൧. പുഗ്ഗലകഥാ

൧. സുദ്ധസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧. തത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി അയം പുച്ഛാ. ആമന്താതി അയം പടിജാനനാ. കസ്സ പനായം പുച്ഛാ, കസ്സ പടിജാനനാതി? അസുകസ്സാതി ന വത്തബ്ബാ. ഭഗവതാ ഹി ഇമസ്മിം പകരണേ നാനപ്പകാരാനം ലദ്ധീനം വിസോധനത്ഥം തന്തിവസേന മാതികാ ഠപിതാ. സാ ഥേരേന സത്ഥാരാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ തന്തിവസേന വിഭത്താ. ന ഹി ഥേരോ യത്തകാ ഏത്ഥ വാദമഗ്ഗാ ദസ്സിതാ, തത്തകേഹി വാദീഹി സദ്ധിം വാദേന വിഗ്ഗാഹികകഥം കഥേസി. ഏവം സന്തേപി പന താസം താസം കഥാനം അത്ഥസ്സ സുഖാവധാരണത്ഥം സകവാദീപുച്ഛാ, പരവാദീപുച്ഛാ, സകവാദീപടിഞ്ഞാ, പരവാദീപടിഞ്ഞാതി ഏവം വിഭാഗം ദസ്സേത്വാവ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി ഹി അയം സകവാദീപുച്ഛാ. തായ ‘‘യേ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി ഏവംലദ്ധികാ പുഗ്ഗലവാദിനോ, തേ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബാ’’തി ദീപേതി. കേ പന പുഗ്ഗലവാദിനോതി? സാസനേ വജ്ജിപുത്തകാ ചേവ സമിതിയാ ച ബഹിദ്ധാ ച ബഹൂ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. തത്ഥ പുഗ്ഗലോതി അത്താ, സത്തോ ജീവോ. ഉപലബ്ഭതീതി പഞ്ഞായ ഉപഗന്ത്വാ ലബ്ഭതി, ഞായതീതി അത്ഥോ. സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി ഏത്ഥ സച്ചികട്ഠോതി മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതാകാരേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഭൂതട്ഠോ. പരമത്ഥോതി അനുസ്സവാദിവസേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഉത്തമത്ഥോ. ഉഭയേനാപി യോ പരതോ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, രൂപഞ്ച ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയവസേന സത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ ദസ്സിതോ. യഥാ സോ ഭൂതേന സഭാവട്ഠേന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം തവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പുച്ഛതി. പരവാദീ ആമന്താതി പടിജാനാതി. പടിജാനനഞ്ഹി കത്ഥചി ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി ആഗച്ഛതി, കത്ഥചി ‘‘ആമോ’’തി പടിജാനനം ആഗച്ഛതി. ഇധ പന ‘‘ആമന്താ’’തി ആഗതം. തത്രായം അധിപ്പായോ – സോ ഹി യം തം പരതോ വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി സുത്തം ആഗതം, തം ഗഹേത്വാ യസ്മാ പന ഭഗവാ സച്ചവാദീ ന വിസംവാദനപുരേക്ഖാരോ വാചം ഭാസതി, നാപി അനുസ്സവാദിവസേന ധമ്മം ദേസേതി, സദേവകം പന ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി, തസ്മാ യോ തേന വുത്തോ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി, സോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനേവ അത്ഥീതി ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി.

അഥസ്സ താദിസസ്സ ലേസവചനസ്സ ഛലവാദസ്സ ഓകാസം അദദമാനോ സകവാദീ യോ സച്ചികട്ഠോതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യ്വായം പരതോ ‘‘സപ്പച്ചയോ അപ്പച്ചയോ, സങ്ഖതോ അസങ്ഖതോ, സസ്സതോ, അസസ്സതോ സനിമിത്തോ അനിമിത്തോ’’തി ഏവം പരിദീപിതോ രൂപാദിസത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ ആഗതോ; ന സമ്മുതിസച്ചവസേന, നാപി അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേതബ്ബോ. അത്തനോ പന ഭൂതതായ ഏവ സച്ചികട്ഠോ, അത്തപച്ചക്ഖതായ ച പരമത്ഥോ. തം സന്ധായാഹ – ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ പരമത്ഥോ, തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

തതോതി കരണവചനമേതം, തസ്മാ തേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – രുപ്പനാദിഭേദേന വാ സപ്പച്ചയാദിഭേദേന വാ ആകാരേന യോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോ ഉപലബ്ഭതി, കിം തേ പുഗ്ഗലോപി തേനാകാരേന ഉപലബ്ഭതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേതി അവജാനനാ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി തഥാരൂപം പുഗ്ഗലം അനിച്ഛന്തോ അവജാനാതി. തത്രായം പദച്ഛേദോ – ‘ന ഹി ഏവം വത്തബ്ബേ’തി, ന ഹി ഏവന്തിപി വട്ടതി. ദ്വിന്നമ്പി ഏവം ന വത്തബ്ബോതി അത്ഥോ.

ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തി സകവാദിവചനം. യസ്മാ തേ പുരിമായ വത്തബ്ബപടിഞ്ഞായ പച്ഛിമാ നവത്തബ്ബപടിഞ്ഞാ, പച്ഛിമായ ച പുരിമാ ന സന്ധിയതി, തസ്മാപി നിഗ്ഗഹം പത്തോ. തം നിഗ്ഗഹം ദോസം അപരാധം സമ്പടിച്ഛാഹീതി അത്ഥോ. ഏവം നിഗ്ഗഹം ആജാനാപേത്വാ ഇദാനി തം ഠപനായ ചേവ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനഞ്ച വസേന പാകടം കരോന്തോ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി യദി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, സചേ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി അത്ഥോ. അയം താവ പരവാദീപക്ഖസ്സ ഠപനതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ അനുലോമഠപനാ നാമ. തേന വത രേതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ അനുലോമപാപനാ നാമ. തത്ഥ തേനാതി കാരണവചനം. വതാതി ഓകപ്പനവചനം. രേതി ആമന്തനവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേന, രേ വത്തബ്ബേ വത, രേ ഹമ്ഭോ, ഭദ്രമുഖ, തേന കാരണേന വത്തബ്ബോയേവാതി. യം തത്ഥ വദേസീതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ അനുലോമരോപനാ നാമ. യം തസ്സ പരിയോസാനേ മിച്ഛാതിപദം തസ്സ പുരതോ ഇദം തേ’തി ആഹരിതബ്ബം. ഇദം തേ മിച്ഛാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. പരതോ ച പാളിയം ഏതം ആഗതമേവ.

നോ ചേ പന വത്തബ്ബേതിആദി ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി പടിക്ഖിത്തപക്ഖസ്സ ഠപിതത്താ പടിലോമതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ പടിലോമഠപനാ നാമ. നോ ച വത രേതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ പടിലോമപാപനാ നാമ. പുന യം തത്ഥ വദേസീതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ പടിലോമരോപനാ നാമ. ഇധാപി പരിയോസാനേ മിച്ഛാതിപദസ്സ പുരതോ ഇദം തേതി ആഹരിതബ്ബമേവ. പരതോപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ.

തത്രായം ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യദി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, തേന വത ഭോ സോ ഉപലബ്ഭതീതി വത്തബ്ബോ. യം പന തത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി, നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം താവ അനുലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി. അഥ ന വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘തതോ സോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി, പുരിമപഞ്ഹേപി ന വത്തബ്ബോവ. യം പനേത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി, നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം പടിലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി. ഏവമേതം നിഗ്ഗഹസ്സ ച അനുലോമപടിലോമതോ ചതുന്നം പാപനാരോപനാനഞ്ച വുത്തത്താ ഉപലബ്ഭതീതിആദികം അനുലോമപഞ്ചകം നാമ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനുലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോ, പടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോതി ദ്വേ നിഗ്ഗഹാ കതാ. ‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’ന്തി ഏതസ്സേവ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പഠമം വാദം നിസ്സായ പഠമസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ ദ്വീഹാകാരേഹി ആരോപിതത്താ ഏകോവായം നിഗ്ഗഹോതി പഠമോ നിഗ്ഗഹോ.

൨. ഇദാനി പച്ചനീകനയോ ഹോതി. തത്ഥ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി ഗഹിതത്താ ‘‘നുപലബ്ഭതീ’’തി അസമ്പടിച്ഛന്തോ ഏവം പുച്ഛതി. സകവാദീ യഥാ രൂപാദിധമ്മാ ഉപലബ്ഭന്തി, ഏവം അനുപലബ്ഭനീയതോ ആമന്താതി പടിജാനാതി. പുന ഇതരോ അത്തനാ അധിപ്പേതം സച്ചികട്ഠംയേവ സന്ധായ യോ സച്ചികട്ഠോതിആദിമാഹ. സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനി വാ ഏകതോ കത്വാപി ഏവമാഹ. സകവാദീ ‘പുഗ്ഗലോ’തി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിസബ്ഭാവതോപി ദ്വിന്നം സച്ചാനം ഏകതോ കത്വാ പുച്ഛിതത്താപി ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

ഇദാനി കിഞ്ചാപി തേന പഠമം പരമത്ഥസച്ചവസേന നുപലബ്ഭനീയതാ സമ്പടിച്ഛിതാ, പച്ഛാ സമ്മുതിസച്ചവസേന വോമിസ്സകവസേന വാ പടിക്ഖിത്താ. പരവാദീ പന ‘നുപലബ്ഭതീ’തി വചനസാമഞ്ഞമത്തം ഛലവാദം നിസ്സായ യം തയാ പഠമം പടിഞ്ഞാതം, തം പച്ഛാ പടിക്ഖിത്തന്തി ഭണ്ഡനസ്സ പടിഭണ്ഡനം വിയ അത്തനോ കതസ്സ നിഗ്ഗഹകമ്മസ്സ പടികമ്മം കരോന്തോ ആജാനാഹി പടികമ്മന്തി ആഹ. ഇദാനി യഥാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ വാദട്ഠപനം കത്വാ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹോ പാകടോ കതോ, ഏവം പടികമ്മം പാകടം കരോന്തോ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പനേത്ഥ ഠപനാ നാമ പരവാദീപക്ഖസ്സ ഠപനതോ ‘‘അയം തവ ദോസോ’’തി ദസ്സേതും ഠപനമത്തമേവ ഹോതി, ന നിഗ്ഗഹസ്സ വാ പടികമ്മസ്സ വാ പാകടഭാവകരണം, പാപനാരോപനാഹി പനസ്സ പാകടകരണം ഹോതി. തസ്മാ ഇദം അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനം വസേന ചതൂഹാകാരേഹി. പടികമ്മസ്സ കതത്താ പടികമ്മചതുക്കം നാമാതി ഏകം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം.

