൧൧. ഗതിഅനുയോഗവണ്ണനാ

൬൯-൭൨. ഇദാനി ഗതിപരിവത്തനമുഖേന ചുതിപടിസന്ധിഅനുയോഗോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ പുഗ്ഗലവാദീ ‘‘സ സത്തക്ഖത്തുപരമം സന്ധാവിത്വാന പുഗ്ഗലോ’’തിആദീനി (സം. നി. ൨.൧൩൩; ഇതിവു. ൨൪) സുത്താനി നിസ്സായ പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീതി ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ വോഹരതി, തസ്മാസ്സ തം ലദ്ധിം ഭിന്ദിതും സന്ധാവതീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ സന്ധാവതീതി സംസരതി ഗമനാഗമനം കരോതി. അത്തനോ ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. സോ പുഗ്ഗലോതിആദയോ അനുയോഗോപി സകവാദിസ്സ, പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ. തത്ഥ സോതി സോയേവാതി അത്ഥോ. ഏവം പന അനുയുത്തോ സസ്സതദിട്ഠിഭയേന പടിക്ഖിപതി. അഞ്ഞോതി പുട്ഠോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിഭയേന. സോ ച അഞ്ഞോ ചാതി പുട്ഠോ ഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠിഭയേന. നേവ സോ ന അഞ്ഞോതി പുട്ഠോ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠിഭയേന. പുന ചത്താരോപി പഞ്ഹേ ഏകതോ പുട്ഠോ ചതുന്നമ്പി ദിട്ഠീനം ഭയേന പടിക്ഖിപിത്വാ പുന യാനിസ്സ സുത്താനി നിസ്സായ ലദ്ധി ഉപ്പന്നാ താനി ദസ്സേന്തോ തേന ഹി പുഗ്ഗലോസന്ധാവതീതിആദിമാഹ.

൭൬. പുന സകവാദിനാ ‘‘യ്വായം തവ ലദ്ധിയാ സന്ധാവതി, കിം സോ അസ്മിഞ്ച പരസ്മിഞ്ച ലോകേ ഏകോയേവാ’’തി അധിപ്പായേന സ്വേവാതി നിയമേത്വാ പുട്ഠോ സസ്സതഭയാ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന ദള്ഹം കത്വാ തഥേവ പുട്ഠോ യസ്മാ സോ പുഗ്ഗലോവ ന അഞ്ഞോ ഭാവോ, ‘‘സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’’തിആദിസുത്തമ്പി (പാരാ. ൧൨; ദീ. നി. ൧.൨൪൫) അത്ഥി, തസ്മാ പടിജാനാതി. സ്വേവ മനുസ്സോതി പുട്ഠോ മനുസ്സസ്സേവ ദേവത്താഭാവതോ പടിക്ഖിപതി.

൭൭. പുന പുട്ഠോ ‘‘അഹം തേന സമയേന സുനേത്തോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി’’ന്തിആദിസുത്തവസേന (അ. നി. ൭.൬൬ അത്ഥതോ സമാനം) പടിജാനാതി. അഥസ്സ സകവാദീ ദേവമനുസ്സുപപത്തീനം നാനത്തതോ വചനം മിച്ഛാതി പകാസേന്തോ മനുസ്സോ ഹുത്വാതിആദിമാഹ.

൭൮. തത്ഥ ഹേവം മരണം ന ഹേഹിതീതി ഏവം സന്തേ മരണം ന ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഇതോ പരം യക്ഖോ പേതോതി അത്തഭാവനാനത്തവസേന അനുയോഗനാനത്തം വേദിതബ്ബം.

൮൨. ഖത്തിയോതിആദീനി ജാതിവസേന ചേവ അങ്ഗവേകല്ലാദിവസേന ച വുത്താനി.

൮൭. പുന ന വത്തബ്ബന്തി പരവാദിനാ പുട്ഠോ ഇധട്ഠകസ്സ ഉപപത്തിവസേന പരലോകസ്സ ഗമനാഭാവതോ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ പുന സോതാപന്നസ്സ ഭവന്തരേപി സോതാപന്നഭാവാവിജഹനതോ ദുതിയപടിഞ്ഞാപി തസ്സേവ. ഹഞ്ചീതിആദിവചനം പരവാദിസ്സ.

൮൮. പുന ദേവലോകേ ഉപപന്നസ്സ മനുസ്സത്താഭാവദസ്സനേന അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ.

൮൯. തതോ പരം അനഞ്ഞോ അവിഗതോതി ഏത്ഥ അനഞ്ഞോതി സബ്ബാകാരേന ഏകസദിസോ. അവിഗതോതി ഏകേനാപി ആകാരേന അവിഗതോതി അത്ഥോ. ന ഹേവന്തി ദേവലോകേ ഉപപന്നസ്സ മനുസ്സഭാവാഭാവതോ ഏവമാഹ.

൯൦. പുന ദള്ഹം കത്വാ അനുയുത്തോ ‘‘സ്വേവ പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീ’’തി ലദ്ധിയാ അനുജാനാതി. ഹത്ഥച്ഛിന്നോതിആദി ആകാരവിഗമനദസ്സനേന അവിഗതോ സന്ധാവതീതി ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ അളച്ഛിന്നോതി യസ്സ അങ്ഗുട്ഠകാ ഛിന്നാ. കണ്ഡരച്ഛിന്നോതി യസ്സ മഹാന്ഹാരൂ ഛിന്നാ.

