൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ആഹുനേയ്യവഗ്ഗോ

൧. പഠമആഹുനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഛക്കനിപാതസ്സ പഠമേ ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂതി, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖു. നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോതി ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗസഹഗതേന സോമനസ്സേന സുമനോ വാ അനിട്ഠാരമ്മണേ ദോസസഹഗതേന ദോമനസ്സേന ദുമ്മനോ വാ ന ഹോതി. ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോതി മജ്ഝത്താരമ്മണേ അസമപേക്ഖനേന അഞ്ഞാണുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകഭാവം അനാപജ്ജിത്വാ സതോ സമ്പജാനോ ഹുത്വാ ആരമ്മണേ മജ്ഝത്തോ വിഹരതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഖീണാസവസ്സ സതതവിഹാരോ കഥിതോ.

൨. ദുതിയആഹുനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൨-൪. ദുതിയേ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധന്തിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താനേവ. ആസവാനം ഖയാ അനാസവന്തി ആസവാനം ഖയേന അനാസവം, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വിയ അഭാവേനാതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഖീണാസവസ്സ അഭിഞ്ഞാ പടിപാടിയാ കഥിതാ. തതിയചതുത്ഥേസു ഖീണാസവോ കഥിതോ.

൫-൭. ആജാനീയസുത്തത്തയവണ്ണനാ

൫-൭. പഞ്ചമേ അങ്ഗേഹീതി ഗുണങ്ഗേഹി. ഖമോതി അധിവാസകോ. രൂപാനന്തി രൂപാരമ്മണാനം. വണ്ണസമ്പന്നോതി സരീരവണ്ണേന സമ്പന്നോ. ഛട്ഠേ ബലസമ്പന്നോതി കായബലേന സമ്പന്നോ. സത്തമേ ജവസമ്പന്നോതി പദജവേന സമ്പന്നോ.

൮-൯. അനുത്തരിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൮-൯. അട്ഠമേ അനുത്തരിയാനീതി അഞ്ഞേന ഉത്തരിതരേന രഹിതാനി നിരുത്തരാനി. ദസ്സനാനുത്തരിയന്തി രൂപദസ്സനേസു അനുത്തരം. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസു. ഹത്ഥിരതനാദീനഞ്ഹി ദസ്സനം ന ദസ്സനാനുത്തരിയം, നിവിട്ഠസദ്ധസ്സ പന നിവിട്ഠപേമവസേന ദസബലസ്സ വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വാ കസിണഅസുഭനിമിത്താദീനം വാ അഞ്ഞതരസ്സ ദസ്സനം ദസ്സനാനുത്തരിയം നാമ. ഖത്തിയാദീനം ഗുണകഥാസവനം ന സവനാനുത്തരിയം, നിവിട്ഠസദ്ധസ്സ പന നിവിട്ഠപേമവസേന തിണ്ണം വാ രതനാനം ഗുണകഥാസവനം തേപിടകബുദ്ധവചനസവനം വാ സവനാനുത്തരിയം നാമ. മണിരതനാദീനം ലാഭോ ന ലാഭാനുത്തരിയം, സത്തവിധഅരിയധനലാഭോ പന ലാഭാനുത്തരിയം നാമ. ഹത്ഥിസിപ്പാദിസിക്ഖനം ന സിക്ഖാനുത്തരിയം, സിക്ഖാത്തയസ്സ പൂരണം പന സിക്ഖാനുത്തരിയം നാമ. ഖത്തിയാദീനം പാരിചരിയാ ന പാരിചരിയാനുത്തരിയം, തിണ്ണം പന രതനാനം പാരിചരിയാ പാരിചരിയാനുത്തരിയം നാമ. ഖത്തിയാദീനം ഗുണാനുസ്സരണം ന അനുസ്സതാനുത്തരിയം, തിണ്ണം പന രതനാനം ഗുണാനുസ്സരണം അനുസ്സതാനുത്തരിയം നാമ. ഇതി ഇമാനി ഛ അനുത്തരിയാനി ലോകിയലോകുത്തരാനി കഥിതാനി. നവമേ ബുദ്ധാനുസ്സതീതി ബുദ്ധഗുണാരമ്മണാ സതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൦. മഹാനാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ മഹാനാമോതി ദസബലസ്സ ചൂളപിതു പുത്തോ ഏകോ സക്യരാജാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ഹുത്വാ ദാസപരിജനപരിവുതോ ഗന്ധമാലാദീനി ഗാഹാപേത്വാ യത്ഥ സത്ഥാ, തത്ഥ അഗമാസി. അരിയഫലം അസ്സ ആഗതന്തി ആഗതഫലോ. സിക്ഖാത്തയസാസനം ഏതേന വിഞ്ഞാതന്തി വിഞ്ഞാതസാസനോ. ഇതി അയം രാജാ ‘‘സോതാപന്നസ്സ നിസ്സയവിഹാരം പുച്ഛാമീ’’തി പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ.

നേവസ്സ രാഗപരിയുട്ഠിതന്തി ന ഉപ്പജ്ജമാനേന രാഗേന ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഹിതം. ഉജുഗതന്തി ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനേ ഉജുകമേവ ഗതം. തഥാഗതം ആരബ്ഭാതി തഥാഗതഗുണേ ആരബ്ഭ. അത്ഥവേദന്തി അട്ഠകഥം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം പീതിപാമോജ്ജം. ധമ്മവേദന്തി പാളിം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം പീതിപാമോജ്ജം. ധമ്മൂപസഞ്ഹിതന്തി പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച നിസ്സായ ഉപ്പന്നം. പമുദിതസ്സാതി ദുവിധേന പാമോജ്ജേന പമുദിതസ്സ. പീതി ജായതീതി പഞ്ചവിധാ പീതി നിബ്ബത്തതി. കായോ പസ്സമ്ഭതീതി നാമകായോ ച കരജകായോ ച ദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. സുഖന്തി കായികചേതസികസുഖം. സമാധിയതീതി ആരമ്മണേ സമ്മാ ഠപിതം ഹോതി. വിസമഗതായ പജായാതി രാഗദോസമോഹവിസമഗതേസു സത്തേസു. സമപ്പത്തോതി സമം ഉപസമം പത്തോ ഹുത്വാ. സബ്യാപജ്ഝായാതി സദുക്ഖായ. ധമ്മസോതം സമാപന്നോതി വിപസ്സനാസങ്ഖാതം ധമ്മസോതം സമാപന്നോ. ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേതീതി ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി മഹാനാമോ സോതാപന്നസ്സ നിസ്സയവിഹാരം പുച്ഛി. സത്ഥാപിസ്സ തമേവ കഥേസി. ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപന്നോവ കഥിതോതി.

ആഹുനേയ്യവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. സാരണീയവഗ്ഗോ

൧. പഠമസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ സാരണീയാതി സരിതബ്ബയുത്തകാ. മേത്തം കായകമ്മന്തി മേത്തേന ചിത്തേന കാതബ്ബം കായകമ്മം. വചീകമ്മമനോകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാനി ച പന ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി, ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തി. ഭിക്ഖൂനഞ്ഹി മേത്തേന ചിത്തേന ആഭിസമാചാരികധമ്മപൂരണം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ബോധിവന്ദനത്ഥായ സങ്ഘനിമന്തനത്ഥായ ഗമനം, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം, പത്തപടിഗ്ഗഹണം, ആസനപഞ്ഞാപനം, അനുഗമനന്തി ഏവമാദികം മേത്തം കായകമ്മം നാമ.

