൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧. തത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി അയം പുച്ഛാ. ആമന്താതി അയം പടിജാനനാ. കസ്സ പനായം പുച്ഛാ, കസ്സ പടിജാനനാതി? അസുകസ്സാതി ന വത്തബ്ബാ. ഭഗവതാ ഹി ഇമസ്മിം പകരണേ നാനപ്പകാരാനം ലദ്ധീനം വിസോധനത്ഥം തന്തിവസേന മാതികാ ഠപിതാ. സാ ഥേരേന സത്ഥാരാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ തന്തിവസേന വിഭത്താ. ന ഹി ഥേരോ യത്തകാ ഏത്ഥ വാദമഗ്ഗാ ദസ്സിതാ, തത്തകേഹി വാദീഹി സദ്ധിം വാദേന വിഗ്ഗാഹികകഥം കഥേസി. ഏവം സന്തേപി പന താസം താസം കഥാനം അത്ഥസ്സ സുഖാവധാരണത്ഥം സകവാദീപുച്ഛാ, പരവാദീപുച്ഛാ, സകവാദീപടിഞ്ഞാ, പരവാദീപടിഞ്ഞാതി ഏവം വിഭാഗം ദസ്സേത്വാവ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി ഹി അയം സകവാദീപുച്ഛാ. തായ ‘‘യേ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി ഏവംലദ്ധികാ പുഗ്ഗലവാദിനോ, തേ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബാ’’തി ദീപേതി. കേ പന പുഗ്ഗലവാദിനോതി? സാസനേ വജ്ജിപുത്തകാ ചേവ സമിതിയാ ച ബഹിദ്ധാ ച ബഹൂ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. തത്ഥ പുഗ്ഗലോതി അത്താ, സത്തോ ജീവോ. ഉപലബ്ഭതീതി പഞ്ഞായ ഉപഗന്ത്വാ ലബ്ഭതി, ഞായതീതി അത്ഥോ. സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി ഏത്ഥ സച്ചികട്ഠോതി മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതാകാരേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഭൂതട്ഠോ. പരമത്ഥോതി അനുസ്സവാദിവസേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഉത്തമത്ഥോ. ഉഭയേനാപി യോ പരതോ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, രൂപഞ്ച ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയവസേന സത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ ദസ്സിതോ. യഥാ സോ ഭൂതേന സഭാവട്ഠേന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം തവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പുച്ഛതി. പരവാദീ ആമന്താതി പടിജാനാതി. പടിജാനനഞ്ഹി കത്ഥചി ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി ആഗച്ഛതി, കത്ഥചി ‘‘ആമോ’’തി പടിജാനനം ആഗച്ഛതി. ഇധ പന ‘‘ആമന്താ’’തി ആഗതം. തത്രായം അധിപ്പായോ – സോ ഹി യം തം പരതോ വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി സുത്തം ആഗതം, തം ഗഹേത്വാ യസ്മാ പന ഭഗവാ സച്ചവാദീ ന വിസംവാദനപുരേക്ഖാരോ വാചം ഭാസതി, നാപി അനുസ്സവാദിവസേന ധമ്മം ദേസേതി, സദേവകം പന ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി, തസ്മാ യോ തേന വുത്തോ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി, സോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനേവ അത്ഥീതി ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി.

അഥസ്സ താദിസസ്സ ലേസവചനസ്സ ഛലവാദസ്സ ഓകാസം അദദമാനോ സകവാദീ യോ സച്ചികട്ഠോതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യ്വായം പരതോ ‘‘സപ്പച്ചയോ അപ്പച്ചയോ, സങ്ഖതോ അസങ്ഖതോ, സസ്സതോ, അസസ്സതോ സനിമിത്തോ അനിമിത്തോ’’തി ഏവം പരിദീപിതോ രൂപാദിസത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ ആഗതോ; ന സമ്മുതിസച്ചവസേന, നാപി അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേതബ്ബോ. അത്തനോ പന ഭൂതതായ ഏവ സച്ചികട്ഠോ, അത്തപച്ചക്ഖതായ ച പരമത്ഥോ. തം സന്ധായാഹ – ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ പരമത്ഥോ, തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

