപ്പാദോ ലബ്ഭതി. ഇതി അയഞ്ചേവ അഞ്ഞോ ച ഏവരൂപോ പഞ്ഹോ പരിപുണ്ണപഞ്ഹോതി വേദിതബ്ബോ. പുരേപച്ഛാപഞ്ഹോതിപി ഏതസ്സേവ നാമം. ഏതസ്സ ഹി വിസ്സജ്ജനേ പുരിമകോട്ഠാസേ ഏകേന പദേന സങ്ഗഹിതസ്സ രൂപക്ഖന്ധസ്സേവ ഉപ്പാദോ ദസ്സിതോ. ദുതിയകോട്ഠാസേ ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഗഹിതാനം രൂപവേദനാക്ഖന്ധാനം. ഇമിനായേവ ച ലക്ഖണേന യത്ഥ ഏകേന പദേന സങ്ഗഹിതസ്സ ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദോ വാ നിരോധോ വാ ലബ്ഭതി, സോ പുരേപഞ്ഹോതി വുത്തോ. യത്ഥ ദ്വീഹിപി പദേഹി സങ്ഗഹിതാനം ഖന്ധാനം ഉപ്പാദോ വാ നിരോധോ വാ ലബ്ഭതി, സോ പച്ഛാപഞ്ഹോതി വുത്തോ.

‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’തി ഇമായ പന പുച്ഛായ ‘നത്ഥീ’തി ഇമസ്മിം വിസ്സജ്ജനേ പടിക്ഖേപോ ലബ്ഭതി. ‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതീ’തി പുച്ഛായ ‘നോ’തി ഇമസ്മിം വിസ്സജ്ജനേ പടിസേധോ ലബ്ഭതി. തസ്മാ അയഞ്ചേവ ദുവിധോ അഞ്ഞോ ച ഏവരൂപോ പഞ്ഹോ മോഘപഞ്ഹോതി വേദിതബ്ബോ. തുച്ഛപഞ്ഹോതിപി വുച്ചതി. ഏവം താവ ചത്താരോ പഞ്ഹാ വേദിതബ്ബാ.