ഭിക്ഖൂനം മേത്തേന ചിത്തേന ആചാരപണ്ണത്തിസിക്ഖാപനം, കമ്മട്ഠാനകഥനം, ധമ്മദേസനാ, തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘ചേതിയവന്ദനായ ഗച്ഛാമ, ബോധിവന്ദനായ ഗച്ഛാമ, ധമ്മസ്സവനം കരിസ്സാമ, ദീപമാലാപുപ്ഫപൂജം കരിസ്സാമ, തീണി സുചരിതാനി സമാദായ വത്തിസ്സാമ, സലാകഭത്താദീനി ദസ്സാമ, വസ്സാവാസികം ദസ്സാമ, അജ്ജ സങ്ഘസ്സ ചത്താരോ പച്ചയേ ദസ്സാമ, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ഖാദനീയാദീനി സംവിദഹഥ, ആസനാനി പഞ്ഞാപേഥ, പാനീയം ഉപട്ഠാപേഥ, സങ്ഘം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ആനേഥ, പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ ഉസ്സാഹജാതാ വേയ്യാവച്ചം കരോഥാ’’തിആദിവചനകാലേ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ.

ഭിക്ഖൂനം പാതോവ ഉട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി ച കത്വാ വിവിത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ഝാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘അയ്യാ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ഝാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ച പരമ്മുഖാ ച. തത്ഥ നവകാനം ചീവരകമ്മാദീസു സഹായഭാവഗമനം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ, ഥേരാനം പന പാദധോവനദാനാദിഭേദം സബ്ബമ്പി സാമീചികമ്മം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഉഭയേഹിപി ദുന്നിക്ഖിത്താനം ദാരുഭണ്ഡാദീനം തേസു അവഞ്ഞം അകത്വാ അത്തനാ ദുന്നിക്ഖിത്താനം വിയ പടിസാമനം പരമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ‘‘ദേവത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരോ’’തി ഏവം പഗ്ഗയ്ഹ വചനം സമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. വിഹാരേ അസന്തം പന പടിപുച്ഛന്തസ്സ ‘‘കഹം അമ്ഹാകം ദേവത്ഥേരോ, കഹം അമ്ഹാകം തിസ്സത്ഥേരോ, കദാ നു ഖോ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം മമായനവചനം പരമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനി പന നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനം സമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ‘‘ദേവത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരോ അരോഗോ ഹോതു അപ്പാബാധോ’’തി സമന്നാഹരണം പരമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ലാഭാതി ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ. ധമ്മികാതി കുഹനാദിഭേദം മിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഭിക്ഖാചരിയവത്തേന ഉപ്പന്നാ. അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പീതി പച്ഛിമകോടിയാ പത്തപരിയാപന്നം പത്തസ്സ അന്തോഗതം ദ്വത്തികടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തമ്പി. അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീതി ഏത്ഥ ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമ ആമിസപടിവിഭത്തം പന പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തഞ്ച. തത്ഥ ‘‘ഏത്തകം ദസ്സാമി, ഏത്തകം ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന പടിവിഭജനം ആമിസപടിവിഭത്തം നാമ. ‘‘അസുകസ്സ ദസ്സാമി, അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം പന പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തം നാമ. തദുഭയമ്പി അകത്വാ യോ അപ്പടിവിഭത്തം ഭുഞ്ജതി, അയം അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ. സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീതി ഏത്ഥ സാധാരണഭോഗിനോ ഇദം ലക്ഖണം – യം യം പണീതം ലഭതി, തം തം നേവ ലാഭേനലാഭം-നിജിഗീസനതാമുഖേന ഗിഹീനം ദേതി, ന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂ’’തി ഗഹേത്വാ ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസന്തകം വിയ പസ്സതി.

ഇമം പന സാരണീയധമ്മം കോ പൂരേതി, കോ ന പൂരേതി? ദുസ്സീലോ താവ ന പൂരേതി. ന ഹി തസ്സ സന്തകം സീലവന്താ ഗണ്ഹന്തി. പരിസുദ്ധസീലോ പന വത്തം അഖണ്ഡേന്തോ പൂരേതി. തത്രിദം വത്തം – യോ ഹി ഓദിസ്സകം കത്വാ മാതു വാ പിതു വാ ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ദേതി, സോ ദാതബ്ബം ദേതി. സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതി, പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതി. സാരണീയധമ്മോ ഹി മുത്തപലിബോധസ്സ വട്ടതി. തേന പന ഓദിസ്സകം ദേന്തേന ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാകആഗന്തുകഗമികാനഞ്ചേവ നവപബ്ബജിതസ്സ ച സങ്ഘാടിപത്തഗ്ഗഹണം അജാനന്തസ്സ ദാതബ്ബം. ഏതേസം ദത്വാ അവസേസം ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ഥോകം ഥോകം അദത്വാ യോ യത്തകം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തത്തകം ദാതബ്ബം. അവസിട്ഠേ അസതി പുന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ യം യം പണീതം, തം തം ദത്വാ സേസം ഭുഞ്ജിതബ്ബം. ‘‘സീലവന്തേഹീ’’തി വചനതോ ദുസ്സീലസ്സ അദാതുമ്പി വട്ടതി.

അയം പന സാരണീയധമ്മോ സുസിക്ഖിതായ പരിസായ സുപൂരോ ഹോതി, സുസിക്ഖിതായ ഹി പരിസായ യോ അഞ്ഞതോ ലഭതി, സോ ന ഗണ്ഹാതി. അഞ്ഞതോ അലഭന്തോപി പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹതി, ന അതിരേകം. അയം പന സാരണീയധമ്മോ ഏവം പുനപ്പുനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം ദേന്തസ്സാപി ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരേതി, ന തതോ ഓരം. സചേ ഹി ദ്വാദസമേ വസ്സേ സാരണീയധമ്മപൂരകോ പിണ്ഡപാതപൂരം പത്തം ആസനസാലായം ഠപേത്വാ ന്ഹായിതും ഗച്ഛതി, സങ്ഘത്ഥേരോ ച ‘‘കസ്സേസോ പത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആഹരഥ ന’’ന്തി സബ്ബം പിണ്ഡപാതം വിചാരേത്വാവ ഭുഞ്ജിത്വാ രിത്തപത്തം ഠപേതി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു രിത്തപത്തം ദിസ്വാ ‘‘മയ്ഹം അസേസേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിംസൂ’’തി ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേതി, സാരണീയധമ്മോ ഭിജ്ജതി, പുന ദ്വാദസ വസ്സാനി പൂരേതബ്ബോ ഹോതി. തിത്ഥിയപരിവാസസദിസോ ഹേസ, സകിം ഖണ്ഡേ ജാതേ പുന പൂരേതബ്ബോവ. യോ പന ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ പത്തഗതം അനാപുച്ഛാവ സബ്രഹ്മചാരീ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി സോമനസ്സം ജനേതി, തസ്സ പുണ്ണോ നാമ ഹോതി.