൯൧. സരൂപോതിആദീസു പഠമേ പഞ്ഹേ ഇമിനാ രൂപകായേന സദ്ധിം അഗമനം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ അന്തരാഭവപുഗ്ഗലം സന്ധായ പടിജാനാതി. സോ ഹി തസ്സ ലദ്ധിയാ സരൂപോവ ഗന്ത്വാ മാതുകുച്ഛിം പവിസതി. അഥസ്സ തം രൂപം ഭിജ്ജതി. തം ജീവന്തി യേന രൂപസങ്ഖാതേന സരീരേന സദ്ധിം ഗച്ഛതി, കിമസ്സ തദേവ ജീവം തം സരീരന്തി പുച്ഛതി. പരവാദീ ഇധ സരീരനിക്ഖേപാ സുത്തവിരോധാ ച പടിക്ഖിപതി.

സവേദനോതിആദീസു അസഞ്ഞൂപപത്തിം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, തദഞ്ഞം ഉപപത്തിം സന്ധായ പടിജാനാതി. തം ജീവന്തി യേന വേദനാദിസങ്ഖാതേന സരീരേന സദ്ധിം ഗച്ഛതി. കിമസ്സ തദേവ ജീവം തം സരീരന്തി പുച്ഛതി. തം ജീവം തം സരീരം, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി ഏതിസ്സാ ഹി ലദ്ധിയാ പഞ്ചപി ഖന്ധാ സരീരന്തി അധിപ്പേതാ. പരവാദീ സുത്തവിരോധാ പടിക്ഖിപതി.

൯൨. അരൂപോതിആദീസു പഠമേ പഞ്ഹേ അന്തരാഭവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ അരൂപാ രൂപം ഉപപജ്ജമാനം സന്ധായ പടിജാനാതി. അഞ്ഞം, ജീവന്തി യം രൂപസങ്ഖാതം സരീരം പഹായ അരൂപോ സന്ധാവതി, കിം തേ തം സരീരം അഞ്ഞം, അഞ്ഞം ജീവന്തി പുച്ഛതി. ഇതരോ സുത്തവിരോധാ പടിക്ഖിപതി.

അവേദനോതിആദീസു സഞ്ഞീഭവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, തദഞ്ഞം ഉപപത്തിം സന്ധായ പടിജാനാതി. അഞ്ഞം ജീവന്തി യം വേദനാദിസങ്ഖാതം സരീരം പഹായ അവേദനോ അവിഞ്ഞാണോ സന്ധാവതി, കിം തേ തം അഞ്ഞം സരീരം, അഞ്ഞം ജീവന്തി പുച്ഛതി. ഇതരോ സുത്തവിരോധാ പടിക്ഖിപതി.

൯൩. രൂപം സന്ധാവതീതിആദീസു യേ രൂപാദയോ ഖന്ധേ ഉപാദായ പുഗ്ഗലം പഞ്ഞപേതി, കിം തേ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സന്ധാവന്തേ തമ്പി രൂപം സന്ധാവതീതി പുച്ഛതി. പരവാദീ ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരത’’ന്തി സത്തസ്സേവ സന്ധാവനവചനതോ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ യസ്മാ രൂപാദിധമ്മേ വിനാ പുഗ്ഗലോ നത്ഥി, തസ്മാ തസ്മിം സന്ധാവന്തേ തേനപി രൂപേന സന്ധാവിതബ്ബന്തി സഞ്ഞായ പടിജാനാതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൯൪. രൂപം ന സന്ധാവതീതിആദീസു യസ്മാ തേ രൂപം പുഗ്ഗലോ ന ഹോതി, സ്വേവ ച സന്ധാവതീതി വദേസി, തസ്മാ തം പുച്ഛാമി, കിം തേ രൂപം ന സന്ധാവതീതി അത്ഥോ. ഇതരോ പുഗ്ഗലേ സന്ധാവന്തേ ന സക്കാ തസ്സ ഉപാദാനഭൂതേന രൂപേന സന്ധാവിതുന്തി സഞ്ഞായ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ സത്താനഞ്ഞേവ സന്ധാവനവചനതോ പടിജാനാതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഗാഥാനം പന അയമത്ഥോ – ആയസ്മതോ മതേന രുക്ഖം ഉപാദായ ഛായാ വിയ, ഇന്ധനം ഉപാദായ അഗ്ഗി വിയ ച, ഖന്ധേ ഉപാദായ പുഗ്ഗലോ; രൂപാദീനം സന്ധാവനേ അസതി തേസു ഖന്ധേസു ഭിജ്ജമാനേസു സോ തവ പുഗ്ഗലോ ഭിജ്ജതി ചേ, ഏവം സന്തേ ഉച്ഛേദാ ഭവതി ദിട്ഠി, ഉച്ഛേദദിട്ഠി തേ ആപജ്ജതി. കതരാ യാ ബുദ്ധേന വിവജ്ജിതാ അകുസലദിട്ഠി. യാ പന ‘‘ഉച്ഛേദവാദീ സമണോ ഗോതമോ’’തി പരിയായഭാസിതാ, ന തം വദാമാതി ദസ്സേതി. അഥാപി തേസു ഖന്ധേസു ഭിജ്ജമാനേസു സോ പുഗ്ഗലോ ന ഭിജ്ജതി, ഏവം സന്തേ സസ്സതോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി. തതോ സോ നിബ്ബാനേന സമസമോ ആപജ്ജതി. സമസമോതി അതിവിയ സമോ, സമേന വാ സമോ, സമഭാവേനേവ സമോ. യഥേവ നിബ്ബാനം നുപ്പജ്ജതി ന ഭിജ്ജതി, ഏവം തേ പുഗ്ഗലോപി തേന സമസമോതി.

ഗതിപരിവത്തനമുഖേന ചുതിപടിസന്ധാനുയോഗോ നിട്ഠിതോ.

അനുയോഗവണ്ണനാ.