തതോതി കരണവചനമേതം, തസ്മാ തേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – രുപ്പനാദിഭേദേന വാ സപ്പച്ചയാദിഭേദേന വാ ആകാരേന യോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോ ഉപലബ്ഭതി, കിം തേ പുഗ്ഗലോപി തേനാകാരേന ഉപലബ്ഭതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേതി അവജാനനാ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി തഥാരൂപം പുഗ്ഗലം അനിച്ഛന്തോ അവജാനാതി. തത്രായം പദച്ഛേദോ – ‘ന ഹി ഏവം വത്തബ്ബേ’തി, ന ഹി ഏവന്തിപി വട്ടതി. ദ്വിന്നമ്പി ഏവം ന വത്തബ്ബോതി അത്ഥോ.

ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തി സകവാദിവചനം. യസ്മാ തേ പുരിമായ വത്തബ്ബപടിഞ്ഞായ പച്ഛിമാ നവത്തബ്ബപടിഞ്ഞാ, പച്ഛിമായ ച പുരിമാ ന സന്ധിയതി, തസ്മാപി നിഗ്ഗഹം പത്തോ. തം നിഗ്ഗഹം ദോസം അപരാധം സമ്പടിച്ഛാഹീതി അത്ഥോ. ഏവം നിഗ്ഗഹം ആജാനാപേത്വാ ഇദാനി തം ഠപനായ ചേവ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനഞ്ച വസേന പാകടം കരോന്തോ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി യദി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, സചേ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി അത്ഥോ. അയം താവ പരവാദീപക്ഖസ്സ ഠപനതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ അനുലോമഠപനാ നാമ. തേന വത രേതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ അനുലോമപാപനാ നാമ. തത്ഥ തേനാതി കാരണവചനം. വതാതി ഓകപ്പനവചനം. രേതി ആമന്തനവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേന, രേ വത്തബ്ബേ വത, രേ ഹമ്ഭോ, ഭദ്രമുഖ, തേന കാരണേന വത്തബ്ബോയേവാതി. യം തത്ഥ വദേസീതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ അനുലോമരോപനാ നാമ. യം തസ്സ പരിയോസാനേ മിച്ഛാതിപദം തസ്സ പുരതോ ഇദം തേ’തി ആഹരിതബ്ബം. ഇദം തേ മിച്ഛാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. പരതോ ച പാളിയം ഏതം ആഗതമേവ.

നോ ചേ പന വത്തബ്ബേതിആദി ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി പടിക്ഖിത്തപക്ഖസ്സ ഠപിതത്താ പടിലോമതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ പടിലോമഠപനാ നാമ. നോ ച വത രേതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ പടിലോമപാപനാ നാമ. പുന യം തത്ഥ വദേസീതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ പടിലോമരോപനാ നാമ. ഇധാപി പരിയോസാനേ മിച്ഛാതിപദസ്സ പുരതോ ഇദം തേതി ആഹരിതബ്ബമേവ. പരതോപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ.

തത്രായം ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യദി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, തേന വത ഭോ സോ ഉപലബ്ഭതീതി വത്തബ്ബോ. യം പന തത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി, നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം താവ അനുലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി. അഥ ന വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘തതോ സോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി, പുരിമപഞ്ഹേപി ന വത്തബ്ബോവ. യം പനേത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി, നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം പടിലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി. ഏവമേതം നിഗ്ഗഹസ്സ ച അനുലോമപടിലോമതോ ചതുന്നം പാപനാരോപനാനഞ്ച വുത്തത്താ ഉപലബ്ഭതീതിആദികം അനുലോമപഞ്ചകം നാമ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനുലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോ, പടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോതി ദ്വേ നിഗ്ഗഹാ കതാ. ‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’ന്തി ഏതസ്സേവ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പഠമം വാദം നിസ്സായ പഠമസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ ദ്വീഹാകാരേഹി ആരോപിതത്താ ഏകോവായം നിഗ്ഗഹോതി പഠമോ നിഗ്ഗഹോ.

