൧. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിന്തി ഇദം ‘‘ആയാമാനന്ദാ’’തി ഥേരം ആമന്തേത്വാ ഗതത്താ വുത്തം, സത്ഥാ പന അനൂനേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പരിവുതോ തത്ഥ അഗമാസീതി വേദിതബ്ബോ. തേനുപസങ്കമീതി തേഹേവ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പരിവുതോ ഉപസങ്കമി. പരിസിഞ്ചിത്വാതി വോഹാരവചനമേതം, ന്ഹായിത്വാതി അത്ഥോ. പുബ്ബാപയമാനോതി രത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗചീവരം ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ പച്ഛിമലോകധാതും പിട്ഠിതോ കത്വാ പുരത്ഥിമലോകധാതും അഭിമുഖോ വോദകഭാവേന ഗത്താനി പുബ്ബസദിസാനി കുരുമാനോ അട്ഠാസീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി തേന തേന ഠാനേന ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ സത്ഥാരംയേവ പരിവാരേത്വാ അട്ഠാസി. ഇതി തസ്മിം സമയേ ആകാസതോ പതമാനം രത്തസുവണ്ണകുണ്ഡലം വിയ സൂരിയോ പച്ഛിമലോകധാതും പടിപജ്ജി, പരിസുദ്ധരജതമണ്ഡലോ വിയ പാചീനലോകധാതുതോ ചന്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗഞ്ഛി, മജ്ഝട്ഠാനേപി പഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ പുബ്ബകോട്ഠകനദീതീരേ ലോകം അലങ്കുരുമാനോ അട്ഠാസി.

തേന ഖോ പന സമയേന…പേ… സേതോ നാമ നാഗോതി സേതവണ്ണതായ ഏവം ലദ്ധനാമോ ഹത്ഥിനാഗോ. മഹാതൂരിയതാളിതവാദിതേനാതി മഹന്തേന തൂരിയതാളിതവാദിതേന. തത്ഥ പഠമം സങ്ഘട്ടനം താളിതം നാമ ഹോതി, തതോ പരം വാദിതം. ജനോതി ഹത്ഥിദസ്സനത്ഥം സന്നിപതിതമഹാജനോ. ദിസ്വാ ഏവമാഹാതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഘംസിത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ഉത്താരേത്വാ ബഹിതീരേ ഠപേത്വാ ഗത്താനി വോദകാനി കത്വാ ഹത്ഥാലങ്കാരേന അലങ്കതം തം മഹാനാഗം ദിസ്വാ ഇദം ‘‘അഭിരൂപോ വത, ഭോ’’തി പസംസാവചനമാഹ. കായുപപന്നോതി സരീരസമ്പത്തിയാ ഉപപന്നോ, പരിപുണ്ണങ്ഗപച്ചങ്ഗോതി അത്ഥോ. ആയസ്മാ ഉദായീതി പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ കാളുദായിത്ഥേരോ. ഏതദവോചാതി തം മഹാജനം ഹത്ഥിസ്സ വണ്ണം ഭണന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ജനോ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തഹത്ഥിനോ വണ്ണം കഥേതി, ന ബുദ്ധഹത്ഥിസ്സ. അഹം ദാനി ഇമിനാ ഹത്ഥിനാഗേന ഉപമം കത്വാ ബുദ്ധനാഗസ്സ വണ്ണം കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘ഹത്ഥിമേവ നു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ മഹന്തന്തി ആരോഹസമ്പന്നം. ബ്രഹന്തന്തി പരിണാഹസമ്പന്നം. ഏവമാഹാതി ഏവം വദതി. അഥ ഭഗവാ യസ്മാ അയം നാഗസദ്ദോ ഹത്ഥിമ്ഹിചേവ അസ്സഗോണഉരഗരുക്ഖമനുസ്സേസു ചാപി പവത്തതി, തസ്മാ ഹത്ഥിമ്പി ഖോതിആദിമാഹ.

ആഗുന്തി പാപകം ലാമകം അകുസലധമ്മം. തമഹം നാഗോതി ബ്രൂമീതി തം അഹം ഇമേഹി തീഹി ദ്വാരേഹി ദസന്നം അകുസലകമ്മപഥാനം ദ്വാദസന്നഞ്ച അകുസലചിത്താനം അകരണതോ നാഗോതി വദാമി. അയഞ്ഹി ന ആഗും കരോതീതി ഇമിനാ അത്ഥേന നാഗോ. ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദാമീതി ഇമാഹി ചതുസട്ഠിപദാഹി സോളസഹി ഗാഥാഹി അനുമോദാമി അഭിനന്ദാമി.