ഏവം പൂരിതസാരണീയധമ്മസ്സ പന നേവ ഇസ്സാ ന മച്ഛരിയം ഹോതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, സുലഭപച്ചയോ. പത്തഗതമസ്സ ദിയ്യമാനമ്പി ന ഖീയതി, ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി, ഭയേ വാ ഛാതകേ വാ പത്തേ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – സേനഗിരിവാസീ തിസ്സത്ഥേരോ കിര മഹാഗിരിഗാമം ഉപനിസ്സായ വസതി, പഞ്ഞാസ മഹാഥേരാ നാഗദീപം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ ഗിരിഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ നിക്ഖമിംസു. ഥേരോ പവിസന്തോ തേ ദിസ്വാ പുച്ഛി – ‘‘ലദ്ധം, ഭന്തേ’’തി? വിചരിമ്ഹാ, ആവുസോതി. സോ അലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി. മയം, ആവുസോ, പഞ്ഞാസ ജനാ പത്തതേമനമത്തമ്പി ന ലഭിമ്ഹാതി. ഭന്തേ, നേവാസികാ നാമ പടിബലാ ഹോന്തി, അലഭന്താപി ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാഗം ജാനന്തീതി. ഥേരാ ആഗമേസും. ഥേരോ ഗാമം പാവിസി. ധുരഗേഹേയേവ മഹാഉപാസികാ ഖീരഭത്തം സജ്ജേത്വാ ഥേരം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ ഥേരസ്സ ദ്വാരം സമ്പത്തസ്സേവ പത്തം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ തം ആദായ ഥേരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി സങ്ഘത്ഥേരം ആഹ. ഥേരോ ‘‘അമ്ഹേഹി ഏത്തകേഹി കിഞ്ചി ന ലദ്ധം, അയം സീഘമേവ ഗഹേത്വാ ആഗതോ, കിം നു ഖോ’’തി സേസാനം മുഖം ഓലോകേസി. ഥേരോ ഓലോകനാകാരേനേവ ഞത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മേന സമേന ലദ്ധോ, നിക്കുക്കുച്ചാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബേസം യാവദത്ഥം ദത്വാ അത്തനാപി യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജി.

അഥ നം ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഥേരാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കദാ, ആവുസോ, ലോകുത്തരധമ്മം പടിവിജ്ഝീ’’തി? നത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ലോകുത്തരധമ്മോതി. ഝാനലാഭീസി, ആവുസോതി. ഏതമ്പി, ഭന്തേ, നത്ഥീതി? നനു, ആവുസോ, പാടിഹാരിയന്തി. സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ, തസ്സ മേ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ സചേപി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം ഹോതി, പത്തഗതം ന ഖീയതീതി. സാധു സാധു, സപ്പുരിസ, അനുച്ഛവികമിദം തുയ്ഹന്തി. ഇദം താവ പത്തഗതം ന ഖീയതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

അയമേവ പന ഥേരോ ചേതിയപബ്ബതേ ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായ ദാനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ദാനേ കിം വരഭണ്ഡ’’ന്തി പുച്ഛി. ദ്വേ സാടകാ, ഭന്തേതി. ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീതി? തം സുത്വാ അമച്ചോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘ഏകോ ദഹരോ ഏവം വദതീ’’തി. ‘‘ദഹരസ്സ ഏവം ചിത്തം, മഹാഥേരാനം പന സുഖുമസാടകാ വട്ടന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘മഹാഥേരാനം ദസ്സാമീ’’തി ഠപേസി. തസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പടിപാടിയാ ഠിതേ ദേന്തസ്സ മത്ഥകേ ഠപിതാപി തേ സാടകാ ഹത്ഥം നാരോഹന്തി, അഞ്ഞേവ ആരോഹന്തി. ദഹരസ്സ ദാനകാലേ പന ഹത്ഥം ആരുള്ഹാ. സോ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ അമച്ചസ്സ മുഖം ഓലോകേത്വാ ദഹരം നിസീദാപേത്വാ ദാനം ദത്വാ സങ്ഘം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദഹരസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ ‘‘കദാ, ഭന്തേ, ഇമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിത്ഥാ’’തി ആഹ. സോ പരിയായേനപി അസന്തം അവദന്തോ ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം, മഹാരാജ, ലോകുത്തരധമ്മോ’’തി ആഹ. നനു, ഭന്തേ, പുബ്ബേവ അവചുത്ഥാതി. ആമ, മഹാരാജ, സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹം, തസ്സ മേ ധമ്മസ്സ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി. ‘‘സാധു സാധു, ഭന്തേ, അനുച്ഛവികമിദം തുമ്ഹാക’’ന്തി വത്വാ പക്കാമി. ഇദം ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ പന ഭാതരഗാമവാസിനോ നാഗത്ഥേരിയാ അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു. ഥേരീ പച്ചൂസസമയേ ‘‘അതിവിയ അപ്പനിഗ്ഘോസോ ഗാമോ, ഉപധാരേഥ താവാ’’തി ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ആഹ. താ ഗന്ത്വാ സബ്ബേസം ഗതഭാവം ഞത്വാ ആഗമ്മ ഥേരിയാ ആരോചേസും. സാ സുത്വാ ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥ, അത്തനോ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരേസുയേവ യോഗം കരോഥാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായം പാരുപിത്വാ അത്തദ്വാദസമാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ദ്വാദസന്നമ്പി ഭിക്ഖുനീനം പിണ്ഡപാതം ദത്വാ, ‘‘അയ്യേ, അഞ്ഞത്ഥ മാ ഗച്ഛഥ, നിച്ചം ഇധേവ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. ഥേരിയാ പന കനിട്ഠഭാതാ നാഗത്ഥേരോ നാമ അത്ഥി. സോ ‘‘മഹന്തം ഭയം, ന സക്കാ യാപേതും, പരതീരം ഗമിസ്സാമീ’’തി അത്തദ്വാദസമോവ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖന്തോ ‘‘ഥേരിം ദിസ്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഭാതരഗാമം ആഗതോ. ഥേരീ ‘‘ഥേരാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം അയ്യാ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സാ ‘‘അജ്ജ ഏകദിവസം വിഹാരേവ വസിത്വാ സ്വേ ഗമിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരാ വിഹാരം അഗമിംസു.