പാളിഗതിയാ വിസ്സജ്ജനം, പടിവചനവിസ്സജ്ജനം, സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം, പടിക്ഖേപേന വിസ്സജ്ജനം, പടിസേധേന വിസ്സജ്ജനന്തി ഇമാനി പന പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി നാമ. തത്ഥ യം വിസ്സജ്ജനം പാളിപദമേവ ഹുത്വാ അത്ഥം വിസ്സജ്ജേതി, ഇദം പാളിഗതിയാ വിസ്സജ്ജനം നാമ. തം പുരേപഞ്ഹേ ലബ്ഭതി. ‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീ’തി ഹി പഞ്ഹേ ‘ഉപ്പജ്ജതീ’തി ഇദം വിസ്സജ്ജനം പാളിപദമേവ ഹുത്വാ അത്ഥം വിസ്സജ്ജയമാനം ഗതം, തസ്മാ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു പാളിഗതിയാ വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. യം പന വിസ്സജ്ജനം പടിവചനഭാവേന അത്ഥം വിസ്സജ്ജേതി, ഇദം പടിവചനവിസ്സജ്ജനം നാമ. തം പച്ഛാപഞ്ഹേ ലബ്ഭതി. ‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’തി ഹി പഞ്ഹേ ‘ആമന്താ’തി ഇദം വിസ്സജ്ജനം പടിവചനവസേനേവ അത്ഥം വിസ്സജ്ജയമാനം ഗതം, തസ്മാ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു പടിവചനവിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. യം വിസ്സജ്ജനം സരൂപേന ദസ്സേത്വാ അത്ഥം വിസ്സജ്ജേതി; ഇദം സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം നാമ. തം പരിപുണ്ണപഞ്ഹേ ലബ്ഭതി. ‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി; തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’തി ഹി പഞ്ഹേ ‘അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താന’ന്തി ഇദം വിസ്സജ്ജനം ‘ഇമേസം രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച വേദനാക്ഖന്ധോ, ഇമേസം രൂപക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതി, വേദനാക്ഖന്ധോ ചാ’തി സരൂപദസ്സനേനേവ അത്ഥം വിസ്സജ്ജയമാനം ഗതം. തസ്മാ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. യം പന വിസ്സജ്ജനം തഥാരൂപസ്സ അത്ഥസ്സാഭാവതോ അത്ഥപടിക്ഖേപേന പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, ഇദം പടിക്ഖേപേന വിസ്സജ്ജനം നാമ. യം തഥാരൂപസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകക്ഖണേ അലാഭതോ അത്ഥപടിസേധനേന പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, ഇദം പടിസേധേന വിസ്സജ്ജനം നാമ. തം മോഘപഞ്ഹേ ലബ്ഭതി. ‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’തി ഹി പഞ്ഹേ ‘നത്ഥീ’തി ഇദം വിസ്സജ്ജനം; ഏവരൂപോ നാമ സത്തോ നത്ഥീതി അത്ഥപടിക്ഖേപേന പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജയമാനം ഗതം; തസ്മാ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു പടിക്ഖേപേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. ‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതീ’തി പഞ്ഹേ പന ‘നോ’തി ഇദം വിസ്സജ്ജനം ഏകസ്മിം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പാദേന സദ്ധിം നിരോധോ നാമ ന ലബ്ഭതീതി അത്ഥപടിസേധനേന പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജയമാനം ഗതം, തസ്മാ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു പടിസേധേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ഇമേ ചത്താരോ പഞ്ഹാ, ഇമാനി ച പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി, യേസു സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പക്ഖിപിതബ്ബാനി, താനി ഏവം വേദിതബ്ബാനി – അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഏകം ഠാനം, അസഞ്ഞസത്തേ തത്ഥാതി ഏകം, അസഞ്ഞസത്താനന്തി ഏകം; അസഞ്ഞസത്താ ചവന്താനന്തി ഏകം; അരൂപം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഏകം, അരൂപേ തത്ഥാതി ഏകം, അരൂപാനന്തി ഏകം, അരൂപാ ചവന്താനന്തി ഏകം, അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാനന്തി ഏകം, അരൂപേ പരിനിബ്ബന്താനന്തി ഏകം; യേ ച അരൂപം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തീതി ഏകം; പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഏകം, പഞ്ചവോകാരേ തത്ഥാതി ഏകം, പഞ്ചവോകാരാനന്തി ഏകം പഞ്ചവോകാരാ ചവന്താനന്തി ഏകം, പഞ്ചവോകാരേ പച്ഛിമഭവികാനന്തി ഏകം, പഞ്ചവോകാരേ പരിനിബ്ബന്താനന്തി ഏകം; സുദ്ധാവാസം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഏകം, സുദ്ധാവാസേ തത്ഥാതി ഏകം, സുദ്ധാവാസാനന്തി ഏകം, സുദ്ധാവാസേ പരിനിബ്ബന്താനന്തി ഏകം; സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഏകം, സബ്ബേസം ചവന്താനന്തി ഏകം; സബ്ബസാധാരണവസേന പച്ഛിമഭവികാനന്തി ഏകം, പരിനിബ്ബന്താനന്തി ഏകം, ചതുവോകാരം പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഏകം, ചവന്താനന്തി ഏകം. ഏവം ഇമേസം ചതുന്നം പഞ്ഹാനം ഇമാനി പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി ഇമേസു സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പക്ഖിപിത്വാ ഇമസ്മിം പവത്തിമഹാവാരേ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം വിദിത്വാ ഹി പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജന്തേന സുവിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി, അത്ഥഞ്ച വിനിച്ഛയന്തേന സുവിനിച്ഛിതോ ഹോതി.