൨. ഇദാനി പച്ചനീകനയോ ഹോതി. തത്ഥ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി ഗഹിതത്താ ‘‘നുപലബ്ഭതീ’’തി അസമ്പടിച്ഛന്തോ ഏവം പുച്ഛതി. സകവാദീ യഥാ രൂപാദിധമ്മാ ഉപലബ്ഭന്തി, ഏവം അനുപലബ്ഭനീയതോ ആമന്താതി പടിജാനാതി. പുന ഇതരോ അത്തനാ അധിപ്പേതം സച്ചികട്ഠംയേവ സന്ധായ യോ സച്ചികട്ഠോതിആദിമാഹ. സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനി വാ ഏകതോ കത്വാപി ഏവമാഹ. സകവാദീ ‘പുഗ്ഗലോ’തി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിസബ്ഭാവതോപി ദ്വിന്നം സച്ചാനം ഏകതോ കത്വാ പുച്ഛിതത്താപി ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

ഇദാനി കിഞ്ചാപി തേന പഠമം പരമത്ഥസച്ചവസേന നുപലബ്ഭനീയതാ സമ്പടിച്ഛിതാ, പച്ഛാ സമ്മുതിസച്ചവസേന വോമിസ്സകവസേന വാ പടിക്ഖിത്താ. പരവാദീ പന ‘നുപലബ്ഭതീ’തി വചനസാമഞ്ഞമത്തം ഛലവാദം നിസ്സായ യം തയാ പഠമം പടിഞ്ഞാതം, തം പച്ഛാ പടിക്ഖിത്തന്തി ഭണ്ഡനസ്സ പടിഭണ്ഡനം വിയ അത്തനോ കതസ്സ നിഗ്ഗഹകമ്മസ്സ പടികമ്മം കരോന്തോ ആജാനാഹി പടികമ്മന്തി ആഹ. ഇദാനി യഥാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ വാദട്ഠപനം കത്വാ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹോ പാകടോ കതോ, ഏവം പടികമ്മം പാകടം കരോന്തോ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പനേത്ഥ ഠപനാ നാമ പരവാദീപക്ഖസ്സ ഠപനതോ ‘‘അയം തവ ദോസോ’’തി ദസ്സേതും ഠപനമത്തമേവ ഹോതി, ന നിഗ്ഗഹസ്സ വാ പടികമ്മസ്സ വാ പാകടഭാവകരണം, പാപനാരോപനാഹി പനസ്സ പാകടകരണം ഹോതി. തസ്മാ ഇദം അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനം വസേന ചതൂഹാകാരേഹി. പടികമ്മസ്സ കതത്താ പടികമ്മചതുക്കം നാമാതി ഏകം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം.

൩. ഏവം പടികമ്മം കത്വാ ഇദാനി യ്വാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തസ്സ തമേവ ഛലവാദം നിസ്സായ ദുക്കടഭാവം ദസ്സേന്തോ ത്വഞ്ചേ പന മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസീതി യദി ത്വം മഞ്ഞസി. വത്തബ്ബേ ഖോതി ഇദം പച്ചനീകേ ആമന്താതി പടിഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. നോ ച വത്തബ്ബേതി ഇദം പന ന ഹേവാതി അവജാനനം സന്ധായ വുത്തം. തേന തവ തത്ഥാതി തേന കാരണേന ത്വംയേവ തസ്മിം നുപലബ്ഭതീതി പക്ഖേ – ‘‘ഹേവം പടിജാനന്തന്തി ആമന്താ’’തി ഏവം പടിജാനന്തോ. ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി പുന ന ഹേവാതി അവജാനന്തോ ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അഥ തം നിഗ്ഗണ്ഹാമാതി അഥേവം നിഗ്ഗഹാരഹം തം നിഗ്ഗണ്ഹാമ. സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഹോസീതി സകേന മതേന നിഗ്ഗഹിതത്താ സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഭവസി.

ഏവമസ്സ നിഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹഞ്ചീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. പരിയോസാനേ പന ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഇദം തവ വചനം മിച്ഛാ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം ഛലവാദേന ചതൂഹി ആകാരേഹി നിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ നിഗ്ഗഹചതുക്കം നാമ.

൪. ഏവം നിഗ്ഗഹം കത്വാപി ഇദാനി ‘‘യദി അയം മയാ തവ മതേന കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, യോ മമ തയാ ഹേട്ഠാ അനുലോമപഞ്ചകേ കതോ നിഗ്ഗഹോ, സോപി ദുന്നിഗ്ഗഹോ’’തി ദസ്സേന്തോ ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേതി ഏസോ ചേ തവ വാദോ മയാ ദുന്നിഗ്ഗഹിതോ. അഥ വാ ഏസോ ചേ തവ മയാ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ. ഹേവമേവം തത്ഥ ദക്ഖാതി തത്ഥാപി തയാ മമ ഹേട്ഠാ കതേ നിഗ്ഗഹേ ഏവമേവം പസ്സ. ഇദാനി യ്വാസ്സ ഹേട്ഠാ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തം ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ’’തിആദിവചനേന ദസ്സേത്വാ പുന തം നിഗ്ഗഹം അനിഗ്ഗഹഭാവം ഉപനേന്തോ നോ ച മയം തയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ നോ ച മയം തയാ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായാതിആദീസു അയമത്ഥോ – യസ്മാ സോ തയാ മമ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ മയം തയാ തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകേ ആമന്താതി ഏതായ പടിഞ്ഞായ ഏവം പടിജാനന്താ പുന ന ഹേവാതി പടിക്ഖേപേ കതേപി ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി ഏവം ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോയേവ. ഏവം അനിഗ്ഗഹേതബ്ബമ്പി മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി, ഈദിസേന പന നിഗ്ഗഹേന ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ മയം ഹോമ.

ഇദാനി യം നിഗ്ഗഹം സന്ധായ ‘‘ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ ച ഹോമാ’’തി അവോച, തം ദസ്സേതും ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതിആഹ. ഏവമിദം അനുലോമപടിലോമതോ ചതൂഹി പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ഉപനീതത്താ ഉപനയനചതുക്കം നാമ ഹോതി.

൫. ഇദാനി ‘‘ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേ’’തിആദികം നിഗ്ഗമനചതുക്കം നാമ ഹോതി. തത്ഥ ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി യഥാഹം തയാ നിഗ്ഗഹിതോ, ന ഹി ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. ഏതസ്സ ഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ദുന്നിഗ്ഗഹഭാവോ മയാ സാധിതോ. തേന ഹീതി തേന കാരണേന, യസ്മാ ഏസ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ യം മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതി, ഇദം നിഗ്ഗണ്ഹനം തവ മിച്ഛാതി അത്ഥോ. തേന ഹി യേ കതേ നിഗ്ഗഹേതി യേന കാരണേന ഇദം മിച്ഛാ, തേന കാരണേന യോ തയാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, സോ ദുക്കടോ. യം മയാ പടികമ്മം കതം, തദേവ സുകതം. യാപി ചേസാ പടികമ്മചതുക്കാദിവസേന കഥാമഗ്ഗസമ്പടിപാദനാ കതാ, സാപി സുകതാ. ഏവമേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദികസ്സ അനുലോമപഞ്ചകസ്സ നുപലബ്ഭതീതിആദികാനം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനം വസേന അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകം നാമ നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ സകവാദിനോ പുബ്ബപക്ഖേ സതി പരവാദിനോ വചനസാമഞ്ഞമത്തേന ഛലവാദേന ജയോ ഹോതി.