ഥേരീ പുനദിവസേ രുക്ഖമൂലേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘വട്ടിസ്സതി ഥേരീ’’തി വത്വാ തുണ്ഹീ അട്ഠാസി. ധമ്മികോ, താത, പിണ്ഡപാതോ, കുക്കുച്ചം അകത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാതി. വട്ടിസ്സതി ഥേരീതി? സാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഖിപി, പത്തോ ആകാസേ അട്ഠാസി. ഥേരോ ‘‘സത്തതാലമത്തേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖുനീഭത്തമേവ ഥേരീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭയം നാമ സബ്ബകാലം ന ഹോതി, ഭയേ വൂപസന്തേ അരിയവംസം കഥയമാനോ, ‘ഭോ പിണ്ഡപാതിക, ഭിക്ഖുനീഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വീതിനാമയിത്ഥാ’തി ചിത്തേന അനുവദിയമാനോ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അപ്പമത്താ ഹോഥ ഥേരിയോ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

രുക്ഖദേവതാപി ‘‘സചേ ഥേരോ ഥേരിയാ ഹത്ഥതോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, ന തം നിവത്തേസ്സാമി. സചേ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, നിവത്തേസ്സാമീ’’തി ചിന്തയമാനാ ഠത്വാ ഥേരസ്സ ഗമനം ദിസ്വാ രുക്ഖാ ഓരുയ്ഹ ‘‘പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാ’’തി വത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഥേരം രുക്ഖമൂലംയേവ ആനേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ കതഭത്തകിച്ചം പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ദ്വാദസ ഭിക്ഖുനിയോ ദ്വാദസ ച ഭിക്ഖൂ സത്ത വസ്സാനി ഉപട്ഠഹി. ഇദം ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ വത്ഥു. തത്ര ഹി ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി.

അഖണ്ഡാനീതിആദീസു യസ്സ സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ സിക്ഖാപദം ഭിന്നം ഹോതി, തസ്സ സീലം പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയ ഖണ്ഡം നാമ. യസ്സ പന വേമജ്ഝേ ഭിന്നം, തസ്സ ഛിദ്ദസാടകോ വിയ ഛിദ്ദം നാമ ഹോതി. യസ്സ പടിപാടിയാ ദ്വേ തീണി ഭിന്നാനി, തസ്സ പിട്ഠിയം വാ കുച്ഛിയം വാ ഉട്ഠിതേന വിസഭാഗവണ്ണേന കാളരത്താദീനം അഞ്ഞതരവണ്ണാ ഗാവീ വിയ സബലം നാമ ഹോതി. യസ്സ അന്തരന്തരാ ഭിന്നാനി, തസ്സ അന്തരന്തരാ വിസഭാഗബിന്ദുവിചിത്രാ ഗാവീ വിയ കമ്മാസം നാമ ഹോതി. യസ്സ പന സബ്ബേന സബ്ബം അഭിന്നാനി, തസ്സ താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പനേതാനി തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചേത്വാ ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ ഭുജിസ്സാനി, ബുദ്ധാദീഹി വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥത്താ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി, തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താ ‘‘ഇദം നാമ ത്വം ആപന്നപുബ്ബോ’’തി കേനചി പരാമട്ഠും അസക്കുണേയ്യത്താ ച അപരാമട്ഠാനി, ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാസമാധിം വാ സംവത്തയന്തീതി സമാധിസംവത്തനികാനീതി വുച്ചന്തി.

സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീതി തേസു തേസു ദിസാഭാഗേസു വിഹരന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമാനഭാവൂപഗതസീലോ വിഹരതി. സോതാപന്നാദീനഞ്ഹി സീലം സമുദ്ദന്തരേപി ദേവലോകേപി വസന്താനം അഞ്ഞേസം സോതാപന്നാദീനം സീലേന സമാനമേവ ഹോതി, നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്തം. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

യായം ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സമ്മാദിട്ഠി. അരിയാതി നിദ്ദോസാ. നിയ്യാതീതി നിയ്യാനികാ. തക്കരസ്സാതി യോ തഥാകാരീ ഹോതി. ദുക്ഖക്ഖയായാതി സബ്ബദുക്ഖക്ഖയത്ഥം. ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോതി സമാനദിട്ഠിഭാവം ഉപഗതോ ഹുത്വാ വിഹരതീതി.

൨. ദുതിയസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ യോ തേ ധമ്മേ പൂരേതി, തം സബ്രഹ്മചാരീനം പിയം കരോന്തീതി പിയകരണാ. ഗരും കരോന്തീതി ഗരുകരണാ. സങ്ഗഹായാതി സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. അവിവാദായാതി അവിവദനത്ഥായ. സാമഗ്ഗിയാതി സമഗ്ഗഭാവത്ഥായ. ഏകീഭാവായാതി ഏകഭാവത്ഥായ നിന്നാനാകരണായ. സംവത്തന്തീതി വത്തന്തി പവത്തന്തി.

൩. നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോതി നിസ്സരണധാതുയോവ. മേത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തീതി ഏത്ഥ പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുത്തത്താ തികചതുക്കജ്ഝാനികാ മേത്താവ മേത്താചേതോവിമുത്തി നാമ. ഭാവിതാതി വഡ്ഢിതാ. ബഹുലീകതാതി പുനപ്പുനം കതാ. യാനീകതാതി യുത്തയാനസദിസാ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠാ കതാ. അനുട്ഠിതാതി അധിട്ഠിതാ. പരിചിതാതി സമന്തതോ ചിതാ ആചിതാ ഉപചിതാ. സുസമാരദ്ധാതി സുപ്പഗുണകരണേന സുട്ഠു സമാരദ്ധാ. പരിയാദായ തിട്ഠതീതി പരിയാദിയിത്വാ ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി. മാ ഹേവന്തിസ്സ വചനീയോതി യസ്മാ അഭൂതബ്യാകരണം ബ്യാകരോതി, തസ്മാ ‘‘മാ ഏവം ഭണീ’’തി വത്തബ്ബോ. യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തീതി യാ അയം മേത്താചേതോവിമുത്തി, ഇദം നിസ്സരണം ബ്യാപാദസ്സ, ബ്യാപാദതോ നിസ്സടാതി അത്ഥോ. യോ പന മേത്തായ തികചതുക്കജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ തതിയമഗ്ഗം പത്വാ ‘‘പുന ബ്യാപാദോ നത്ഥീ’’തി തതിയഫലേന നിബ്ബാനം പസ്സതി, തസ്സ ചിത്തം അച്ചന്തനിസ്സരണം ബ്യാപാദസ്സ. ഏതേനുപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അനിമിത്താചേതോവിമുത്തീതി ബലവവിപസ്സനാ. ദീഘഭാണകാ പന അരഹത്തഫലസമാപത്തീതി വദന്തി. സാ ഹി രാഗനിമിത്താദീനഞ്ചേവ രൂപനിമിത്താദീനഞ്ച നിച്ചനിമിത്താദീനഞ്ച അഭാവാ അനിമിത്താതി വുത്താ. നിമിത്താനുസാരീതി വുത്തപ്പഭേദം നിമിത്തം അനുസരണസഭാവം.

അസ്മീതി അസ്മിമാനോ. അയമഹമസ്മീതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അയം നാമ അഹം അസ്മീതി. ഏത്താവതാ അരഹത്തം ബ്യാകതം ഹോതി. വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലന്തി വിചികിച്ഛാഭൂതം കഥംകഥാസല്ലം. മാ ഹേവന്തിസ്സ വചനീയോതി സചേ തേ പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, അരഹത്തബ്യാകരണം മിച്ഛാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘മാ അഭൂതം ഗണ്ഹീ’’തി വാരേതബ്ബോ. അസ്മീതി മാനസമുഗ്ഘാതോതി അരഹത്തമഗ്ഗോ. അരഹത്തമഗ്ഗഫലവസേന ഹി നിബ്ബാനേ ദിട്ഠേ പുന അസ്മിമാനോ നത്ഥീതി അരഹത്തമഗ്ഗോ ‘‘അസ്മീതി മാനസമുഗ്ഘാതോ’’തി വുത്തോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അഭൂതബ്യാകരണം നാമ കഥിതം.

൪. ഭദ്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ന ഭദ്ദകന്തി ന ലദ്ധകം. തത്ഥ യോ ഹി ഭീതഭീതോ മരതി, തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി. യോ അപായേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ ഹോതി. കമ്മാരാമോതിആദീസു ആരമണം ആരാമോ, അഭിരതീതി അത്ഥോ. വിഹാരകരണാദിമ്ഹി നവകമ്മേ ആരാമോ അസ്സാതി കമ്മാരാമോ. തസ്മിംയേവ കമ്മേ രതോതി കമ്മരതോ. തദേവ കമ്മാരാമതം പുനപ്പുനം യുത്തോതി അനുയുത്തോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏത്ഥ ച ഭസ്സന്തി ആലാപസല്ലാപോ. നിദ്ദാതി സോപ്പം. സങ്ഗണികാതി ഗണസങ്ഗണികാ. സാ ‘‘ഏകസ്സ ദുതിയോ ഹോതി, ദ്വിന്നം ഹോതി തതിയകോ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബാ. സംസഗ്ഗോതി ദസ്സനസവനസമുല്ലാപസമ്ഭോഗകായസംസഗ്ഗവസേന പവത്തോ സംസട്ഠഭാവോ. പപഞ്ചോതി തണ്ഹാദിട്ഠിമാനവസേന പവത്തോ മദനാകാരസണ്ഠിതോ കിലേസപപഞ്ചോ. സക്കായന്തി തേഭൂമകവട്ടം. സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാതി ഹേതുനാ നയേന സകലവട്ടദുക്ഖസ്സ പരിവടുമപരിച്ഛേദകരണത്ഥം. മഗോതി മഗസദിസോ. നിപ്പപഞ്ചപദേതി നിബ്ബാനപദേ. ആരാധയീതി പരിപൂരയി തം സമ്പാദേസീതി.

൫. അനുതപ്പിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ അനുതപ്പാതി അനുസോചിതബ്ബാ അനുതാപകാരീ. ഇമേസു ദ്വീസുപി സുത്തേസു ഗാഥാസു ച വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ ബാള്ഹഗിലാനോതി അധിമത്തഗിലാനോ. ഏതദവോചാതി സാമികസ്സ ഭേസജ്ജം കത്വാ ബ്യാധിം വൂപസമേതും അസക്കോന്തീ ഇദാനി സീഹനാദം നദിത്വാ സച്ചകിരിയായ ബ്യാധിം വൂപസമേതും സന്തികേ നിസീദിത്വാ ഏതം ‘‘മാ ഖോ ത്വ’’ന്തിആദിവചനം അവോച. സാപേക്ഖോതി സതണ്ഹോ. ന നകുലമാതാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ ന സക്ഖതീതി ഏവം പരപദേന യോജേതബ്ബോ. സന്ഥരിതുന്തി നിച്ഛിദ്ദം കാതും, സണ്ഠപേതുന്തി അത്ഥോ. വേണിം ഓലിഖിതുന്തി ഏളകലോമാനി കപ്പേത്വാ വിജടേത്വാ വേണിം കാതും.

അഞ്ഞം ഘരം ഗമിസ്സതീതി അഞ്ഞം സാമികം ഗണ്ഹിസ്സതി. സോളസ വസ്സാനി ഗഹട്ഠകം ബ്രഹ്മചരിയം സമാചിണ്ണന്തി ഇതോ സോളസവസ്സമത്ഥകേ ഗഹട്ഠബ്രഹ്മചരിയവാസോ സമാചിണ്ണോ. ദസ്സനകാമതരാതി അതിരേകേന ദസ്സനകാമാ. ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി സീഹനാദം നദിത്വാ ‘‘ഇമിനാ സച്ചേന തവ സരീരേ ബ്യാധി ഫാസു ഹോതൂ’’തി സച്ചകിരിയം അകാസി.

ഇദാനി ഭഗവന്തം സക്ഖിം കത്വാ അത്തനോ സീലാദിഗുണേഹിപി സച്ചകിരിയം കാതും സിയാ ഖോ പന തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിപൂരകാരിനീതി സമത്തകാരിനീ. ചേതോസമഥസ്സാതി സമാധികമ്മട്ഠാനസ്സ. ഓഗാധപ്പത്താതി ഓഗാധം അനുപ്പവേസം പത്താ. പതിഗാധപ്പത്താതി പതിഗാധം പതിട്ഠം പത്താ. അസ്സാസപ്പത്താതി അസ്സാസം അവസ്സയം പത്താ. വേസാരജ്ജപ്പത്താതി സോമനസ്സഞാണം പത്താ. അപരപ്പച്ചയാതി പരപ്പച്ചയോ വുച്ചതി പരസദ്ധാ പരപത്തിയായനാ, തായ വിരഹിതാതി അത്ഥോ. ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി അത്തനോ ഗുണേ ആരബ്ഭ സച്ചകിരിയം അകാസി. ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠിതോ. യാവതാതി യത്തികായോ. താസം അഞ്ഞതരാതി താസം അന്തരേ ഏകാ. അനുകമ്പികാതി ഹിതാനുകമ്പികാ. ഓവാദികാതി ഓവാദദായികാ. അനുസാസികാതി അനുസിട്ഠിദായികാ.

൭. സോപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഏകീഭാവായ ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിതോ ഫലസമാപത്തിവിഹാരതോ വുട്ഠിതോ. യഥാവിഹാരന്തി അത്തനോ അത്തനോ വസനവിഹാരം. നവാതി പബ്ബജ്ജായ നവകാ. തേ പഞ്ചസതമത്താ അഹേസും. കാകച്ഛമാനാതി കാകസദ്ദം കരോന്താ ദന്തേ ഖാദന്താ. ഥേരാതി ഥിരഭാവം പത്താ. തേന നോതി തേന നു. സേയ്യസുഖാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ. രട്ഠികോതി യോ രട്ഠം ഭുഞ്ജതി. പേത്തണികോതി യോ പിതരാ ഭുത്താനുഭുത്തം ഭുഞ്ജതി. സേനാപതികോതി സേനായ ജേട്ഠകോ. ഗാമഗാമണികോതി ഗാമഭോജകോ. പൂഗഗാമണികോതി ഗണജേട്ഠകോ. അവിപസ്സകോ കുസലാനം ധമ്മാനന്തി കുസലാനം ധമ്മാനം അനേസകോ അഗവേസകോ ഹുത്വാ. ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനന്തി സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം.

൮. മച്ഛബന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ മച്ഛികന്തി മച്ഛഘാതകം. ഹത്ഥിനാ യാതീതി ഹത്ഥിയായീ. പരതോപി ഏസേവ നയോ. വജ്ഝേതി വധിതബ്ബേ. വധായനീതേതി വധായ ഉപനീതേ. പാപകേന മനസാതി ലാമകേന വധകചിത്തേന. പാളിയം പന വധായുപനീതേതി ലിഖന്തി. മാഗവികോതി മിഗഘാതകോ. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതന്തി യോ മനുസ്സഭൂതം പാപകേന മനസാ അനുപേക്ഖതി, തസ്സ സമ്പത്തിയാ അഭാവേ കിമേവ വത്തബ്ബം. ഇദം പാപകസ്സ കമ്മുനോ അനിട്ഠഫലഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം. യേസം പന താദിസം കമ്മം കരോന്താനമ്പി യസപടിലാഭോ ഹോതി, തേസം തം അകുസലം നിസ്സായ കുസലം വിപച്ചതീതി വേദിതബ്ബം. തേന പനസ്സ അകുസലകമ്മേന ഉപഹതത്താ വിപാകോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അകുസലപക്ഖോവ കഥിതോ.

൯. പഠമമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ നാതികേതി ഏവംനാമകേ ഗാമേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഇട്ഠകാമയേ പാസാദേ. അമതോഗധാതി നിബ്ബാനോഗധാ, നിബ്ബാനപതിട്ഠാതി അത്ഥോ. ഭാവേഥ നോതി ഭാവേഥ നു. മരണസ്സതിന്തി മരണസ്സതികമ്മട്ഠാനം. അഹോ വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ. ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി തുമ്ഹാകം സാസനേ മമ കിച്ചം ബഹു കതം അസ്സ. തദന്തരന്തി തം അന്തരം ഖണം ഓകാസം. അസ്സസിത്വാ വാ പസ്സസാമീതി ഏത്ഥ അസ്സാസോ വുച്ചതി അന്തോ പവിസനവാതോ, പസ്സാസോ ബഹി നിക്ഖമനവാതോ. ഇതി അയം ഭിക്ഖു യാവ അന്തോ പവിട്ഠവാതോ ബഹി നിക്ഖമതി, ബഹി നിക്ഖന്തോ വാതോ അന്തോ പവിസതി, താവ ജീവിതം പത്ഥേന്തോ ഏവമാഹ. ദന്ധന്തി മന്ദം ഗരുകം അസീഘപ്പവത്തം. ആസവാനം ഖയായാതി അരഹത്തഫലത്ഥായ. ഇമസ്മിം സുത്തേ മരണസ്സതി അരഹത്തം പാപേത്വാ കഥിതാതി.

൧൦. ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ പതിഗതായാതി പടിപന്നായ. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. സോ മമസ്സ അന്തരായോതി ഏത്ഥ തിവിധോ അന്തരായോ ജീവിതന്തരായോ, സമണധമ്മന്തരായോ, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കരോന്തസ്സ സഗ്ഗന്തരായോ ചേവ മഗ്ഗന്തരായോ ചാതി. തം സബ്ബമ്പി സന്ധായേവമാഹ. ബ്യാപജ്ജേയ്യാതി അജിണ്ണകാദിവസേന വിപജ്ജേയ്യ. അധിമത്തോതി ബലവാ. ഛന്ദോതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. വായാമോതി പയോഗവീരിയം. ഉസ്സാഹോതി ഉസ്സാപനവീരിയം. ഉസ്സോള്ഹീതി സമ്പാദനവീരിയം. അപ്പടിവാനീതി അനുക്കണ്ഠനാ അപ്പടിസങ്ഘരണാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സാരണീയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. അനുത്തരിയവഗ്ഗോ

൧-൨. സാമകസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧-൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ സാമഗാമകേതി സാമകാനം ഉസ്സന്നത്താ ഏവംലദ്ധനാമേ ഗാമകേ. പോക്ഖരണിയായന്തി പോക്ഖരണിയാനാമകേ വിഹാരേ. അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി രത്തിയാ പഠമയാമം അതിക്കമ്മ മജ്ഝിമയാമേ സമ്പത്തേ. അഭിക്കന്തവണ്ണാതി അഭിക്കന്തഅതിമനാപവണ്ണാ. കേവലകപ്പന്തി സകലകപ്പം. പോക്ഖരണിയം ഓഭാസേത്വാതി പോക്ഖരണിയാനാമകം മഹാവിഹാരം അത്തനോ ഓഭാസേന ഫരിത്വാ. സമനുഞ്ഞോതി സമാനഅനുഞ്ഞോ സമാനചിത്തോ. ദോവചസ്സതാതി ദുബ്ബചഭാവോ. പാപമിത്തതാതി ലാമകമിത്തതാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ പരിഹാനിയധമ്മാവ കഥിതാ. ദുതിയേ അപരിഹാനിയധമ്മാ ലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ.

൩. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ കാമരാഗരത്തായന്തി കാമരാഗരത്തോ അയം. ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോതി ഛന്ദരാഗേന വിനിബദ്ധോ. ഭയാതി ചിത്തുത്രാസഭയാ. പങ്കാതി കിലേസപങ്കതോ. സങ്ഗോ പങ്കോ ച ഉഭയന്തി സങ്ഗോ ച പങ്കോ ച ഇദമ്പി ഉഭയം. ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തി, യത്ഥ സത്തോ പുഥുജ്ജനോതി യസ്മിം സങ്ഗേ ച പങ്കേ ച പുഥുജ്ജനോ സത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോ പലിബുദ്ധോ. ഉപാദാനേതി ചതുബ്ബിധേ ഉപാദാനേ. ജാതിമരണസമ്ഭവേതി ജാതിയാ ച മരണസ്സ ച സമ്ഭവേ പച്ചയഭൂതേ. അനുപാദാ വിമുച്ചന്തീതി അനുപാദിയിത്വാ വിമുച്ചന്തി. ജാതിമരണസങ്ഖയേതി ജാതിമരണാനം സങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ, നിബ്ബാനാരമ്മണായ വിമുത്തിയാ വിമുച്ചന്തീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം ഠാനേ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തമേവ പത്തോ ഏസ ഭിക്ഖു. ഇദാനി തം ഖീണാസവം ഥോമേന്തോ തേ ഖേമപ്പത്താതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖേമപ്പത്താതി ഖേമഭാവം പത്താ. സുഖിനോതി ലോകുത്തരസുഖേന സുഖിതാ. ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാതി അബ്ഭന്തരേ കിലേസാഭാവേന ദിട്ഠധമ്മേയേവ അഭിനിബ്ബുതാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവടം കഥിതം.