തത്ഥായം നയോ – യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിതായ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി വേദനാക്ഖന്ധോപി തസ്സ തസ്മിഞ്ഞേവ ഖണേ ഉപ്പജ്ജതീതി പുച്ഛതി. അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനന്തി അചിത്തകപടിസന്ധിവസേന അസഞ്ഞസത്തഭവം ഉപപജ്ജന്താനം. തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി തേസം ഏകന്തേന രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതിയേവ. പവത്തേ ഉപ്പന്നാനം രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതിപി നിരുജ്ഝതിപി, തസ്മാ ‘അസഞ്ഞസത്താന’ന്തി അവത്വാ’അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താന’ന്തി വുത്തം. നോ ച തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി അചിത്തകത്താ പന തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതേവ. ഇദം സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമേ ഠാനേ പരിപുണ്ണപഞ്ഹസ്സ പുരിമകോട്ഠാസേ സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം. പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനന്തി രൂപാരൂപമിസ്സകപടിസന്ധിവസേന പഞ്ചവോകാരഭവം ഉപപജ്ജന്താനം. തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതി, വേദനാക്ഖന്ധോ ചാതി തേസം ഏകന്തേന രൂപവേദനാക്ഖന്ധസങ്ഖാതാ ദ്വേപി ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ. പവത്തേ പന തത്ഥ ഉപ്പന്നാനം തേ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തിപി നിരുജ്ഝന്തിപി, തസ്മാ ‘പഞ്ചവോകാരാന’ന്തി അവത്വാ ‘പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താന’ന്തി വുത്തം. ഇദം പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഠാനേ പരിപുണ്ണപഞ്ഹസ്സ പച്ഛിമകോട്ഠാസേ സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബാനി വിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഇദം പനേത്ഥ ഉപ്പാദനിരോധേസു നിയമലക്ഖണം – സകലേപി ഹി ഇമസ്മിം ഖന്ധയമകേ തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പന്നാനം പവത്തേ യാവ മരണാ ഖന്ധാനം അപരിയന്തേസു ഉപ്പാദനിരോധേസു വിജ്ജമാനേസുപി ലഹുപരിവത്താനം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭോഗം കത്വാ ഉപ്പാദനിരോധേ ദസ്സേതും ന സുകരന്തി പവത്തിയം ഉപ്പാദനിരോധേ അനാമസിത്വാ അഭിനവം വിപാകവട്ടം നിപ്ഫാദയമാനേന നാനാകമ്മേന നിബ്ബത്താനം പടിസന്ധിഖന്ധാനം ഉപ്പാദം ദസ്സേതും സുഖന്തി പടിസന്ധികാലേ ഉപ്പാദവസേനേവ ഉപ്പാദവാരോ കഥിതോ. ഉപ്പന്നസ്സ പന വിപാകവട്ടസ്സ പരിയോസാനേന നിരോധം ദസ്സേതും സുഖന്തി മരണകാലേ നിരോധവസേന നിരോധവാരോ കഥിതോ.

കിം പനേത്ഥ പവത്തിയം ഉപ്പാദനിരോധാനം അനാമട്ഠഭാവേ പമാണന്തി? പാളിയേവ. പാളിയഞ്ഹി വിസേസേന ഉപ്പാദവാരസ്സ അനാഗതകാലവാരേ ‘പച്ഛിമഭവികാനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി, വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’തി അയം പാളി അതിപമാണമേവ. പച്ഛിമഭവികാനഞ്ഹി പവത്തേ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജിതും യുത്തഭാവേ സതിപി ‘രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി, വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ വുത്തഭാവേന പവത്തേ ഉപ്പാദോ ന ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. ‘സുദ്ധാവാസേ പരിനിബ്ബന്താനം തേസം തത്ഥ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ന നിരുജ്ഝിത്ഥ, നോ ച തേസം തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ന നിരുജ്ഝതീ’തി അയം പന പാളി പവത്തേ നിരോധസ്സ അനാമട്ഠഭാവേ അതിവിയ പമാണം. സുദ്ധാവാസേ പരിനിബ്ബന്താനഞ്ഹി ചുതിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഠിതാനം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ പവത്തേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസഞ്ഞാക്ഖന്ധാനം ഗണനപഥോ നത്ഥി. ‘ഏവം സന്തേപി തേസം തത്ഥ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ന നിരുജ്ഝിത്ഥാ’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ വുത്തഭാവേന പവത്തേ നിരോധോ ന ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമേത്ഥ ഉപ്പാദനിരോധേസു നിയമലക്ഖണം വിദിത്വാ പടിസന്ധിഉപ്പാദമേവ ചുതിനിരോധമേവ ച ഗഹേത്വാ തേസു തേസു ഠാനേസു ആഗതാനം വിസ്സജ്ജനാനം അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സോ പന സക്കാ ആദിവിസ്സജ്ജനേ വുത്തനയേന സബ്ബത്ഥ വിദിതുന്തി വിസ്സജ്ജനപടിപാടിയാ ന വിത്ഥാരിതോ. ഇമിനാ പന ഏവം ദിന്നേനപി നയേന യോ ഏതേസം അത്ഥവിനിച്ഛയം ജാനിതും ന സക്കോതി, തേന ആചരിയേ പയിരുപാസിത്വാ സാധുകം സുത്വാപി ജാനിതബ്ബോ.

ഉപ്പാദസ്സ നിരോധസ്സ, ഉപ്പന്നഞ്ചാപി ഏകതോ;

നയസ്സ അനുലോമസ്സ, പടിലോമനയസ്സ ച.

വസേന യാനി ഖന്ധേസു, യമകാനി ച പഞ്ചസു;

പുഗ്ഗലം അഥ ഓകാസം, പുഗ്ഗലോകാസമേവ ച.

ആമസിത്വാ പവത്തേസു, ഠാനേസു കഥയീ ജിനോ;

തേസം പാളിവവത്ഥാനം, ദസ്സിതം അനുപുബ്ബതോ.

വിനിച്ഛയത്ഥം അത്ഥസ്സ, പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനാനി ച;

വിസ്സജ്ജനാനം ഠാനാനി, യാനി താനി ച സബ്ബസോ.

ദസ്സേത്വാ ഏകപഞ്ഹസ്മിം, യോജനാപി പകാസിതാ;

വിത്ഥാരേന ഗതേ ഏത്ഥ, പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനക്കമേ.

അത്ഥം വണ്ണയതാ കാതും, കിം നു സക്കാ ഇതോ പരം;

നയേന ഇമിനാ തസ്മാ, അത്ഥം ജാനന്തു പണ്ഡിതാതി.

പവത്തിമഹാവാരവണ്ണനാ.

൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൨൦൬-൨൦൮. തദനന്തരേ പരിഞ്ഞാവാരേപി ഛളേവ കാലഭേദാ. അനുലോമപടിലോമതോ ദ്വേയേവ നയാ. പുഗ്ഗലവാരോ, ഓകാസവാരോ, പുഗ്ഗലോകാസവാരോതി ഇമേസു പന തീസു പുഗ്ഗലവാരോവ ലബ്ഭതി, ന ഇതരേ ദ്വേ. കിം കാരണാ? സദിസവിസ്സജ്ജനതായ. യോ ഹി കോചി പുഗ്ഗലോ യത്ഥ കത്ഥചി ഠാനേ രൂപക്ഖന്ധം ചേ പരിജാനാതി, വേദനാക്ഖന്ധമ്പി പരിജാനാതിയേവ. വേദനാക്ഖന്ധം ചേ പരിജാനാതി, രൂപക്ഖന്ധമ്പി പരിജാനാതിയേവ. രൂപക്ഖന്ധം ചേ ന പരിജാനാതി, വേദനാക്ഖന്ധമ്പി ന പരിജാനാതിയേവ. വേദനാക്ഖന്ധം ചേ ന പരിജാനാതി, രൂപക്ഖന്ധമ്പി ന പരിജാനാതിയേവ. തസ്മാ തേസുപി ‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനാതീ’തി ആദിവസേന പുച്ഛം കത്വാ ‘ആമന്താ’ത്വേവ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം. സിയാതി സദിസവിസ്സജ്ജനതായ തേ ഇധ ന ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

അഥ വാ പരിഞ്ഞാകിച്ചം നാമ പുഗ്ഗലസ്സേവ ഹോതി, നോ ഓകാസസ്സ, പുഗ്ഗലോവ പരിജാനിതും സമത്ഥോ, നോ ഓകാസോതി പുഗ്ഗലവാരോവേത്ഥ ഗഹിതോ, ന ഓകാസവാരോ. തസ്സ പന അഗ്ഗഹിതത്താ തദനന്തരോ പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ലബ്ഭമാനോപി ന ഗഹിതോ. യോ പനേസ പുഗ്ഗലവാരോ ഗഹിതോ, തത്ഥ പച്ചുപ്പന്നകാലേ രൂപക്ഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി, വേദനാക്ഖന്ധമൂലകാനി തീണി, സഞ്ഞാക്ഖന്ധമൂലകാനി ദ്വേ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധമൂലകം ഏകന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അനുലോമനയേ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദസ യമകാനി. പടിലോമനയേ ദസാതി വീസതി. തഥാ സേസേസുപീതി ഏകേകസ്മിം കാലേ വീസതി വീസതി കത്വാ ഛസു കാലേസു വീസം യമകസതം, ചത്താരീസാനി ദ്വേ പുച്ഛാസതാനി, അസീത്യാധികാനി ചത്താരി അത്ഥസതാനി ച ഹോന്തീതി ഇദമേത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം.

അത്ഥവിനിച്ഛയേ പനേത്ഥ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നസങ്ഖാതാ തയോ അദ്ധാ പവത്തിവാരേ വിയ ചുതിപടിസന്ധിവസേന ന ലബ്ഭന്തി. പവത്തേ ചിത്തക്ഖണവസേനേവ ലബ്ഭന്തി. തേനേവേത്ഥ ‘യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനാതീ’തിആദീസു പുച്ഛാസു ‘ആമന്താ’തി വിസ്സജ്ജനം കതം. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണസ്മിഞ്ഹി നിബ്ബാനാരമ്മണേന ചിത്തേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പരിഞ്ഞാകിച്ചനിബ്ബത്തിയാ യം കിഞ്ചി ഏകം ഖന്ധം പരിജാനന്തോ ഇതരമ്പി പരിജാനാതീതി വുച്ചതി. ഏവമേത്ഥ ‘പരിജാനാതീ’തി പഞ്ഹേസു അനുലോമനയേ പരിഞ്ഞാകിച്ചസ്സ മത്ഥകപ്പത്തം അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിം സന്ധായ ‘ആമന്താ’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പടിലോമനയേ പന ‘ന പരിജാനാതീ’തി പഞ്ഹേസു പുഥുജ്ജനാദയോ സന്ധായ ‘ആമന്താ’തി വുത്തം. ‘പരിജാനിത്ഥാ’തി ഇമസ്മിം പന അതീതകാലവാരേ മഗ്ഗാനന്തരഅഗ്ഗഫലേ ഠിതോപി പരിഞ്ഞാകിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ പരിജാനിത്ഥയേവ നാമ.

൨൦൯. യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനിത്ഥാതി പഞ്ഹേന അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിം പുച്ഛതി. യസ്മാ പനേസ ഖന്ധപഞ്ചകം പരിജാനാതിയേവ നാമ, ന താവ നിട്ഠിതപരിഞ്ഞാകിച്ചോ; തസ്മാ ‘നോ’തി പടിസേധോ കതോ. ദുതിയപഞ്ഹേ പന പരിജാനിത്ഥാതി അരഹന്തം പുച്ഛതി. യസ്മാ പനേസോ നിട്ഠിതപരിഞ്ഞാകിച്ചോ. നത്ഥി തസ്സ പരിഞ്ഞേയ്യം നാമ; തസ്മാ ‘നോ’തി പടിസേധോ കതോ. പടിലോമനയവിസ്സജ്ജനേ പനേത്ഥ അരഹാ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനാതീതി അരഹതോ പരിഞ്ഞായ അഭാവേന വുത്തം. അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗീ വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിത്ഥാതി അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠസ്സ അനിട്ഠിതപരിഞ്ഞാകിച്ചതായ വുത്തം. ന കേവലഞ്ച വേദനാക്ഖന്ധമേവ, ഏകധമ്മമ്പി സോ ന പരിജാനിത്ഥേവ. ഇദം പന പുച്ഛാവസേന വുത്തം. നോ ച രൂപക്ഖന്ധന്തി ഇദമ്പി പുച്ഛാവസേനേവ വുത്തം. അഞ്ഞമ്പി പന സോ ഖന്ധം പരിജാനാതി.

൨൧൦-൨൧൧. യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനിസ്സതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ മഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലോ ഏകചിത്തക്ഖണികോ, തസ്മാ സോ പരിജാനിസ്സതീതി സങ്ഖം ന ഗച്ഛതി. തേന വുത്തം ‘നോ’തി. തേ രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിത്ഥാതി പുച്ഛാസഭാഗേന വുത്തം, ന പരിജാനിംസൂതി പനേത്ഥ അത്ഥോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ.

ഖന്ധയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.