൩. ഏവം പടികമ്മം കത്വാ ഇദാനി യ്വാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തസ്സ തമേവ ഛലവാദം നിസ്സായ ദുക്കടഭാവം ദസ്സേന്തോ ത്വഞ്ചേ പന മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസീതി യദി ത്വം മഞ്ഞസി. വത്തബ്ബേ ഖോതി ഇദം പച്ചനീകേ ആമന്താതി പടിഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. നോ ച വത്തബ്ബേതി ഇദം പന ന ഹേവാതി അവജാനനം സന്ധായ വുത്തം. തേന തവ തത്ഥാതി തേന കാരണേന ത്വംയേവ തസ്മിം നുപലബ്ഭതീതി പക്ഖേ – ‘‘ഹേവം പടിജാനന്തന്തി ആമന്താ’’തി ഏവം പടിജാനന്തോ. ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി പുന ന ഹേവാതി അവജാനന്തോ ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അഥ തം നിഗ്ഗണ്ഹാമാതി അഥേവം നിഗ്ഗഹാരഹം തം നിഗ്ഗണ്ഹാമ. സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഹോസീതി സകേന മതേന നിഗ്ഗഹിതത്താ സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഭവസി.

ഏവമസ്സ നിഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹഞ്ചീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. പരിയോസാനേ പന ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഇദം തവ വചനം മിച്ഛാ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം ഛലവാദേന ചതൂഹി ആകാരേഹി നിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ നിഗ്ഗഹചതുക്കം നാമ.

൪. ഏവം നിഗ്ഗഹം കത്വാപി ഇദാനി ‘‘യദി അയം മയാ തവ മതേന കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, യോ മമ തയാ ഹേട്ഠാ അനുലോമപഞ്ചകേ കതോ നിഗ്ഗഹോ, സോപി ദുന്നിഗ്ഗഹോ’’തി ദസ്സേന്തോ ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേതി ഏസോ ചേ തവ വാദോ മയാ ദുന്നിഗ്ഗഹിതോ. അഥ വാ ഏസോ ചേ തവ മയാ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ. ഹേവമേവം തത്ഥ ദക്ഖാതി തത്ഥാപി തയാ മമ ഹേട്ഠാ കതേ നിഗ്ഗഹേ ഏവമേവം പസ്സ. ഇദാനി യ്വാസ്സ ഹേട്ഠാ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തം ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ’’തിആദിവചനേന ദസ്സേത്വാ പുന തം നിഗ്ഗഹം അനിഗ്ഗഹഭാവം ഉപനേന്തോ നോ ച മയം തയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ നോ ച മയം തയാ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായാതിആദീസു അയമത്ഥോ – യസ്മാ സോ തയാ മമ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ മയം തയാ തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകേ ആമന്താതി ഏതായ പടിഞ്ഞായ ഏവം പടിജാനന്താ പുന ന ഹേവാതി പടിക്ഖേപേ കതേപി ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി ഏവം ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോയേവ. ഏവം അനിഗ്ഗഹേതബ്ബമ്പി മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി, ഈദിസേന പന നിഗ്ഗഹേന ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ മയം ഹോമ.

ഇദാനി യം നിഗ്ഗഹം സന്ധായ ‘‘ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ ച ഹോമാ’’തി അവോച, തം ദസ്സേതും ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതിആഹ. ഏവമിദം അനുലോമപടിലോമതോ ചതൂഹി പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ഉപനീതത്താ ഉപനയനചതുക്കം നാമ ഹോതി.

൫. ഇദാനി ‘‘ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേ’’തിആദികം നിഗ്ഗമനചതുക്കം നാമ ഹോതി. തത്ഥ ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി യഥാഹം തയാ നിഗ്ഗഹിതോ, ന ഹി ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. ഏതസ്സ ഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ദുന്നിഗ്ഗഹഭാവോ മയാ സാധിതോ. തേന ഹീതി തേന കാരണേന, യസ്മാ ഏസ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ യം മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതി, ഇദം നിഗ്ഗണ്ഹനം തവ മിച്ഛാതി അത്ഥോ. തേന ഹി യേ കതേ നിഗ്ഗഹേതി യേന കാരണേന ഇദം മിച്ഛാ, തേന കാരണേന യോ തയാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, സോ ദുക്കടോ. യം മയാ പടികമ്മം കതം, തദേവ സുകതം. യാപി ചേസാ പടികമ്മചതുക്കാദിവസേന കഥാമഗ്ഗസമ്പടിപാദനാ കതാ, സാപി സുകതാ. ഏവമേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദികസ്സ അനുലോമപഞ്ചകസ്സ നുപലബ്ഭതീതിആദികാനം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനം വസേന അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകം നാമ നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ സകവാദിനോ പുബ്ബപക്ഖേ സതി പരവാദിനോ വചനസാമഞ്ഞമത്തേന ഛലവാദേന ജയോ ഹോതി.

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൬. ഇദാനി യഥാ പരവാദിനോ പുബ്ബപക്ഖേ സതി സകവാദിനോ ധമ്മേനേവ തഥേന സുജയോ ഹോതി, തഥാ വാദുപ്പത്തിം ദസ്സേതും പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതി പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകം ആരദ്ധം. തത്ഥ പച്ചനീകേ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, രൂപാദിഭേദം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. സുദ്ധസമ്മുതിസച്ചം വാ പരമത്ഥമിസ്സകം വാ സമ്മുതിസച്ചം സന്ധായ യോ സച്ചികട്ഠോതി പുന അനുയോഗോ പരവാദിസ്സ, സമ്മുതിവസേന നുപലബ്ഭതീതി നവത്തബ്ബത്താ മിസ്സകവസേന വാ അനുയോഗസ്സ സംകിണ്ണത്താ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. പടിഞ്ഞാതം പടിക്ഖിപതീതി വചനസാമഞ്ഞമത്തേന ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തിആദിവചനം പരവാദിസ്സ. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതി ദുതിയവാദം നിസ്സായ ദുതിയോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം തേന ഛലേന നിഗ്ഗഹോ ആരോപിതോ.

൭-൧൦. ഇദാനി ധമ്മേന സമേന അത്തനോ വാദേ ജയം ദസ്സേതും അനുലോമനയേ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്തനോ ലദ്ധിം നിസ്സായ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. ലദ്ധിയാ ഓകാസം അദത്വാ പരമത്ഥവസേന പുന അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, പരമത്ഥവസേന പുഗ്ഗലസ്സ അഭാവതോ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. തതോ പരം ധമ്മേന സമേന അത്തനോ ജയദസ്സനത്ഥം ആജാനാഹി പടികമ്മന്തിആദി സബ്ബം സകവാദീവചനമേവ ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബേസം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമിദം പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതിആദികസ്സ പച്ചനീകപഞ്ചകസ്സ ഉപലബ്ഭതീതിആദീനം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനഞ്ച വസേന പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകം നാമ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതി. ഏവമേതാനി പഠമസച്ചികട്ഠേ ദ്വേ പഞ്ചകാനി നിദ്ദിട്ഠാനി. തത്ഥ പുരിമപഞ്ചകേ പരവാദിസ്സ സകവാദിനാ കതോ നിഗ്ഗഹോ സുനിഗ്ഗഹോ. സകവാദിസ്സ പന പരവാദിനാ ഛലവാദം നിസ്സായ പടികമ്മം കത്വാ അത്തനാ സാധിതോ ജയോ ദുജ്ജയോ. ദുതിയപഞ്ചകേ സകവാദിസ്സ പരവാദിനാ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ. പരവാദിസ്സ പന സകവാദിനാ ധമ്മവാദം നിസ്സായ പടികമ്മം കത്വാ അത്തനാ സാധിതോ ജയോ സുജയോതി പഠമസച്ചികട്ഠോ. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘നിഗ്ഗഹോ പരവാദിസ്സ, സുദ്ധോ പഠമപഞ്ചകേ;

അസുദ്ധോ പന തസ്സേവ, പടികമ്മജയോ തഹിം.

‘‘നിഗ്ഗഹോ സകവാദിസ്സ, അസുദ്ധോ ദുതിയപഞ്ചകേ;

വിസുദ്ധോ പന തസ്സേവ, പടികമ്മജയോ തഹിം.

‘‘തസ്മാ ദ്വീസുപി ഠാനേസു, ജയോവ സകവാദിനോ;

ധമ്മേന ഹി ജയോ നാമ, അധമ്മേന കുതോ ജയോ.

‘‘സച്ചികട്ഠേ യഥാ ചേത്ഥ, പഞ്ചകദ്വയമണ്ഡിതേ;

ധമ്മാധമ്മവസേനേവ, വുത്തോ ജയപരാജയോ.

‘‘ഇതോ പരേസു സബ്ബേസു, സച്ചികട്ഠേസു പണ്ഡിതോ;

ഏവമേവ വിഭാവേയ്യ, ഉഭോ ജയപരാജയേ’’തി.

൨. ഓകാസസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൧. ഏവം സുദ്ധികസച്ചികട്ഠം വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി തമേവ അപരേഹി ഓകാസാദീഹി നയേഹി വിത്ഥാരേതും പുന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. പുന സബ്ബത്ഥാതി സരീരം സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, രൂപസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സനാദോസഞ്ച ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി ആപജ്ജനദോസഞ്ച ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസമേത്ഥ അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. പാഠോ പന സങ്ഖിത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ സരീരം സന്ധായ ‘‘സബ്ബത്ഥ ന ഉപലബ്ഭതീ’’തി വുത്തേ സരീരതോ ബഹി ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. തസ്മാ പച്ചനീകേ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ, പഠമം അനുജാനിത്വാ പച്ഛാ അവജാനാതീതി ഛലവാദസ്സ വസേന പടികമ്മം പരവാദിസ്സ. സേസം പാകടമേവ.