൪. ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ പദാലേയ്യാതി ഭിന്ദേയ്യ. ഛവായാതി ലാമികായ. സമാധിസ്സ സമാപത്തികുസലോ ഹോതീതി ആഹാരസപ്പായഉതുസപ്പായാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ സമാധിം സമാപജ്ജിതും കുസലോ ഹോതി ഛേകോ സമത്ഥോ പടിബലോ. സമാധിസ്സ ഠിതികുസലോതി സമാധിസ്സ ഠിതിയം കുസലോ, സമാധിം ഠപേതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. സമാധിസ്സ വുട്ഠാനകുസലോതി സമാധിസ്സ വുട്ഠാനേ കുസലോ, യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. സമാധിസ്സ കല്ലിതകുസലോതി സമാധിസ്സ കല്ലതായ കുസലോ, സമാധിചിത്തം ഹാസേതും കല്ലം കാതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലോതി സമാധിസ്സ അസപ്പായേ അനുപകാരകേ ധമ്മേ വജ്ജേത്വാ സപ്പായേ ഉപകാരകേ സേവന്തോപി, ‘‘അയം സമാധിനിമിത്താരമ്മണോ അയം ലക്ഖണാരമ്മണോ’’തി ജാനന്തോപി സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലോ നാമ ഹോതി. സമാധിസ്സ അഭിനീഹാരകുസലോതി ഉപരിഉപരിസമാപത്തിസമാപജ്ജനത്ഥായ പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിം അഭിനീഹരിതും സക്കോന്തോ സമാധിസ്സ അഭിനീഹാരകുസലോ നാമ ഹോതി. സോ പഠമജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ദുതിയം സമാപജ്ജതി, ദുതിയജ്ഝാനാ…പേ… തതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ചതുത്ഥം സമാപജ്ജതീതി.

൫. അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ അനുസ്സതിട്ഠാനാനീതി അനുസ്സതികാരണാനി. ഇതിപി സോ ഭഗവാതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വിത്ഥാരിതാനേവ. ഇദമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്മണം കരിത്വാതി ഇദം ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം ആരമ്മണം കരിത്വാ. വിസുജ്ഝന്തീതി പരമവിസുദ്ധിം നിബ്ബാനം പാപുണന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൬. മഹാകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ സമ്ബാധേതി പഞ്ചകാമഗുണസമ്ബാധേ. ഓകാസാധിഗമോതി ഏത്ഥ ഓകാസാ വുച്ചന്തി ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി, തേസം അധിഗമോ. വിസുദ്ധിയാതി വിസുജ്ഝനത്ഥായ. സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായാതി സോകാനഞ്ച പരിദേവാനഞ്ച സമതിക്കമത്ഥായ. അത്ഥങ്ഗമായാതി അത്ഥം ഗമനത്ഥായ. ഞായസ്സ അധിഗമായാതി സഹവിപസ്സനകസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമനത്ഥായ. നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാതി അപച്ചയപരിനിബ്ബാനസ്സ പച്ചക്ഖകിരിയത്ഥായ.

സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന. ആകാസസമേനാതി അലഗ്ഗനട്ഠേന ചേവ അപലിബുദ്ധട്ഠേന ച ആകാസസദിസേന. വിപുലേനാതി ന പരിത്തകേന. മഹഗ്ഗതേനാതി മഹന്തഭാവം ഗതേന, മഹന്തേഹി വാ അരിയസാവകേഹി ഗതേന, പടിപന്നേനാതി അത്ഥോ. അപ്പമാണേനാതി ഫരണഅപ്പമാണതായ അപ്പമാണേന. അവേരേനാതി അകുസലവേരപുഗ്ഗലവേരരഹിതേന. അബ്യാപജ്ഝേനാതി കോധദുക്ഖവജ്ജിതേന. സബ്ബമേതം ബുദ്ധാനുസ്സതിചിത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം. പരതോപി ഏസേവ നയോ. വിസുദ്ധിധമ്മാതി വിസുജ്ഝനസഭാവാ. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി മിസ്സകാനേവ കഥിതാനീതി.

൭. പഠമസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ മനോഭാവനീയസ്സാതി ഏത്ഥ മനം ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി മനോഭാവനീയോ. ദസ്സനായാതി ദസ്സനത്ഥം. നിസ്സരണന്തി നിഗ്ഗമനം വൂപസമനം. ധമ്മം ദേസേതീതി കാമരാഗപ്പജഹനത്ഥായ അസുഭകമ്മട്ഠാനം കഥേതി. ദുതിയവാരാദീസു ബ്യാപാദപ്പഹാനായ മേത്താകമ്മട്ഠാനം, ഥിനമിദ്ധപ്പഹാനായ ഥിനമിദ്ധവിനോദനകമ്മട്ഠാനം, ആലോകസഞ്ഞം വാ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുആദീനം വാ അഞ്ഞതരം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപ്പഹാനായ സമഥകമ്മട്ഠാനം, വിചികിച്ഛാപഹാനായ തിണ്ണം രതനാനം ഗുണകഥം കഥേന്തോ ധമ്മം ദേസേതീതി വേദിതബ്ബോ. ആഗമ്മാതി ആരബ്ഭ. മനസികരോതോതി ആരമ്മണവസേന ചിത്തേ കരോന്തസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി അനന്തരായേന ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

൮. ദുതിയസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ മണ്ഡലമാളേതി ഭോജനസാലായ. ചാരിത്തകിലമഥോതി പിണ്ഡപാതചരിയായ ഉപ്പന്നകിലമഥോ. ഭത്തകിലമഥോതി ഭത്തദരഥോ. വിഹാരപച്ഛായായന്തി വിഹാരപച്ചന്തേ ഛായായ. യദേവസ്സ ദിവാ സമാധിനിമിത്തം മനസികതം ഹോതീതി യം ഏവ തസ്സ തതോ പുരിമദിവസഭാഗേ സമഥനിമിത്തം ചിത്തേ കതം ഹോതി. തദേവസ്സ തസ്മിം സമയേ സമുദാചരതീതി തംയേവ ഏതസ്സ തസ്മിം സമയേ ദിവാവിഹാരേ നിസിന്നസ്സ മനോദ്വാരേ സഞ്ചരതി. ഓജട്ഠായീതി ഓജായ ഠിതോ പതിട്ഠിതോ. ഫാസുകസ്സ ഹോതീതി ഫാസുകം അസ്സ ഹോതി. സമ്മുഖാതി കഥേന്തസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ. സുതന്തി സോതേന സുതം. പടിഗ്ഗഹിതന്തി ചിത്തേന പടിഗ്ഗഹിതം.

൯. ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ഉദായിന്തി ലാളുദായിത്ഥേരം. സുണോമഹം, ആവുസോതി, ആവുസോ, നാഹം ബധിരോ, സുണാമി ഭഗവതോ വചനം, പഞ്ഹം പന ഉപപരിക്ഖാമീതി. അധിചിത്തന്തി സമാധിവിപസ്സനാചിത്തം. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനന്തി ഇദം ഝാനത്തയസങ്ഖാതം അനുസ്സതികാരണം. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതീതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സുഖവിഹാരത്ഥായ പവത്തതി. ആലോകസഞ്ഞന്തി ആലോകനിമിത്തേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞം. ദിവാ സഞ്ഞം അധിട്ഠാതീതി ദിവാതി സഞ്ഞം ഠപേതി. യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിന്തി യഥാനേന ദിവാ ആലോകസഞ്ഞാ മനസികതാ, രത്തിമ്പി തഥേവ തം മനസി കരോതി. യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാതി യഥാ വാനേന രത്തിം ആലോകസഞ്ഞാ മനസികതാ, ദിവാപി തം തഥേവ മനസി കരോതി. വിവടേനാതി പാകടേന. അപരിയോനദ്ധേനാതി നീവരണേഹി അനോനദ്ധേന. സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതീതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണത്ഥായ സഹോഭാസകം ചിത്തം ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതി. യം പന ‘‘ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതീ’’തി വുത്തം, തം ഥിനമിദ്ധവിനോദനാലോകസഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം, ന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാലോകന്തി വേദിതബ്ബം. ഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭായാതി ദിബ്ബചക്ഖുസങ്ഖാതസ്സ ഞാണദസ്സനസ്സ പടിലാഭായ.