മനുസ്സഭൂതന്തി ദേവാദിഭാവം അനുപഗന്ത്വാ മനുസ്സമേവ ഭൂതം. അത്തദന്തന്തി അത്തനായേവ ദന്തം, ന അഞ്ഞേഹി ദമഥം ഉപനീതം. ഭഗവാ ഹി അത്തനാ ഉപ്പാദിതേനേവ മഗ്ഗദമഥേന ചക്ഖുതോപി ദന്തോ, സോതതോപി, ഘാനതോപി, ജിവ്ഹാതോപി, കായതോപി, മനതോപീതി ഇമേസു ഛസു ഠാനേസു ദന്തോ സന്തോ നിബ്ബുതോ പരിനിബ്ബുതോ. തേനാഹ – ‘‘അത്തദന്ത’’ന്തി. സമാഹിതന്തി ദുവിധേനാപി സമാധിനാ സമാഹിതം. ഇരിയമാനന്തി വിഹരമാനം. ബ്രഹ്മപഥേതി സേട്ഠപഥേ, അമതപഥേ, നിബ്ബാനപഥേ. ചിത്തസ്സൂപസമേ രതന്തി പഠമജ്ഝാനേന പഞ്ച നീവരണാനി വൂപസമേത്വാ, ദുതിയജ്ഝാനേന വിതക്കവിചാരേ, തതിയജ്ഝാനേന പീതിം, ചതുത്ഥജ്ഝാനേന സുഖദുക്ഖം വൂപസമേത്വാ തസ്മിം ചിത്തസ്സൂപസമേ രതം അഭിരതം.

നമസ്സന്തീതി കായേന നമസ്സന്തി, വാചായ നമസ്സന്തി, മനസാ നമസ്സന്തി, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാ നമസ്സന്തി, സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി. സബ്ബധമ്മാനപാരഗുന്തി സബ്ബേസം ഖന്ധായതനധാതുധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ, പരിഞ്ഞാപാരഗൂ, പഹാനപാരഗൂ, ഭാവനാപാരഗൂ, സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ, സമാപത്തിപാരഗൂതി ഛബ്ബിധേന പാരഗമനേന പാരഗതം പാരപ്പത്തം മത്ഥകപ്പത്തം. ദേവാപി തം നമസ്സന്തീതി ദുക്ഖപ്പത്താ സുബ്രഹ്മദേവപുത്താദയോ സുഖപ്പത്താ ച സബ്ബേവ ദസസഹസ്സചക്കവാളവാസിനോ ദേവാപി തുമ്ഹേ നമസ്സന്തി. ഇതി മേ അരഹതോ സുതന്തി ഇതി മയാ ചതൂഹി കാരണേഹി അരഹാതി ലദ്ധവോഹാരാനം തുമ്ഹാകംയേവ സന്തികേ സുതന്തി ദീപേതി.

സബ്ബസംയോജനാതീതന്തി സബ്ബാനി ദസവിധസംയോജനാനി അതിക്കന്തം. വനാ നിബ്ബനമാഗതന്തി കിലേസവനതോ നിബ്ബനം കിലേസവനരഹിതം നിബ്ബാനം ആഗതം സമ്പത്തം. കാമേഹി നേക്ഖമ്മരതന്തി ദുവിധേഹി കാമേഹി നിക്ഖന്തത്താ പബ്ബജ്ജാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചത്താരോ ച അരിയമഗ്ഗാ കാമേഹി നേക്ഖമ്മം നാമ, തത്ഥ രതം അഭിരതം. മുത്തം സേലാവ കഞ്ചനന്തി സേലധാതുതോ മുത്തം കഞ്ചനസദിസം.

സബ്ബേ അച്ചരുചീതി സബ്ബസത്തേ അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചി. അട്ഠമകഞ്ഹി അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ സോതാപന്നോ അച്ചരുചി നാമ, സോതാപന്നം അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ സകദാഗാമീ…പേ… ഖീണാസവം അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അച്ചരുചി നാമ. ഹിമവാവഞ്ഞേ സിലുച്ചയേതി യഥാ ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ അഞ്ഞേ പബ്ബതേ അതിരോചതി, ഏവം അതിരോചതീതി അത്ഥോ. സച്ചനാമോതി തച്ഛനാമോ ഭൂതനാമോ ആഗും അകരണേനേവ നാഗോതി ഏവം അവിതഥനാമോ.

സോരച്ചന്തി സുചിസീലം. അവിഹിംസാതി കരുണാ ച കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ച. പാദാ നാഗസ്സ തേ ദുവേതി തേ ബുദ്ധനാഗസ്സ ദുവേ പുരിമപാദാ.

തപോതി ധുതസമാദാനം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി അരിയമഗ്ഗസീലം. ചരണാ നാഗസ്സ ത്യാപരേതി തേ ബുദ്ധനാഗസ്സ അപരേ ദ്വേ പച്ഛിമപാദാ. സദ്ധാഹത്ഥോതി സദ്ധാമയായ സോണ്ഡായ സമന്നാഗതോ. ഉപേക്ഖാസേതദന്തവാതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാമയേഹി സേതദന്തേഹി സമന്നാഗതോ.