൩. കാലസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയനയേ സബ്ബദാതി പുരിമപച്ഛിമജാതികാലഞ്ച ധരമാനപരിനിബ്ബുതകാലഞ്ച സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, സ്വേവ ഖത്തിയോ സോ ബ്രാഹ്മണോതിആദീനം ആപത്തിദോസഞ്ച ധരമാനപരിനിബ്ബുതാനം വിസേസാഭാവദോസഞ്ച ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം പഠമനയേ വുത്തസദിസമേവ.

൪. അവയവസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൩. തതിയനയേ സബ്ബേസൂതി ഖന്ധായതനാദീനി സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, രൂപസ്മിം അത്താ, ചക്ഖുസ്മിം അത്താതിആദിദോസഭയേന പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം താദിസമേവാതി.

ഓകാസദിസച്ചികട്ഠാദി

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൧൪. ഏവമേതാനി തീണി അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകേ അനുലോമമത്തവസേനേവ താവ പടിപാടിയാ ഭാജേത്വാ പുന പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകേ പച്ചനീകമത്തവസേനേവ ഭാജേതും പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകസ്സ പാളിയം സങ്ഖിപിത്വാ ആഗതേ പച്ചനീകേ വുത്തനയേനേവ പച്ചനീകസ്സ ച പാളിയം സങ്ഖിപിത്വാ ആഗതേ അനുലോമേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ സുദ്ധികസ്സ ചേവ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണന്തി ചതുന്നം സച്ചികട്ഠാനം ഏകേകസ്മിം സച്ചികട്ഠേ അനുലോമപച്ചനീകസ്സ പച്ചനീകാനുലോമസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പച്ചനീകാനം വസേന അയം അട്ഠമുഖാ നാമ വാദയുത്തി നിദ്ദിട്ഠാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. യാ ഏകേകസ്മിം മുഖേ ഏകേകസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ വസേന അട്ഠകനിഗ്ഗഹോതി പാളിയം ലിഖിയതി. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘ഏവം ചതുബ്ബിധേ പഞ്ഹേ, പഞ്ചകദ്വയഭേദതോ;

ഏസാ അട്ഠമുഖാ നാമ, വാദയുത്തി പകാസിതാ.

‘‘അട്ഠേവ നിഗ്ഗഹാ തത്ഥ, ചത്താരോ തേസു ധമ്മികാ;

അധമ്മികാ ച ചത്താരോ, സബ്ബത്ഥ സകവാദിനോ;

ജയോ പരാജയോ ചേവ, സബ്ബത്ഥ പരവാദിനോ’’തി.

സച്ചികട്ഠവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ

൧൭-൨൭. ഇദാനി രൂപാദീഹി സദ്ധിം സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം ഹോതി. തത്ഥ രൂപഞ്ചാതി യഥാ രൂപം പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭതി, കിം തേ പുഗ്ഗലോപി തഥേവ ഉപലബ്ഭതീതി സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി വചനമത്തം ഗഹേത്വാ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. യദി തേ രൂപം വിയ പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, രൂപതോ വേദനാദീനം വിയ പുഗ്ഗലസ്സാപി അഞ്ഞത്തം ആപജ്ജതീതി അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, സമയസുത്തവിരോധം ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം അത്ഥതോ പാകടമേവ. ധമ്മതോ പനേത്ഥ സത്തപഞ്ഞാസഭേദസ്സ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥസ്സ വസേന സകവാദീപക്ഖമൂലകേ അനുലോമപച്ചനീകേ സത്തപഞ്ഞാസ അനുലോമപഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി. പടികമ്മചതുക്കാദീനി സങ്ഖിത്താനി. പരവാദീപക്ഖമൂലകേപി പച്ചനീകാനുലോമേ സത്തപഞ്ഞാസ പടിലോമപഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി. പടികമ്മചതുക്കാദീനി സങ്ഖിത്താനി. തത്ഥ ‘‘വുത്തം ഭഗവതാ’’തി വചനമത്തേന പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥിതം രൂപസ്സ ച സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന ഉപലബ്ഭനീയതം ദസ്സേത്വാ ഉഭിന്നം അഞ്ഞത്തം പടിജാനാപനത്ഥം വുത്തം ഭഗവതാതി അനുയോഗോ പരവാദിസ്സ, സമ്മുതിപരമത്ഥാനം ഏകത്തനാനത്തപഞ്ഹസ്സ ഠപനീയത്താ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. സേസമിധാപി അത്ഥതോ പാകടമേവാതി.

സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ.

൬. ഓപമ്മസംസന്ദനവണ്ണനാ

൨൮-൩൬. ഇദാനി രൂപാദീഹേവ സദ്ധിം ഓപമ്മവസേന സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം ഹോതി. തത്ഥ രൂപവേദനാനം ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന അഞ്ഞത്തപുച്ഛാ ച പുഗ്ഗലരൂപാനം ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞപുച്ഛാ ചാതി പുച്ഛാദ്വയമ്പി സകവാദിസ്സ, ഉഭോപി പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. പരവാദിനാ അനുഞ്ഞാതേന ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന രൂപവേദനാനം വിയ രൂപപുഗ്ഗലാനം അഞ്ഞത്താനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ. സേസമിധാപി അത്ഥതോ പാകടമേവ. ധമ്മതോ പനേത്ഥ രൂപമൂലകാദീനം ചക്കാനഞ്ച വസേന സകവാദീപക്ഖേ വീസാധികാനി നവ നിഗ്ഗഹപഞ്ചകസതാനി ദസ്സിതാനി. കഥം? ഖന്ധേസു താവ രൂപമൂലകേ ചക്കേ ചത്താരി, തഥാ വേദനാദിമൂലകേസൂതി വീസതി. ആയതനേസു ചക്ഖായതനമൂലകേ ചക്കേ ഏകാദസ, തഥാ സേസേസൂതി ദ്വത്തിംസസതം. ധാതൂസു ചക്ഖുധാതുമൂലകേ ചക്കേ സത്തരസ, തഥാ സേസേസൂതി ഛാധികാനി തീണി സതാനി. ഇന്ദ്രിയേസു ചക്ഖുന്ദ്രിയമൂലകേ ചക്കേ ഏകവീസതി, തഥാ സേസേസൂതി ദ്വാസട്ഠാധികാനി ചത്താരി സതാനി. ഏവം സബ്ബാനിപി വീസാധികാനി നവ നിഗ്ഗഹപഞ്ചകസതാനി ഹോന്തി.

൩൭-൪൫. പരവാദീപക്ഖേപി രൂപം ഉപലബ്ഭതീതി അനുലോമവസേനേവ രൂപവേദനാദീനം അഞ്ഞത്തപടിഞ്ഞം കാരേത്വാ പുന അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി സുത്തം നിസ്സായ ഛലവസേന പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞം ആരോപേത്വാ അഞ്ഞത്താനുയോഗോ കതോ. സേസമിധാപി അത്ഥതോ ഉത്താനമേവ. ധമ്മതോപി സകവാദീപക്ഖേ വുത്തനയേന വീസാധികാനി നവ പടികമ്മപഞ്ചകസതാനി ദസ്സിതാനി.

രൂപാദീഹി സദ്ധിം ഓപമ്മവസേന സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം.

൭. ചതുക്കനയസംസന്ദനവണ്ണനാ

൪൬-൫൨. ഇദാനി യം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതി, തേന യസ്മാ രൂപാദീസു സത്തപഞ്ഞാസായ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേസു അഞ്ഞതരേന ഭവിതബ്ബം; രൂപാദിനിസ്സിതേന വാ, അഞ്ഞത്ര വാ രൂപാദീഹി, രൂപാദീനം വാ നിസ്സയേന, തസ്മാ ഇമിനാ ചതുക്കനയേന സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം ആരദ്ധം. തത്ഥ രൂപം പുഗ്ഗലോതി അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, ഉച്ഛേദദിട്ഠിഭയേന ന ഹേവാതി പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ, നിഗ്ഗഹാരോപനം സകവാദിസ്സ. കിം പനേതം യുത്തം, നനു രൂപം വേദനാതി വുത്തമ്പി പടിക്ഖിപിതബ്ബമേവാതി? ആമ പടിക്ഖിപിതബ്ബം. തം പന രൂപതോ വേദനായ അഞ്ഞസഭാവസബ്ഭാവതോ, ന അഞ്ഞത്താഭാവതോ. അയഞ്ച രൂപാദീസു ഏകധമ്മതോപി പുഗ്ഗലസ്സ അഞ്ഞത്തം ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ യുത്തം. അയഞ്ച അനുയോഗോ രൂപം പുഗ്ഗലോ…പേ… അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം പുഗ്ഗലോതി സകലം പരമത്ഥസച്ചം സന്ധായ ആരദ്ധോ. സകലം പന പച്ചത്തലക്ഖണവസേന ഏകതോ വത്തും ന സക്കാതി തന്തിവസേന അനുയോഗലക്ഖണമത്തമേതം ഠപിതം. തേന വിഞ്ഞൂ അത്ഥം വിഭാവേന്തി. വാദകാമേന പന ഇമം ലക്ഖണം ഗഹേത്വാ യഥാ യഥാ പരവാദിസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി, തഥാ തഥാ വത്തബ്ബം. ഇതി തന്തിവസേന അനുയോഗലക്ഖണസ്സ ഠപിതത്താപി യുത്തമേവ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബാനുയോഗേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ – രൂപസ്മിം പുഗ്ഗലോതിആദീസു യഥാ ഏകം മഹാഭൂതം നിസ്സായ തയോ മഹാഭൂതാ, വത്ഥുരൂപം നിസ്സായ വിഞ്ഞാണം രൂപസ്മിന്തി വത്തും വട്ടതി, കിം തേ ഏവം രൂപസ്മിം പുഗ്ഗലോ? യഥാ ച സഭാഗവിനിബ്ഭോഗതോ വേദനാദയോ സബ്ബധമ്മാ, അരൂപാ വാ പന ചത്താരോ ഖന്ധാ, നിബ്ബാനമേവ വാ ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാ’’തി വത്തും വട്ടതി, കിം തേ ഏവം പുഗ്ഗലോ? യഥാ ച ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം നിസ്സയവസേന ‘‘വേദനായ രൂപം…പേ… വിഞ്ഞാണസ്മിം രൂപ’’ന്തി വത്തും വട്ടതി, കിം തേ ഏവം പുഗ്ഗലോതി? സബ്ബാനുയോഗേസു പന ഉച്ഛേദദിട്ഠിഭയേന ചേവ സമയവിരോധേന ച പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസമേത്ഥ അത്ഥതോ പാകടമേവ. ധമ്മതോ പനേത്ഥ സത്തപഞ്ഞാസായ സച്ചികട്ഠേസു ഏകേകസ്മിം ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ നിഗ്ഗഹവസേന അട്ഠവീസാധികാനി ദ്വേ പഞ്ചകസതാനി ദസ്സിതാനി. പരവാദീപക്ഖേപി പടികമ്മവസേന തത്തകാനേവ. യാ പനേത്ഥ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി വുത്തേ സകവാദിസ്സ പടിഞ്ഞാ, സാ സുത്തേ ആഗതേന സമ്മുതിവസേന. യോ രൂപം പുഗ്ഗലോതിആദീസു പടിക്ഖേപോ, സോ സക്കായദിട്ഠിപഞ്ഹസ്സ ഠപനീയത്താ. പരവാദിസ്സ പടികമ്മം ഛലവസേനേവാതി.

ചതുക്കനയസംസന്ദനം.

നിട്ഠിതാ ച സംസന്ദനകഥാ.

൮. ലക്ഖണയുത്തിവണ്ണനാ

൫൩. ഇദാനി ലക്ഖണയുത്തി നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ഠപേത്വാ നിബ്ബാനം സേസോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോ പച്ചയപടിബദ്ധതായ സപ്പച്ചയോ, പച്ചയേഹി സമാഗമ്മ കതത്താ സങ്ഖതോ, ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനതോ സദാ അഭാവതോ അസസ്സതോ, ഉപ്പത്തികാരണസങ്ഖാതസ്സ നിമിത്തസ്സ അത്ഥിതായ സനിമിത്തോ, നിബ്ബാനം വുത്തപ്പകാരാഭാവതോ അപ്പച്ചയം അസങ്ഖതം സസ്സതം അനിമിത്തന്തി ഇദം സച്ചികട്ഠസ്സ ലക്ഖണം. തസ്മാ യദി പുഗ്ഗലോപി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോവ തസ്സാപി ഇമിനാ ലക്ഖണേന ഭവിതബ്ബന്തി സന്ധായ പുഗ്ഗലോ സപ്പച്ചയോതിആദയോ അട്ഠപി അനുയോഗാ സകവാദിസ്സ, പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തിആദി പനേത്ഥ സങ്ഖിത്തം. ഏവമേതാനി സകവാദീപക്ഖേ അനുലോമപച്ചനീകേ അനുലോമമത്തവസേന അട്ഠ പഞ്ചകാനി വേദിതബ്ബാനി.

൫൪. പരവാദീപക്ഖേപി പച്ചനീകാനുലോമേ പച്ചനീകമത്തവസേന അട്ഠേവ. തത്ഥ യസ്മാ പരവാദിനാ സുത്തവസേന സമ്മുതിസച്ചം സാധിതം, സമ്മുതിയാ ച സപ്പച്ചയാദിഭാവോ നത്ഥി, തസ്മാ യാഥാവതോ ച പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. ഛലവസേന പന വത്തബ്ബം ‘‘ആജാനാഹി പടികമ്മ’’ന്തിആദി സബ്ബം ഇധാപി സങ്ഖിത്തമേവ.

ലക്ഖണയുത്തികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വചനസോധനവണ്ണനാ

൫൫-൫൯. ഇദാനി വചനസോധനം ഹോതി. തത്ഥ യദേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി വചനം, തം സോധേതും പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, ഉപലബ്ഭതി പുഗ്ഗലോതി. പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തസ്സത്ഥോ – യദേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയം, തം ഏകത്ഥം വാ ഭവേയ്യ നാനത്ഥം വാ. യദി താവ നാനത്ഥം, യഥാ അഞ്ഞം രൂപം, അഞ്ഞാ വേദനാ, ഏവം അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ, അഞ്ഞോ ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. അഥേകത്ഥം, യഥാ യം ചിത്തം തം മനോ, ഏവം സ്വേവ പുഗ്ഗലോ, സോ ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. തേന തം വദാമി ‘‘യദി തേ യോ പുഗ്ഗലോ, സോ ഉപലബ്ഭതി, ഏവം സന്തേ യോ യോ ഉപലബ്ഭതി, സോ സോ പുഗ്ഗലോതി ആപജ്ജതി, കിം സമ്പടിച്ഛസി ഏത’’ന്തി? തതോ പുഗ്ഗലവാദീ യസ്മാ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപലബ്ഭതം ഇച്ഛതി, ന ഉപലബ്ഭമാനാനമ്പി രൂപാദീനം പുഗ്ഗലഭാവം, തസ്മാ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, ഉപലബ്ഭതി കേ ഹി ചി പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ന പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – മമ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി സത്ഥു വചനതോ ഉപലബ്ഭതി. യോ പന ഉപലബ്ഭതി, ന സോ സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ, അഥ ഖോ കേ ഹി ചി പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ന പുഗ്ഗലോതി. തത്ഥ കോ-കാരത്ഥേ കേ-കാരോ, ഹി-കാരോ ച നിപാതമത്തോ. കോചി പുഗ്ഗലോ, കോചി ന പുഗ്ഗലോതി അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പുഗ്ഗലോപി ഹി രൂപാദീസുപി യോ കോചി ധമ്മോ ഉപലബ്ഭതിയേവ, തത്ഥ പുഗ്ഗലോവ പുഗ്ഗലോ. രൂപാദീസു പന കോചിപി ന പുഗ്ഗലോതി. തതോ തം സകവാദീ ആഹ – പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ഉപലബ്ഭതി കേ ഹി ചി ന ഉപലബ്ഭതീതി. തസ്സത്ഥോ – പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയസ്സ അത്ഥതോ ഏകത്തേ യദി ഉപലബ്ഭതീതി അനുഞ്ഞാതോ ധമ്മോ പുഗ്ഗലതോ അനഞ്ഞോപി കോചി പുഗ്ഗലോ കോചി ന പുഗ്ഗലോ, പുഗ്ഗലോപി തേ കോചി ഉപലബ്ഭതി, കോചി ന ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി, കിം സമ്പടിച്ഛസി ഏതന്തി? സോ പുഗ്ഗലസ്സ അനുപലദ്ധിം അനിച്ഛന്തോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി. ഇതോ പരം ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദി സബ്ബം സങ്ഖിത്തം. വിത്ഥാരതോ പന വേദിതബ്ബം. പുഗ്ഗലോ സച്ചികട്ഠോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബാനി ഹേതാനി ഉപലബ്ഭതിവേവചനാനേവ, അപിച യസ്മാ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതിസച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി അയം പുഗ്ഗലവാദിനോ പടിഞ്ഞാ, തസ്മാസ്സ യഥേവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി ലദ്ധി, ഏവമേവം പുഗ്ഗലോ സച്ചികട്ഠോതിപി ആപജ്ജതി. യാ പനസ്സ പുഗ്ഗലോ അത്ഥീതി ലദ്ധി, തസ്സാ വിജ്ജമാനോതിവേവചനമേവ, തസ്മാ സബ്ബാനിപേതാനി വചനാനി സോധിതാനി.

൬൦. തത്ഥ യം അവസാനേ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദി വുത്തം, തത്രായമധിപ്പായോ – യഞ്ഹേതം പരവാദിനാ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി കേഹിചി പുഗ്ഗലോ, കേഹിചി ന പുഗ്ഗലോ’’തി വുത്തം, തം യസ്മാ അത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോതി ഏത്തകം ഹോതി, തസ്മാ നം സകവാദീ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഇദാനി നം ഏവം അനുയുഞ്ജതി. തയാ ഹി ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി വചനമത്തം നിസ്സായ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥീ’’തി ലദ്ധി ഗഹിതാ, യഥാ ച ഭഗവതാ ഏതം വുത്തം, തഥാ ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജാ, സദാ സതോ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൧൧൨൫) നയേന ‘‘നത്ഥീ’’തിപി വുത്തം, തസ്മാ യഥേവ തേ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ’’തി ലദ്ധി, തഥാ പുഗ്ഗലോ നത്ഥി, നത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോതിപി ആപജ്ജതി, കിം ഏതം സമ്പടിച്ഛസീതി? അഥ നം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ന ഹേവാതി പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ നിഗ്ഗഹാദിവിധാനം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ

൬൧-൬൬. ഇദാനി പഞ്ഞത്താനുയോഗോ നാമ ഹോതി. രൂപധാതുയാ ഹി പുഗ്ഗലവാദീ രൂപിം പുഗ്ഗലം പഞ്ഞപേതി, തഥാ അരൂപധാതുയാ അരൂപിം. തസ്സ തം ലദ്ധിം ഭിന്ദിതും സബ്ബാപി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ച പടിക്ഖേപോ ച ഇതരസ്സ. സോ ഹി രൂപീതി വുത്തേ രൂപകായസബ്ഭാവതോ ചേവ തഥാരൂപായ ച പഞ്ഞത്തിയാ അത്ഥിതായ പടിജാനാതി. കാമീതി വുത്തേ വീതരാഗസബ്ഭാവതോ ചേവ തഥാരൂപായ ച പഞ്ഞത്തിയാ നത്ഥിതായ പടിക്ഖിപതി. അരൂപീതി വുത്തേപി അരൂപക്ഖന്ധസബ്ഭാവതോ ചേവ തഥാരൂപായ ച പഞ്ഞത്തിയാ അത്ഥിതായ പടിജാനാതി. ദ്വീസുപി നയേസു സത്തോതി പുഗ്ഗലസ്സ വേവചനവസേന വുത്തം.

൬൭. ഇദാനി യസ്മാ സോ ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തി ആഗതട്ഠാനേ അഞ്ഞോ കായോ അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതി ഇച്ഛതി, തസ്മാ തം ലദ്ധിം ഭിന്ദിതും കായോതി വാ സരീരന്തി വാതിആദി സകവാദീപുച്ഛാ ഹോതി. തത്ഥ കായം അപ്പിയം കരിത്വാതി കായം അപ്പേതബ്ബം അല്ലീയാപേതബ്ബം ഏകീഭാവം ഉപനേതബ്ബം അവിഭജിതബ്ബം കത്വാ പുച്ഛാമീതി അത്ഥോ. ഏസേസേതി ഏസോ സോയേവ. ഏസേ ഏസേതിപി പാഠോ. ഏസോ ഏസോയേവാതി അത്ഥോ. ഏകട്ഠേതി ഏകട്ഠോ. സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേതി സമോ സമഭാഗോ തജ്ജാതികോ. വചനമത്തേയേവേത്ഥ ഭേദോ. അത്ഥതോ പന കായോവ ഏസോതി പുച്ഛതി. പരവാദീ നാനത്തം അപസ്സന്തോ ആമന്താതി പടിജാനാതി. പുഗ്ഗലോതി വാ ജീവോതി വാതി പുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞോ കായോതി പുട്ഠോ പന കായാനുപസ്സനായ ഏവംലദ്ധികത്താ പടിജാനാതി. അഞ്ഞം ജീവന്തി പുട്ഠോ പന ആഹച്ച ഭാസിതം സുത്തം പടിക്ഖിപിതും അസക്കോന്തോ അവജാനാതി. തതോ പരം ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദി ഉത്താനത്ഥമേവ.

൬൮. പരവാദീപക്ഖേ പന അഞ്ഞോ കായോ അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതി പുട്ഠോ സകവാദീ ഠപനീയപഞ്ഹത്താ പടിക്ഖിപതി, പരവാദീ ഛലവസേന പടികമ്മം കരോതി. തമ്പി ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഗതിഅനുയോഗവണ്ണനാ

൬൯-൭൨. ഇദാനി ഗതിപരിവത്തനമുഖേന ചുതിപടിസന്ധിഅനുയോഗോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ പുഗ്ഗലവാദീ ‘‘സ സത്തക്ഖത്തുപരമം സന്ധാവിത്വാന പുഗ്ഗലോ’’തിആദീനി (സം. നി. ൨.൧൩൩; ഇതിവു. ൨൪) സുത്താനി നിസ്സായ പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീതി ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ വോഹരതി, തസ്മാസ്സ തം ലദ്ധിം ഭിന്ദിതും സന്ധാവതീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ സന്ധാവതീതി സംസരതി ഗമനാഗമനം കരോതി. അത്തനോ ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. സോ പുഗ്ഗലോതിആദയോ അനുയോഗോപി സകവാദിസ്സ, പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ. തത്ഥ സോതി സോയേവാതി അത്ഥോ. ഏവം പന അനുയുത്തോ സസ്സതദിട്ഠിഭയേന പടിക്ഖിപതി. അഞ്ഞോതി പുട്ഠോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിഭയേന. സോ ച അഞ്ഞോ ചാതി പുട്ഠോ ഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠിഭയേന. നേവ സോ ന അഞ്ഞോതി പുട്ഠോ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠിഭയേന. പുന ചത്താരോപി പഞ്ഹേ ഏകതോ പുട്ഠോ ചതുന്നമ്പി ദിട്ഠീനം ഭയേന പടിക്ഖിപിത്വാ പുന യാനിസ്സ സുത്താനി നിസ്സായ ലദ്ധി ഉപ്പന്നാ താനി ദസ്സേന്തോ തേന ഹി പുഗ്ഗലോസന്ധാവതീതിആദിമാഹ.

൭൬. പുന സകവാദിനാ ‘‘യ്വായം തവ ലദ്ധിയാ സന്ധാവതി, കിം സോ അസ്മിഞ്ച പരസ്മിഞ്ച ലോകേ ഏകോയേവാ’’തി അധിപ്പായേന സ്വേവാതി നിയമേത്വാ പുട്ഠോ സസ്സതഭയാ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന ദള്ഹം കത്വാ തഥേവ പുട്ഠോ യസ്മാ സോ പുഗ്ഗലോവ ന അഞ്ഞോ ഭാവോ, ‘‘സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’’തിആദിസുത്തമ്പി (പാരാ. ൧൨; ദീ. നി. ൧.൨൪൫) അത്ഥി, തസ്മാ പടിജാനാതി. സ്വേവ മനുസ്സോതി പുട്ഠോ മനുസ്സസ്സേവ ദേവത്താഭാവതോ പടിക്ഖിപതി.

൭൭. പുന പുട്ഠോ ‘‘അഹം തേന സമയേന സുനേത്തോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി’’ന്തിആദിസുത്തവസേന (അ. നി. ൭.൬൬ അത്ഥതോ സമാനം) പടിജാനാതി. അഥസ്സ സകവാദീ ദേവമനുസ്സുപപത്തീനം നാനത്തതോ വചനം മിച്ഛാതി പകാസേന്തോ മനുസ്സോ ഹുത്വാതിആദിമാഹ.

൭൮. തത്ഥ ഹേവം മരണം ന ഹേഹിതീതി ഏവം സന്തേ മരണം ന ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഇതോ പരം യക്ഖോ പേതോതി അത്തഭാവനാനത്തവസേന അനുയോഗനാനത്തം വേദിതബ്ബം.

൮൨. ഖത്തിയോതിആദീനി ജാതിവസേന ചേവ അങ്ഗവേകല്ലാദിവസേന ച വുത്താനി.

൮൭. പുന ന വത്തബ്ബന്തി പരവാദിനാ പുട്ഠോ ഇധട്ഠകസ്സ ഉപപത്തിവസേന പരലോകസ്സ ഗമനാഭാവതോ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ പുന സോതാപന്നസ്സ ഭവന്തരേപി സോതാപന്നഭാവാവിജഹനതോ ദുതിയപടിഞ്ഞാപി തസ്സേവ. ഹഞ്ചീതിആദിവചനം പരവാദിസ്സ.

൮൮. പുന ദേവലോകേ ഉപപന്നസ്സ മനുസ്സത്താഭാവദസ്സനേന അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ.

൮൯. തതോ പരം അനഞ്ഞോ അവിഗതോതി ഏത്ഥ അനഞ്ഞോതി സബ്ബാകാരേന ഏകസദിസോ. അവിഗതോതി ഏകേനാപി ആകാരേന അവിഗതോതി അത്ഥോ. ന ഹേവന്തി ദേവലോകേ ഉപപന്നസ്സ മനുസ്സഭാവാഭാവതോ ഏവമാഹ.

൯൦. പുന ദള്ഹം കത്വാ അനുയുത്തോ ‘‘സ്വേവ പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീ’’തി ലദ്ധിയാ അനുജാനാതി. ഹത്ഥച്ഛിന്നോതിആദി ആകാരവിഗമനദസ്സനേന അവിഗതോ സന്ധാവതീതി ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ അളച്ഛിന്നോതി യസ്സ അങ്ഗുട്ഠകാ ഛിന്നാ. കണ്ഡരച്ഛിന്നോതി യസ്സ മഹാന്ഹാരൂ ഛിന്നാ.

൯൧. സരൂപോതിആദീസു പഠമേ പഞ്ഹേ ഇമിനാ രൂപകായേന സദ്ധിം അഗമനം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ അന്തരാഭവപുഗ്ഗലം സന്ധായ പടിജാനാതി. സോ ഹി തസ്സ ലദ്ധിയാ സരൂപോവ ഗന്ത്വാ മാതുകുച്ഛിം പവിസതി. അഥസ്സ തം രൂപം ഭിജ്ജതി. തം ജീവന്തി യേന രൂപസങ്ഖാതേന സരീരേന സദ്ധിം ഗച്ഛതി, കിമസ്സ തദേവ ജീവം തം സരീരന്തി പുച്ഛതി. പരവാദീ ഇധ സരീരനിക്ഖേപാ സുത്തവിരോധാ ച പടിക്ഖിപതി.

സവേദനോതിആദീസു അസഞ്ഞൂപപത്തിം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, തദഞ്ഞം ഉപപത്തിം സന്ധായ പടിജാനാതി. തം ജീവന്തി യേന വേദനാദിസങ്ഖാതേന സരീരേന സദ്ധിം ഗച്ഛതി. കിമസ്സ തദേവ ജീവം തം സരീരന്തി പുച്ഛതി. തം ജീവം തം സരീരം, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി ഏതിസ്സാ ഹി ലദ്ധിയാ പഞ്ചപി ഖന്ധാ സരീരന്തി അധിപ്പേതാ. പരവാദീ സുത്തവിരോധാ പടിക്ഖിപതി.

൯൨. അരൂപോതിആദീസു പഠമേ പഞ്ഹേ അന്തരാഭവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ അരൂപാ രൂപം ഉപപജ്ജമാനം സന്ധായ പടിജാനാതി. അഞ്ഞം, ജീവന്തി യം രൂപസങ്ഖാതം സരീരം പഹായ അരൂപോ സന്ധാവതി, കിം തേ തം സരീരം അഞ്ഞം, അഞ്ഞം ജീവന്തി പുച്ഛതി. ഇതരോ സുത്തവിരോധാ പടിക്ഖിപതി.

അവേദനോതിആദീസു സഞ്ഞീഭവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, തദഞ്ഞം ഉപപത്തിം സന്ധായ പടിജാനാതി. അഞ്ഞം ജീവന്തി യം വേദനാദിസങ്ഖാതം സരീരം പഹായ അവേദനോ അവിഞ്ഞാണോ സന്ധാവതി, കിം തേ തം അഞ്ഞം സരീരം, അഞ്ഞം ജീവന്തി പുച്ഛതി. ഇതരോ സുത്തവിരോധാ പടിക്ഖിപതി.

൯൩. രൂപം സന്ധാവതീതിആദീസു യേ രൂപാദയോ ഖന്ധേ ഉപാദായ പുഗ്ഗലം പഞ്ഞപേതി, കിം തേ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സന്ധാവന്തേ തമ്പി രൂപം സന്ധാവതീതി പുച്ഛതി. പരവാദീ ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരത’’ന്തി സത്തസ്സേവ സന്ധാവനവചനതോ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ യസ്മാ രൂപാദിധമ്മേ വിനാ പുഗ്ഗലോ നത്ഥി, തസ്മാ തസ്മിം സന്ധാവന്തേ തേനപി രൂപേന സന്ധാവിതബ്ബന്തി സഞ്ഞായ പടിജാനാതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൯൪. രൂപം ന സന്ധാവതീതിആദീസു യസ്മാ തേ രൂപം പുഗ്ഗലോ ന ഹോതി, സ്വേവ ച സന്ധാവതീതി വദേസി, തസ്മാ തം പുച്ഛാമി, കിം തേ രൂപം ന സന്ധാവതീതി അത്ഥോ. ഇതരോ പുഗ്ഗലേ സന്ധാവന്തേ ന സക്കാ തസ്സ ഉപാദാനഭൂതേന രൂപേന സന്ധാവിതുന്തി സഞ്ഞായ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ സത്താനഞ്ഞേവ സന്ധാവനവചനതോ പടിജാനാതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഗാഥാനം പന അയമത്ഥോ – ആയസ്മതോ മതേന രുക്ഖം ഉപാദായ ഛായാ വിയ, ഇന്ധനം ഉപാദായ അഗ്ഗി വിയ ച, ഖന്ധേ ഉപാദായ പുഗ്ഗലോ; രൂപാദീനം സന്ധാവനേ അസതി തേസു ഖന്ധേസു ഭിജ്ജമാനേസു സോ തവ പുഗ്ഗലോ ഭിജ്ജതി ചേ, ഏവം സന്തേ ഉച്ഛേദാ ഭവതി ദിട്ഠി, ഉച്ഛേദദിട്ഠി തേ ആപജ്ജതി. കതരാ യാ ബുദ്ധേന വിവജ്ജിതാ അകുസലദിട്ഠി. യാ പന ‘‘ഉച്ഛേദവാദീ സമണോ ഗോതമോ’’തി പരിയായഭാസിതാ, ന തം വദാമാതി ദസ്സേതി. അഥാപി തേസു ഖന്ധേസു ഭിജ്ജമാനേസു സോ പുഗ്ഗലോ ന ഭിജ്ജതി, ഏവം സന്തേ സസ്സതോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി. തതോ സോ നിബ്ബാനേന സമസമോ ആപജ്ജതി. സമസമോതി അതിവിയ സമോ, സമേന വാ സമോ, സമഭാവേനേവ സമോ. യഥേവ നിബ്ബാനം നുപ്പജ്ജതി ന ഭിജ്ജതി, ഏവം തേ പുഗ്ഗലോപി തേന സമസമോതി.

ഗതിപരിവത്തനമുഖേന ചുതിപടിസന്ധാനുയോഗോ നിട്ഠിതോ.

അനുയോഗവണ്ണനാ.

൧൨. ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ

൯൫. ഇദാനി ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗോ ഹോതി. തത്ഥ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാപടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി രുക്ഖം ഉപാദായ ഛായായ വിയ, ഇന്ധനം ഉപാദായ അഗ്ഗിസ്സ വിയ ച, രൂപാദീനി ഉപാദായ പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപനം അവബോധനം ഇച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘രൂപം ഉപാദായാ’’തി പുട്ഠോ പടിജാനാതി. പുന യഥാ രുക്ഖുപാദാനാ ഛായാ രുക്ഖോ വിയ, ഇന്ധനുപാദാനോ ച അഗ്ഗി ഇന്ധനം വിയ അനിച്ചാദിധമ്മോ, ഏവം തേ രൂപാദിഉപാദാനോ പുഗ്ഗലോ രൂപാദയോ വിയ അനിച്ചോതി ഇമമത്ഥം പുട്ഠോ അത്തനോ ലദ്ധിയം ഠത്വാ പടിക്ഖിപതി.

൯൭. നീലം രൂപം ഉപാദായ നീലോതിആദീസു നീലരൂപേന സദ്ധിം പുഗ്ഗലസ്സ ഏകത്തം, ഏകസരീരേ നീലാദീനം ബഹൂനം വസേന ബഹുഭാവഞ്ച അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി.

൯൮. കുസലം വേദനന്തി ഏത്ഥാപി വേദനായ സദ്ധിം ഏകത്തം ഏകസന്താനേ ബഹൂനം കുസലവേദനാനം വസേന ബഹുഭാവഞ്ച അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയനയേ മഗ്ഗകുസലോതിആദിവചനസബ്ഭാവതോ ഛേകട്ഠം സന്ധായ പടിജാനാതി. സഫലോതിആദീനി പുട്ഠോ തഥാരൂപസ്സ വോഹാരസ്സ അഭാവതോ പടിക്ഖിപതി.

൯൯. അകുസലപക്ഖേ അഛേകട്ഠം സന്ധായ പടിജാനാതി.

൧൦൦. അബ്യാകതപക്ഖേ സസ്സതാദിവസേന അബ്യാകതഭാവം സന്ധായ പടിജാനാതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൦൪. ചക്ഖും ഉപാദായാതിആദീസു ‘‘ചക്ഖുമാ വിസമാനീവ…പേ… പാപാനി പരിവജ്ജയേ’’തി(ഉദാ. ൪൩) ആദിവോഹാരസബ്ഭാവതോ പടിജാനാതി. ചക്ഖുമത്താദിനിരോധേന പുഗ്ഗലനിരോധം അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി.

൧൦൭. രൂപം ഉപാദായ വേദനം ഉപാദായാതി ഏത്ഥ അഞ്ഞേപി രൂപമൂലകാ ദുകതികചതുക്കാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ പന ഖന്ധേ ഉപാദായ പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞത്തി, തസ്മാ ദ്വേപി തയോപി ചത്താരോപി പഞ്ചപി ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിം പടിജാനാതി. ഏകസന്താനേ പന ദ്വിന്നം പഞ്ചന്നം വാ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. ആയതനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൧൨. ഇദാനി യം ഉപാദായ യസ്സ പഞ്ഞത്തി, യഥാ തസ്സ അനിച്ചതായ തസ്സാപി അനിച്ചതാ, തതോ ച അഞ്ഞത്തം സിദ്ധം, ഏവം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാപി ആപജ്ജതീതി ദസ്സേതും യഥാ രുക്ഖന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപാദായാതി പടിച്ച ആഗമ്മ, ന വിനാ തന്തി അത്ഥോ. പരവാദീ പന തഥാ അനിച്ഛന്തോ ലദ്ധിയം ഠത്വാ പടിക്ഖിപതി.

൧൧൫. നിഗളോതി സങ്ഖലികബന്ധനം. നേഗളികോതി തേന ബന്ധകോ യസ്സ രൂപം സോ രൂപവാതി യസ്മാ യസ്സ രൂപം സോ രൂപവാ ഹോതി, തസ്മാ യഥാ ന നിഗളോ …പേ… അഞ്ഞോ രൂപവാതി അത്ഥോ.

൧൧൬. ചിത്തേ ചിത്തേതിആദീസു സരാഗാദിചിത്തവസേന സരാഗാദിതം സന്ധായ ചിത്താനുപസ്സനാവസേന പടിജാനാതി. ജായതീതിആദിനാ നയേന പുട്ഠോ പുഗ്ഗലസ്സ ഖണികഭാവം അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി. ‘‘സോ’’തി വാ ‘‘അഞ്ഞോ’’തി വാ പുട്ഠോ സസ്സതുച്ഛേദഭയേന പടിക്ഖിപതി. പുന ന വത്തബ്ബം ‘‘കുമാരകോ’’തി വാ ‘‘കുമാരികാ’’തി വാ പുട്ഠോ ലോകവോഹാരസമുച്ഛേദഭയേന വത്തബ്ബന്തി പടിജാനാതി. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൧൧൮. ഇദാനി പരവാദീ അഞ്ഞേനാകാരേന ലദ്ധിം പതിട്ഠാപേതുകാമോ ന വത്തബ്ബം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ന വത്തബ്ബന്തി കിം തേ ഇമിനാ ഏവം ബഹുനാ ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗേന, ഇദം താവ വദേഹി, കിം ന വത്തബ്ബം ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി. തതോ സകവാദിനാ ആമന്താതി വുത്തേ നനു യോ പസ്സതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യോതി പുഗ്ഗലോ. യന്തി രൂപം. യേനാതി ചക്ഖുനാ. സോതി പുഗ്ഗലോ. തന്തി രൂപം. തേനാതി ചക്ഖുനാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – നനു യോ യം രൂപം യേന ചക്ഖുനാ പസ്സതി, സോ തം രൂപം തേന ചക്ഖുനാ പസ്സന്തോ പുഗ്ഗലോതി. സകവാദീ കിഞ്ചാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവം ഗച്ഛന്തം ചക്ഖുമേവ രൂപം പസ്സതി, തഥാ സോതമേവ സദ്ദം സുണാതി…പേ… വിഞ്ഞാണമേവ ധമ്മം വിജാനാതി, ‘‘അത്ഥി അരഹതോ ചക്ഖു, പസ്സതി അരഹാ ചക്ഖുനാ രൂപ’’ന്തിആദിസമ്മുതിവസേന പന ആമന്താതി പടിജാനാതി.

൧൨൦. തതോ ഛലവാദം നിസ്സായ പരവാദിനാ പുഗ്ഗലസ്സ വത്തബ്ബതായ സാധിതായ തമേവ വാദം പരിവത്തേത്വാ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യോ ന പസ്സതീതി അന്ധോ അസഞ്ഞസത്തോ അരൂപം ഉപപന്നോ നിരോധം സമാപന്നോ, അനന്ധോപി ച അഞ്ഞത്ര ദസ്സനസമയാ ന പസ്സതി നാമ. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. സേസം പാളിവസേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം.

൧൨൨. സുത്തസംസന്ദനായം ദിബ്ബസ്സ ചക്ഖുനോ രൂപഗോചരത്താ രൂപം പസ്സതീതി ആഹ. ദുതിയവാരേ ‘‘സത്തേ പസ്സാമീ’’തിവചനതോ പുഗ്ഗലം പസ്സതീതി ആഹ. തതിയവാരേ ‘‘രൂപം ദിസ്വാ പുഗ്ഗലം വിഭാവേതീ’’തി ലദ്ധിതോ ഉഭോ പസ്സതീതി ആഹ. യസ്മാ പന പസ്സിതബ്ബം നാമ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതന്തി ചതുബ്ബിധേ രൂപസങ്ഗഹേ രൂപായതനമേവ സങ്ഗഹിതം, തസ്മാ സകവാദീ ‘‘രൂപം പുഗ്ഗലോ, പുഗ്ഗലോ രൂപം, ഉഭോ രൂപ’’ന്തി അനുയോഗം കരോതി. തസ്സത്ഥോ പാകടോയേവാതി.

ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ.

൧൩. പുരിസകാരാനുയോഗവണ്ണനാ

൧൨൩. ഇദാനി പുരിസകാരാനുയോഗോ ഹോതി. തത്ഥ കമ്മേ സതി നിയമതോ തസ്സ കാരകേനപി ഭവിതബ്ബന്തി ലദ്ധിയാ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, തഥാരൂപാനം കമ്മാനം അത്ഥിതായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. പുന കത്താ കാരേതാതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. തത്ഥ കത്താതി തേസം കമ്മാനം കാരകോ. കാരേതാതി ആണത്തിദേസനാദീഹി ഉപായേഹി കാരാപകോ. ഇദാനി യസ്മാ പരവാദീ പുഗ്ഗലം സന്ധായ കത്താതി പുച്ഛതി, ന കരണമത്തം, തസ്മാ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ.

൧൨൪. തസ്സ കത്താ കാരേതാതി ഏത്ഥ യദി യം യം ഉപലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ കത്താ പുഗ്ഗലോ തേ ഉപലബ്ഭതി, കിം തസ്സാപി കാരകോ ച കാരാപകോ ച അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. പരവാദീ തഥാ അനിച്ഛന്തോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദഭയേന പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ യസ്മാ പുഗ്ഗലം മാതാപിതരോ ജനേന്തി നാമം കരോന്തി പോസേന്തി, തസ്മാസ്സ തേ കാരകാ. യേ ച പന തം കല്യാണമിത്താ വാ ആചരിയാ വാ താനി താനി വിജ്ജാട്ഠാനസിപ്പായതനാനി സിക്ഖാപേന്തി, തേ കാരാപകാ നാമാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ പടിജാനാതി. പുരിമകമ്മമേവ തസ്സ കത്താ ചേവ കാരാപേതാ ചാതി അധിപ്പേതം.

൧൨൫. തസ്സ തസ്സേവാതി ഇമിനാ ഇദം പുച്ഛതി – യദി കമ്മാനം കാരകസ്സ കത്താ തസ്സാപി കത്താ തസ്സാപി കത്താ അത്ഥേവ, ഏവം സന്തേ പുരിമേന പുരിമേന അവസ്സം പച്ഛാ പച്ഛാ പുഗ്ഗലോ കാതബ്ബോതി ഇമിനാപി തേ കമ്മാനം കാരകേന പുഗ്ഗലേന ആയതിം അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ കാതബ്ബോ, തേനാപി അഞ്ഞോതി നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയാ, നത്ഥി വട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദോ, നത്ഥി അപ്പച്ചയപരിനിബ്ബാനം. പച്ചയാഭാവേന പച്ചയപടിബദ്ധസ്സ ദുക്ഖസ്സ അഭാവാ യം നിബ്ബാനം വുത്തം, നത്ഥി തേ തന്തി. അഥ വാ തസ്സ തസ്സേവാതി യദി കമ്മം കമ്മമത്തം ന ഹോതി, തസ്സ പന കാരകോ പുഗ്ഗലോ, തസ്സാപി കാരകോ, തസ്സാപി കാരകോതി ഏവം പുഗ്ഗലപരമ്പരാ അത്ഥി. ഏവം സന്തേ യാ ഏസാ കമ്മവട്ടസ്സ അപ്പവത്തികരണേന ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയാ വുത്താ, സാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. പരവാദീ തം അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി. ഇതോ അപരാസുപി ഉപലബ്ഭതി സാമഞ്ഞേന കാരകപുച്ഛാസു പുഗ്ഗലംയേവ സന്ധായ ‘‘കത്താ കാരേതാ’’തി വുത്തം, ന പച്ചയേ. ന ഹി മഹാപഥവീആദീനം പച്ചയാ നത്ഥി.

൧൩൫. അഞ്ഞോ കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം കത്താതി പഞ്ഹോ ‘‘സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താന’’ന്തിആദിദിട്ഠിഭയാ പടിക്ഖിത്തോ.

൧൩൬. വിപാകോ ഉപലബ്ഭതീതിആദി വിപാകപടിസംവേദീവസേന പുഗ്ഗലം ദസ്സേന്തസ്സ ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ വിപാകപടിസംവേദീതി അനുയോഗോ പരവാദിസ്സ, വിപാകപവത്തിതോ അഞ്ഞസ്സ വേദകസ്സ അഭാവാ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. പുന പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ.

൧൩൮. തസ്സ പടിസംവേദീതി തസ്സ വിപാകപടിസംവേദകസ്സ പടിസംവേദീ യസ്മാ പന പടിസംവേദിതബ്ബോ നാമ വിപാകോ, ന ച പുഗ്ഗലോ വിപാകോ, തസ്മാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. പുന പുട്ഠോ യസ്മാ പുഞ്ഞവിപാകേ ഠിതത്താ വിപാകപടിസംവേദീ പുത്തം വാ പതിം വാ മാതാ വാ ജായാ വാ പരിചുമ്ബതി പരിസജ്ജതി, തസ്മാ തഥാരൂപം പടിസംവേദിതം സന്ധായ പടിജാനാതി പരവാദീ.

തസ്സ തസ്സേവാതി യദി വിപാകോ വിപാകമത്തം ന ഹോതി, തസ്സ പന പടിസംവേദീ പുഗ്ഗലോ, തസ്സാപി പടിസംവേദീ തസ്സാപി പടിസംവേദീതി ഏവം പുഗ്ഗലപരമ്പരാ അത്ഥി. ഏവം സന്തേ യാ ഏസാ വിപാകവട്ടസ്സ അപ്പവത്തികരണേന ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയാ വുത്താ, സാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഇതോ പരം ഉപലബ്ഭതിസാമഞ്ഞേന പടിസംവേദീപുച്ഛാസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൪൨. അഞ്ഞോ കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകപടിസംവേദീതി പഞ്ഹോ ‘‘വേദനവന്തം വാ അത്താന’’ന്തിആദിദിട്ഠിഭയാ പടിക്ഖിത്തോ.

൧൪൩. ദിബ്ബം സുഖന്തിആദി കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം ഭാജേത്വാ ദസ്സനവസേന ആരദ്ധം. തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സകവാദിനോ ചേത്ഥ പുഗ്ഗലവസേനേവ പടിസംവേദീപടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ, ന വേദയിതവസേന.

൧൪൮. മഹാപഥവീആദീനി ഹി ആരമ്മണം കത്വാ വേദയിതാനം ഉപ്പത്തി അപ്പടിസിദ്ധാ.

൧൭൦. കത്താ കാരേതാ വിപാകപടിസംവേദീതിആദി വോമിസ്സകനയവസേന ആരദ്ധം. തത്ഥ സോ കരോതീതി യം ത്വം കത്താതി ച പടിസംവേദീതി ച വദേസി, കിം സോയേവ കരോതി, സോ പടിസംവേദേതി. അയമനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, സുത്തവിരോധഭയേന പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ.

൧൭൧. പുന പുട്ഠോ ‘‘ഇധ നന്ദതി പേച്ച നന്ദതീ’’തിആദിസുത്തവസേന (ധ. പ. ൧൮) പടിഞ്ഞാ തസ്സേവ. അഥസ്സ വചനോകാസം പടിബാഹന്തോ സകവാദീ സയംകതം സുഖദുക്ഖന്തി ആഹ.

൧൭൨. തത്ഥ അഞ്ഞോ കരോതീതി കാരകവേദകാനം അഞ്ഞത്തപുച്ഛാവസേന വുത്തം. തതോ പരവാദീ സുത്തവിരോധഭയേന പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ ‘‘മനുസ്സഭൂതോ കത്വാ ദേവഭൂതോ പടിസംവേദേതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ പടിജാനാതി. ഏവംവാദിനോ പന പരംകതം സുഖദുക്ഖം ആപജ്ജതീതി തസ്സ വസേന പുട്ഠോ പുന പടിക്ഖിപതി.

൧൭൪. സോ ച അഞ്ഞോ ചാതി കാരകവേദകാനം ഏകത്തഅഞ്ഞത്തപുച്ഛാവസേന വുത്തം. തതോ പരവാദീ സുത്തവിരോധഭയേനേവ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ പുരിമേ ദ്വേപി നയേ ഏകതോ കത്വാ പടിജാനാതി. ഏവംവാദിനോ പന സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച സുഖദുക്ഖം ആപജ്ജതീതി തസ്സ വസേന പുട്ഠോ പുന പടിക്ഖിപതി.

൧൭൬. നേവ സോ കരോതീതി കാരകവേദകാനം ഏകത്തഅഞ്ഞത്തപടിക്ഖേപവസേന വുത്തം. തതോ പരവാദീ സുത്തവിരോധവസേനേവ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ യസ്മാ മനുസ്സോ ദേവലോകൂപപത്തിയാ കമ്മം കത്വാ ന മനുസ്സഭൂതോവ പടിസംവേദേതി, നാപി യേന കമ്മം കതം, തതോ അഞ്ഞോവ പടിസംവേദേതി, തസ്മാ കാരകതോ വേദകോ നേവ സോ ഹോതി, ന അഞ്ഞോതി മഞ്ഞമാനോ പടിജാനാതി. ലദ്ധിമത്തമേവേതം? ഏവംവാദിനോ പന അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖം ആപജ്ജതീതി തസ്സ വസേന പുട്ഠോ പുന പടിക്ഖിപതി. അപിച ഇമസ്മിം വോമിസ്സകനയേ ആദിതോ പട്ഠായ ഇമിനാപി നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ഹി അയം പുഗ്ഗലവാദീ കമ്മാനം കാരകഞ്ചേവ വേദകഞ്ച ഇച്ഛതി, തസ്മാസ്സ യോ കാരകോ, തേനേവ വാ വേദകേന ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞേന വാ ഉഭോഹി വാ ഭവിതബ്ബം, ഉഭോഹി വാപി ന ഭവിതബ്ബന്തി ഇദമാപന്നം ഹോതി. ഏവമാപന്നമേവ അനുയോഗം അനുയുഞ്ജന്തോ സകവാദീ ‘‘സോ കരോതീ’’തിആദയോ ചത്താരോപി വികപ്പേ ആഹ. സേസം വുത്തപ്പകാരമേവ.

പരിയോസാനേ പന ചത്താരോപി പഞ്ഹാ ഏകതോ പുട്ഠാ. തത്ഥ പടിക്ഖേപോ ച പടിജാനനാ ച സയംകതാദിദോസപ്പത്തി ച പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഇതോ പരം ‘‘കല്യാണപാപകാനീ’’തി അവത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാ ഏവ ‘‘കമ്മം അത്ഥീ’’തിആദിനാ വികപ്പേന ദസ്സിതാ. തേസമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പുരിസകാരാനുയോഗവണ്ണനാ.

കല്യാണവഗ്ഗോതിപി ഏതസ്സേവ നാമം.

൧൪. അഭിഞ്ഞാനുയോഗവണ്ണനാ

൧൯൩. ഇതോ പരം അഭിഞ്ഞാനുയോഗാദിവസേന അരഹത്തസാധനാ ഹോതി. തത്ഥ ആമന്താതി സകവാദിനാ പടിഞ്ഞാതേ പരവാദീ ‘‘ബഹിദ്ധാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപേ ഇദ്ധിവിധാദിവിസേസാധിഗമോ നത്ഥി, അജ്ഝത്തം അത്ഥി, തസ്മാ ഇദ്ധാദിനിബ്ബത്തകേന പുഗ്ഗലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ നനു അത്ഥി കോചി ഇദ്ധിം വികുബ്ബതീതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ.

അഭിഞ്ഞാനുയോഗവണ്ണനാ.

൧൫-൧൮. ഞാതകാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൧൯൭. ഇദാനി മാതാതിആദികോ ഞാതകാനുയോഗോ. ഖത്തിയോതിആദികോ ജാതിഅനുയോഗോ. ഗഹട്ഠോ പബ്ബജിതോതി പടിപത്തിഅനുയോഗോ. ദേവോ മനുസ്സോതി ഉപപത്തിഅനുയോഗോ. സോതാപന്നോതിആദികോ പടിവേധാനുയോഗോ, അരിയാനുയോഗോതിപി വുച്ചതി. തേ സബ്ബേ ഉത്താനത്ഥായേവ. ‘‘അരഹാ ഹുത്വാ ന അരഹാ’’തി പനേത്ഥ മോഘപഞ്ഹത്താ ന വുത്തം.

൨൦൬. ചത്താരോ പുരിസയുഗാതിആദി സംഘാനുയോഗോ, സോപി ഉത്താനത്ഥോയേവ.

൨൦൯. സങ്ഖതോതിആദി സച്ചികട്ഠസഭാവാനുയോഗോ. തത്ഥ തതിയാ കോടീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തഥാരൂപസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അഭാവതോ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. പുന പുട്ഠോ പുഗ്ഗലം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ തസ്സേവ.

൨൧൧. അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതിപഞ്ഹേപി സങ്ഖതേഹി ഖന്ധേഹി അഞ്ഞത്തം അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖേപോ തസ്സേവ.

൨൧൨. ഖന്ധാ സങ്ഖതാതിആദി സങ്ഖതാസങ്ഖതാനി സരൂപേന ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞത്തപുച്ഛനത്ഥം വുത്തം.

൨൧൩. രൂപം സങ്ഖതന്തിആദി ഖന്ധേ വിഭാഗതോ ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞത്തപുച്ഛനത്ഥം വുത്തം.

൨൧൪. പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പാദോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ‘‘ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാ, അഥോ മരണധമ്മിനോ’’തിആദിസുത്തവസേന പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. സങ്ഖതഭാവം പനസ്സ സോ ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി.

൨൧൫. പുന ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതീതിആദിനാ നയേന പുട്ഠോ ‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി സമ്ഭോതി, ദുക്ഖം തിട്ഠതി വേതി ചാ’’തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൧.൧൭൧) പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പാദാദയോ നാമ ന യുജ്ജന്തീതി പടിജാനാതി.

൨൧൬. അത്ഥത്ഥമ്ഹീതി അത്ഥം വുച്ചതി നിബ്ബാനം. തത്ഥ അത്ഥീതി പുച്ഛതി. തസ്സ അത്ഥിതായ സസ്സതം, നത്ഥിതായ. ഉച്ഛേദോ ആപജ്ജതി. തദുഭയമ്പി അനിച്ഛന്തോ പച്ഛാ പടിക്ഖിപതി.

ഞാതകാനുയോഗാദിവണ്ണനാ.

൧൯. പടിവേധാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൨൧൭. ഭവം നിസ്സായ പഞ്ഹേ ഭവന്തി ഉപപത്തിഭവം.

൨൧൮. വേദനം വേദിയമാനപഞ്ഹേ വേദനം വേദിയമാനോ പരിഗ്ഗഹിതവേദനോ യോഗാവചരോവ പജാനാതി, ബാലപുഥുജ്ജനോ നപ്പജാനാതി.

൨൨൪. കായാനുപസ്സനാദിപഞ്ഹാ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൨൨൬. പാരായനഗാഥായ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂതി സത്തസുഞ്ഞതവസേന ഖന്ധലോകം ഓലോകേഹീതി അത്ഥോ.

൨൨൮. പുഗ്ഗലോ അവേക്ഖതീതി സകവാദിപുച്ഛാ. പരവാദിസ്സ ഹി ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂ’’തി ഗാഥായ യോ അവേക്ഖതി, സോ പുഗ്ഗലോതി ലദ്ധി, തസ്മാ നം ഏവം പുച്ഛതി. സഹ രൂപേനാതി രൂപകായേന സദ്ധിം. തതോ അനിസ്സടോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം പഞ്ചവോകാരവസേന അനുജാനിത്വാ പുന തം ജീവന്തി പുട്ഠോ സുത്തവിരോധഭയേന പടിക്ഖിപതി. വിനാ രൂപേനാതി ഇദം ചതുവോകാരവസേന അനുജാനിത്വാ പുന അഞ്ഞം ജീവന്തി പുട്ഠോ സുത്തവിരോധഭയേനേവ പടിക്ഖിപതി. ‘‘അബ്ഭന്തരഗതോ’’തി ച ‘‘ബഹിദ്ധാ നിക്ഖമിത്വാ’’തി ച ഇദം ‘‘സഹ രൂപേന വിനാ രൂപേനാ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ ലക്ഖണവചനം. തത്ഥ അബ്ഭന്തരഗതോതി രൂപസ്സ അന്തോഗതോ, ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അനിക്ഖമിത്വാ രൂപപരിച്ഛേദവസേനേവ ഠിതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. നിക്ഖമിത്വാതി രൂപപരിച്ഛേദം അതിക്കമിത്വാ. രൂപം അനിസ്സിതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

൨൩൧. അനത്താതി അത്തനാ ജീവേന പുഗ്ഗലേന രഹിതോ. ഏകധമ്മേപി പുഗ്ഗലോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബസുത്താനം ആഗമട്ഠകഥാസു വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധ പന സന്ധായഭാസിതമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൨൩൭. വുത്തം ഭഗവതാ സപ്പികുമ്ഭോതിആദി ‘‘സബ്ബാവ ദേസനാ യഥാരുതവസേനേവ അത്ഥതോ ന ഗഹേതബ്ബാ’’തി ദസ്സനത്ഥം ആഭതം. യഥാ ഹി സുവണ്ണം ഗഹേത്വാ കതോ സുവണ്ണവികാരോ കുമ്ഭോ സുവണ്ണകുമ്ഭോതി വുച്ചതി, ന ഏവം സപ്പിം ഗഹേത്വാ കതോ സപ്പിസ്സ വികാരോ സപ്പികുമ്ഭോ നാമ അത്ഥി. യസ്മിം പന കുമ്ഭേ സപ്പി പക്ഖിത്തം, സോ സപ്പികുമ്ഭോ നാമാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തേലകുമ്ഭാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ച നിബ്ബാനം നിച്ചം ധുവം, ന ഏവം ഭത്തം വാ യാഗു വാ അത്ഥി. കാലപരിച്ഛേദം പന അകത്വാ ദിവസേ ദിവസേ ദസ്സാമാതി പഞ്ഞത്തവസേന ‘‘നിച്ചഭത്തം ധുവയാഗൂ’’തി വുച്ചതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തിആദീസുപി യഥാ രൂപാദയോ ധമ്മാ പച്ചത്തലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന അത്ഥി, ന ഏവം പുഗ്ഗലോ. രൂപാദീസു പന സതി ‘ഏവംനാമോ’‘ഏവംഗോത്തോ’തി വോഹാരോ ഹോതി. ഇതി ഇമിനാ ലോകവോഹാരേന ലോകസമ്മുതിയാ ലോകനിരുത്തിയാ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഇമാ ഖോ ചിത്ത, ലോകസമഞ്ഞാ ലോകനിരുത്തിയോ ലോകവോഹാരാ ലോകപഞ്ഞത്തിയോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൪൦). രൂപാദിധമ്മാ പന വിനാപി ലോകസമ്മുതിം പച്ചത്തസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന പഞ്ഞാപനതോ അത്ഥീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

ബുദ്ധാനം പന ദ്വേ കഥാ സമ്മുതികഥാ ച പരമത്ഥകഥാ ച. തത്ഥ സത്തോ, പുഗ്ഗലോ, ദേവോ, ബ്രഹ്മാതിആദികാ സമ്മുതികഥാ നാമ. അനിച്ചം, ദുക്ഖം, അനത്താ, ഖന്ധാ, ധാതുയോ, ആയതനാനി, സതിപട്ഠാനാ, സമ്മപ്പധാനാതിആദികാ പരമത്ഥകഥാ നാമ.