൯. വചനസോധനവണ്ണനാ

൫൫-൫൯. ഇദാനി വചനസോധനം ഹോതി. തത്ഥ യദേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി വചനം, തം സോധേതും പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, ഉപലബ്ഭതി പുഗ്ഗലോതി. പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തസ്സത്ഥോ – യദേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയം, തം ഏകത്ഥം വാ ഭവേയ്യ നാനത്ഥം വാ. യദി താവ നാനത്ഥം, യഥാ അഞ്ഞം രൂപം, അഞ്ഞാ വേദനാ, ഏവം അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ, അഞ്ഞോ ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. അഥേകത്ഥം, യഥാ യം ചിത്തം തം മനോ, ഏവം സ്വേവ പുഗ്ഗലോ, സോ ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. തേന തം വദാമി ‘‘യദി തേ യോ പുഗ്ഗലോ, സോ ഉപലബ്ഭതി, ഏവം സന്തേ യോ യോ ഉപലബ്ഭതി, സോ സോ പുഗ്ഗലോതി ആപജ്ജതി, കിം സമ്പടിച്ഛസി ഏത’’ന്തി? തതോ പുഗ്ഗലവാദീ യസ്മാ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപലബ്ഭതം ഇച്ഛതി, ന ഉപലബ്ഭമാനാനമ്പി രൂപാദീനം പുഗ്ഗലഭാവം, തസ്മാ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, ഉപലബ്ഭതി കേ ഹി ചി പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ന പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – മമ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി സത്ഥു വചനതോ ഉപലബ്ഭതി. യോ പന ഉപലബ്ഭതി, ന സോ സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ, അഥ ഖോ കേ ഹി ചി പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ന പുഗ്ഗലോതി. തത്ഥ കോ-കാരത്ഥേ കേ-കാരോ, ഹി-കാരോ ച നിപാതമത്തോ. കോചി പുഗ്ഗലോ, കോചി ന പുഗ്ഗലോതി അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പുഗ്ഗലോപി ഹി രൂപാദീസുപി യോ കോചി ധമ്മോ ഉപലബ്ഭതിയേവ, തത്ഥ പുഗ്ഗലോവ പുഗ്ഗലോ. രൂപാദീസു പന കോചിപി ന പുഗ്ഗലോതി. തതോ തം സകവാദീ ആഹ – പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ഉപലബ്ഭതി കേ ഹി ചി ന ഉപലബ്ഭതീതി. തസ്സത്ഥോ – പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയസ്സ അത്ഥതോ ഏകത്തേ യദി ഉപലബ്ഭതീതി അനുഞ്ഞാതോ ധമ്മോ പുഗ്ഗലതോ അനഞ്ഞോപി കോചി പുഗ്ഗലോ കോചി ന പുഗ്ഗലോ, പുഗ്ഗലോപി തേ കോചി ഉപലബ്ഭതി, കോചി ന ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി, കിം സമ്പടിച്ഛസി ഏതന്തി? സോ പുഗ്ഗലസ്സ അനുപലദ്ധിം അനിച്ഛന്തോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി. ഇതോ പരം ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദി സബ്ബം സങ്ഖിത്തം. വിത്ഥാരതോ പന വേദിതബ്ബം. പുഗ്ഗലോ സച്ചികട്ഠോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബാനി ഹേതാനി ഉപലബ്ഭതിവേവചനാനേവ, അപിച യസ്മാ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതിസച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി അയം പുഗ്ഗലവാദിനോ പടിഞ്ഞാ, തസ്മാസ്സ യഥേവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി ലദ്ധി, ഏവമേവം പുഗ്ഗലോ സച്ചികട്ഠോതിപി ആപജ്ജതി. യാ പനസ്സ പുഗ്ഗലോ അത്ഥീതി ലദ്ധി, തസ്സാ വിജ്ജമാനോതിവേവചനമേവ, തസ്മാ സബ്ബാനിപേതാനി വചനാനി സോധിതാനി.

൬൦. തത്ഥ യം അവസാനേ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദി വുത്തം, തത്രായമധിപ്പായോ – യഞ്ഹേതം പരവാദിനാ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി കേഹിചി പുഗ്ഗലോ, കേഹിചി ന പുഗ്ഗലോ’’തി വുത്തം, തം യസ്മാ അത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോതി ഏത്തകം ഹോതി, തസ്മാ നം സകവാദീ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഇദാനി നം ഏവം അനുയുഞ്ജതി. തയാ ഹി ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി വചനമത്തം നിസ്സായ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥീ’’തി ലദ്ധി ഗഹിതാ, യഥാ ച ഭഗവതാ ഏതം വുത്തം, തഥാ ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജാ, സദാ സതോ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൧൧൨൫) നയേന ‘‘നത്ഥീ’’തിപി വുത്തം, തസ്മാ യഥേവ തേ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ’’തി ലദ്ധി, തഥാ പുഗ്ഗലോ നത്ഥി, നത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോതിപി ആപജ്ജതി, കിം ഏതം സമ്പടിച്ഛസീതി? അഥ നം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ന ഹേവാതി പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ നിഗ്ഗഹാദിവിധാനം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.