സതി ഗീവാതി യഥാ നാഗസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്മിം സിരാജാലാനം ഗീവാ പതിട്ഠാ, ഏവം ബുദ്ധനാഗസ്സ സോരച്ചാദീനം ധമ്മാനം സതി. തേന വുത്തം – ‘‘സതി ഗീവാ’’തി. സിരോ പഞ്ഞാതി യഥാ ഹത്ഥിനാഗസ്സ സിരോ ഉത്തമങ്ഗോ, ഏവം ബുദ്ധനാഗസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. തേന ഹി സോ സബ്ബധമ്മേ ജാനാതി. തേന വുത്തം – ‘‘സിരോ പഞ്ഞാ’’തി. വീമംസാ ധമ്മചിന്തനാതി യഥാ ഹത്ഥിനാഗസ്സ അഗ്ഗസോണ്ഡോ വീമംസാ നാമ ഹോതി. സോ തായ ഥദ്ധമുദുകം ഖാദിതബ്ബാഖാദിതബ്ബഞ്ച വീമംസതി, തതോ പഹാതബ്ബം പജഹതി, ആദാതബ്ബം ആദിയതി, ഏവമേവ ബുദ്ധനാഗസ്സ ധമ്മകോട്ഠാസപരിച്ഛേദകഞാണസങ്ഖാതാ ധമ്മചിന്തനാ വീമംസാ. തേന ഹി ഞാണേന സോ ഭബ്ബാഭബ്ബേ ജാനാതി. തേന വുത്തം – ‘‘വീമംസാ ധമ്മചിന്തനാ’’തി. ധമ്മകുച്ഛിസമാതപോതി ധമ്മോ വുച്ചതി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി, കുച്ഛിയേവ സമാതപോ കുച്ഛിസമാതപോ. സമാതപോ നാമ സമാതപനട്ഠാനം. ധമ്മോ കുച്ഛിസമാതപോ അസ്സാതി ധമ്മകുച്ഛിസമാതപോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിസ്മിം ഠിതസ്സ ഹി തേ തേ ഇദ്ധിവിധാദിധമ്മാ ഇജ്ഝന്തി, തസ്മാ സോ കുച്ഛിസമാതപോതി വുത്തോ. വിവേകോതി കായചിത്തഉപധിവിവേകോ. യഥാ നാഗസ്സ വാലധി മക്ഖികാ വാരേതി, ഏവം തഥാഗതസ്സ വിവേകോ ഗഹട്ഠപബ്ബജിതേ വാരേതി. തസ്മാ സോ വാലധീതി വുത്തോ.

ഝായീതി ദുവിധേന ഝാനേന ഝായീ. അസ്സാസരതോതി നാഗസ്സ ഹി അസ്സാസപസ്സാസാ വിയ ബുദ്ധനാഗസ്സ ഫലസമാപത്തി, തത്ഥ രതോ, അസ്സാസപസ്സാസേഹി വിയ തായ വിനാ ന വത്തതീതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥ സംവുതോതി സബ്ബദ്വാരേസു സംവുതോ. അനവജ്ജാനീതി സമ്മാആജീവേന ഉപ്പന്നഭോജനാനി. സാവജ്ജാനീതി പഞ്ചവിധമിച്ഛാജീവവസേന ഉപ്പന്നഭോജനാനി.

അണുംഥൂലന്തി ഖുദ്ദകഞ്ച മഹന്തഞ്ച. സബ്ബം ഛേത്വാന ബന്ധനന്തി സബ്ബം ദസവിധമ്പി സംയോജനം ഛിന്ദിത്വാന. നുപലിപ്പതി ലോകേനാതി ലോകേന സദ്ധിം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിലേപേഹി ന ലിപ്പതി. മഹാഗിനീതി മഹാഅഗ്ഗി. വിഞ്ഞൂഹി ദേസിതാതി ഇധ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ കാളുദായിത്ഥേരോവ വിഞ്ഞൂ പണ്ഡിതോ, തേന ദേസിതാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞസ്സന്തി മഹാനാഗാ, നാഗം നാഗേന ദേസിതന്തി ഉദായിത്ഥേരനാഗേന ദേസിതം ബുദ്ധനാഗം ഇതരേ ഖീണാസവാ നാഗാ വിജാനിസ്സന്തി.

സരീരം വിജഹം നാഗോ, പരിനിബ്ബിസ്സതീതി ബോധിപല്ലങ്കേ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ, യമകസാലന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി. ഏവം പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഉദായിത്ഥേരോ സോളസഹി ഗാഥാഹി ചതുസട്ഠിയാ പദേഹി ദസബലസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ഭഗവാ അനുമോദി. ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസൂതി.