൧൯. പടിവേധാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൨൧൭. ഭവം നിസ്സായ പഞ്ഹേ ഭവന്തി ഉപപത്തിഭവം.

൨൧൮. വേദനം വേദിയമാനപഞ്ഹേ വേദനം വേദിയമാനോ പരിഗ്ഗഹിതവേദനോ യോഗാവചരോവ പജാനാതി, ബാലപുഥുജ്ജനോ നപ്പജാനാതി.

൨൨൪. കായാനുപസ്സനാദിപഞ്ഹാ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൨൨൬. പാരായനഗാഥായ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂതി സത്തസുഞ്ഞതവസേന ഖന്ധലോകം ഓലോകേഹീതി അത്ഥോ.

൨൨൮. പുഗ്ഗലോ അവേക്ഖതീതി സകവാദിപുച്ഛാ. പരവാദിസ്സ ഹി ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂ’’തി ഗാഥായ യോ അവേക്ഖതി, സോ പുഗ്ഗലോതി ലദ്ധി, തസ്മാ നം ഏവം പുച്ഛതി. സഹ രൂപേനാതി രൂപകായേന സദ്ധിം. തതോ അനിസ്സടോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം പഞ്ചവോകാരവസേന അനുജാനിത്വാ പുന തം ജീവന്തി പുട്ഠോ സുത്തവിരോധഭയേന പടിക്ഖിപതി. വിനാ രൂപേനാതി ഇദം ചതുവോകാരവസേന അനുജാനിത്വാ പുന അഞ്ഞം ജീവന്തി പുട്ഠോ സുത്തവിരോധഭയേനേവ പടിക്ഖിപതി. ‘‘അബ്ഭന്തരഗതോ’’തി ച ‘‘ബഹിദ്ധാ നിക്ഖമിത്വാ’’തി ച ഇദം ‘‘സഹ രൂപേന വിനാ രൂപേനാ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ ലക്ഖണവചനം. തത്ഥ അബ്ഭന്തരഗതോതി രൂപസ്സ അന്തോഗതോ, ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അനിക്ഖമിത്വാ രൂപപരിച്ഛേദവസേനേവ ഠിതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. നിക്ഖമിത്വാതി രൂപപരിച്ഛേദം അതിക്കമിത്വാ. രൂപം അനിസ്സിതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

൨൩൧. അനത്താതി അത്തനാ ജീവേന പുഗ്ഗലേന രഹിതോ. ഏകധമ്മേപി പുഗ്ഗലോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബസുത്താനം ആഗമട്ഠകഥാസു വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധ പന സന്ധായഭാസിതമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൨൩൭. വുത്തം ഭഗവതാ സപ്പികുമ്ഭോതിആദി ‘‘സബ്ബാവ ദേസനാ യഥാരുതവസേനേവ അത്ഥതോ ന ഗഹേതബ്ബാ’’തി ദസ്സനത്ഥം ആഭതം. യഥാ ഹി സുവണ്ണം ഗഹേത്വാ കതോ സുവണ്ണവികാരോ കുമ്ഭോ സുവണ്ണകുമ്ഭോതി വുച്ചതി, ന ഏവം സപ്പിം ഗഹേത്വാ കതോ സപ്പിസ്സ വികാരോ സപ്പികുമ്ഭോ നാമ അത്ഥി. യസ്മിം പന കുമ്ഭേ സപ്പി പക്ഖിത്തം, സോ സപ്പികുമ്ഭോ നാമാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തേലകുമ്ഭാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ച നിബ്ബാനം നിച്ചം ധുവം, ന ഏവം ഭത്തം വാ യാഗു വാ അത്ഥി. കാലപരിച്ഛേദം പന അകത്വാ ദിവസേ ദിവസേ ദസ്സാമാതി പഞ്ഞത്തവസേന ‘‘നിച്ചഭത്തം ധുവയാഗൂ’’തി വുച്ചതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തിആദീസുപി യഥാ രൂപാദയോ ധമ്മാ പച്ചത്തലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന അത്ഥി, ന ഏവം പുഗ്ഗലോ. രൂപാദീസു പന സതി ‘ഏവംനാമോ’‘ഏവംഗോത്തോ’തി വോഹാരോ ഹോതി. ഇതി ഇമിനാ ലോകവോഹാരേന ലോകസമ്മുതിയാ ലോകനിരുത്തിയാ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഇമാ ഖോ ചിത്ത, ലോകസമഞ്ഞാ ലോകനിരുത്തിയോ ലോകവോഹാരാ ലോകപഞ്ഞത്തിയോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൪൦). രൂപാദിധമ്മാ പന വിനാപി ലോകസമ്മുതിം പച്ചത്തസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന പഞ്ഞാപനതോ അത്ഥീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

ബുദ്ധാനം പന ദ്വേ കഥാ സമ്മുതികഥാ ച പരമത്ഥകഥാ ച. തത്ഥ സത്തോ, പുഗ്ഗലോ, ദേവോ, ബ്രഹ്മാതിആദികാ സമ്മുതികഥാ നാമ. അനിച്ചം, ദുക്ഖം, അനത്താ, ഖന്ധാ, ധാതുയോ, ആയതനാനി, സതിപട്ഠാനാ, സമ്മപ്പധാനാതിആദികാ പരമത്ഥകഥാ നാമ.

തത്ഥ യോ സമ്മുതിദേസനായ സത്തോതി വാ…പേ… ബ്രഹ്മാതി വാതി വുത്തേ ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും നിയ്യാതും അരഹത്തജയഗ്ഗാഹം ഗഹേതും സക്കോതി, തസ്സ ഭഗവാ ആദിതോവ സത്തോതി വാ പുഗ്ഗലോതി വാ പോസോതി വാ ദേവോതി വാ ബ്രഹ്മാതി വാ കഥേതി. യോ പരമത്ഥദേസനായ അനിച്ചന്തി വാ ദുക്ഖന്തി വാതിആദീസു അഞ്ഞതരം സുത്വാവ ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും നിയ്യാതും അരഹത്തജയഗ്ഗാഹം ഗഹേതും സക്കോതി. തസ്സ അനിച്ചന്തിആദീസു അഞ്ഞതരം കഥേതി. തഥാ സമ്മുതികഥായ ബുജ്ഝനകസത്തസ്സ ന പഠമം പരമത്ഥകഥം കഥേതി. സമ്മുതികഥായ പന ബോധേത്വാ പച്ഛാ പരമത്ഥകഥം കഥേതി. പരമത്ഥകഥായ ബുജ്ഝനകസത്തസ്സാപി ന പഠമം സമ്മുതികഥം കഥേതി. പരമത്ഥകഥായ പന ബോധേത്വാ പച്ഛാ സമ്മുതികഥം കഥേതി. പകതിയാ പന പഠമമേവ പരമത്ഥകഥം കഥേന്തസ്സ ദേസനാ ലൂഖാകാരാ ഹോതി. തസ്മാ ബുദ്ധാ പഠമം സമ്മുതികഥം കഥേത്വാ പച്ഛാ പരമത്ഥകഥം കഥേന്തി. തേ സമ്മുതികഥം കഥേന്താപി സച്ചമേവ സഭാവമേവ അമുസാവ കഥേന്തി. പരമത്ഥകഥം കഥേന്താപി സച്ചമേവ സഭാവമേവ അമുസാവ കഥേന്തി. അയഞ്ഹി –

‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നുപലബ്ഭതി’’.

തത്ഥ –

‘‘സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണം;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം തഥലക്ഖണ’’ന്തി.

അപരോ നയോ – ദ്വേ ഭഗവതോ ദേസനാ പരമത്ഥദേസനാ ച ഖന്ധാദിവസേന, സമ്മുതിദേസനാ ച സപ്പികുമ്ഭാദിവസേന. ന ഹി ഭഗവാ സമഞ്ഞം അതിധാവതി. തസ്മാ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ’’തി വചനമത്തതോ അഭിനിവേസോ ന കാതബ്ബോ. സത്ഥാരാ ഹി –

‘‘പഞ്ഞത്തിം അനതിക്കമ്മ, പരമത്ഥോ പകാസിതോ;

സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യ, തസ്മാ അഞ്ഞോപി പണ്ഡിതോ;

പരമത്ഥം പകാസേന്തോ, സമഞ്ഞം നാതിധാവയേ’’.

സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പുഗ്ഗലകഥാ നിട്ഠിതാ.