ഇമമേവ കായന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനേ വുത്തം. കാമരാഗപ്പഹാനായാതി പഞ്ചകാമഗുണികസ്സ രാഗസ്സ പഹാനത്ഥായ. സേയ്യഥാപി പസ്സേയ്യാതി യഥാ പസ്സേയ്യ. സരീരന്തി മതസരീരം. സിവഥികായ ഛഡ്ഡിതന്തി സുസാനേ അപവിദ്ധം. ഏകാഹം മതസ്സ അസ്സാതി ഏകാഹമതം. ദ്വീഹം മതസ്സ അസ്സാതി ദ്വീഹമതം. തീഹം മതസ്സ അസ്സാതി തീഹമതം. ഭസ്താ വിയ വായുനാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ യഥാനുക്കമം സമുഗ്ഗതേന സൂനഭാവേന ധുമാതത്താ ഉദ്ധുമാതം, ഉദ്ധുമാതമേവ ഉദ്ധുമാതകം. പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം ഉദ്ധുമാതന്തി ഉദ്ധുമാതകം. വിനീലം വുച്ചതി വിപരിഭിന്നവണ്ണം, വിനീലമേവ വിനീലകം. പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിനീലന്തി വിനീലകം. മംസുസ്സദട്ഠാനേസു രത്തവണ്ണസ്സ പുബ്ബസന്നിചയട്ഠാനേസു സേതവണ്ണസ്സ യേഭുയ്യേന ച നീലവണ്ണസ്സ നീലട്ഠാനേ നീലസാടകപാരുതസ്സേവ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. പരിഭിന്നട്ഠാനേഹി നവഹി വാ വണമുഖേഹി വിസ്സന്ദമാനം പുബ്ബം വിപുബ്ബം, വിപുബ്ബമേവ വിപുബ്ബകം. പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിപുബ്ബന്തി വിപുബ്ബകം. വിപുബ്ബകം ജാതം തഥാഭാവം ഗതന്തി വിപുബ്ബകജാതം.

സോ ഇമമേവ കായന്തി സോ ഭിക്ഖു ഇമം അത്തനോ കായം തേന കായേന സദ്ധിം ഞാണേന ഉപസംഹരതി ഉപനേതി. കഥം? അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ആയു ഉസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേസം തിണ്ണം ധമ്മാനം അത്ഥിതായ അയം കായോ ഠാനഗമനാദിഖമോ ഹോതി, ഇമേസം പന വിഗമാ അയമ്പി ഏവംധമ്മോ ഏവംപൂതികസഭാവോയേവാതി. ഏവംഭാവീതി ഏവമേവം ഉദ്ധുമാതാദിഭേദോ ഭവിസ്സതി. ഏവം അനതീതോതി ഏവം ഉദ്ധുമാതാദിഭാവം അനതിക്കന്തോ.

ഖജ്ജമാനന്തി ഉദരാദീസു നിസീദിത്വാ ഉദരമംസഓട്ഠമംസഅക്ഖികമംസാദീനി ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദിയമാനം. സമംസലോഹിതന്തി സേസാവസേസമംസലോഹിതയുത്തം. നിമ്മംസലോഹിതമക്ഖിതന്തി മംസേ ഖീണേപി ലോഹിതം ന സുസ്സതി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘നിമ്മംസലോഹിതമക്ഖിത’’ന്തി. അഞ്ഞേനാതി അഞ്ഞേന ദിസാഭാഗേന. ഹത്ഥട്ഠികന്തി ചതുസട്ഠിഭേദമ്പി ഹത്ഥട്ഠികം പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം വിപ്പകിണ്ണം. പാദട്ഠികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേരോവസ്സികാനീതി അതിക്കന്തസംവച്ഛരാനി. പൂതീനീതി അബ്ഭോകാസേ ഠിതാനി വാതാതപവുട്ഠിസമ്ഫസ്സേന തേരോവസ്സികാനേവ പൂതീനി ഹോന്തി, അന്തോഭൂമിഗതാനി പന ചിരതരം തിട്ഠന്തി. ചുണ്ണകജാതാനീതി ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹുത്വാ വിപ്പകിണ്ണാനി. സബ്ബത്ഥ സോ ഇമമേവാതി വുത്തനയേന ഖജ്ജമാനാദീനം വസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാതി അസ്മീതി പവത്തസ്സ നവവിധസ്സ മാനസ്സ സമുഗ്ഘാതത്ഥായ. അനേകധാതുപടിവേധായാതി അനേകധാതൂനം പടിവിജ്ഝനത്ഥായ. സതോവ അഭിക്കമതീതി ഗച്ഛന്തോ സതിപഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതോവ ഗച്ഛതി. സതോവ പടിക്കമതീതി പടിനിവത്തന്തോപി സതിപഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതോവ നിവത്തതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സതിസമ്പജഞ്ഞായാതി സതിയാ ച ഞാണസ്സ ച അത്ഥായ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സതിഞാണാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനീതി.

൧൦. അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഉച്ചാവചന്തി യം കിഞ്ചി മഹന്തഖുദ്ദകം, ഉച്ചനീചം വാ. ഹീനന്തി നിഹീനം. ഗമ്മന്തി ഗാമവാസികാനം ദസ്സനം. പോഥുജ്ജനികന്തി പുഥുജ്ജനാനം സന്തകം. അനരിയന്തി ന അരിയം ന ഉത്തമം ന പരിസുദ്ധം. അനത്ഥസംഹിതന്തി ന അത്ഥസന്നിസ്സിതം. ന നിബ്ബിദായാതി ന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. ന വിരാഗായാതി ന രാഗാദീനം വിരജ്ജനത്ഥായ. ന നിരോധായാതി ന രാഗാദീനം അപ്പവത്തിനിരോധായ. ന ഉപസമായാതി ന രാഗാദീനം വൂപസമനത്ഥായ. ന അഭിഞ്ഞായാതി ന അഭിജാനനത്ഥായ. ന സമ്ബോധായാതി ന സമ്ബോധിസങ്ഖാതസ്സ ചതുമഗ്ഗഞാണസ്സ പടിവിജ്ഝനത്ഥായ. ന നിബ്ബാനായാതി ന നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ.

നിവിട്ഠസദ്ധോതി പതിട്ഠിതസദ്ധോ. നിവിട്ഠപേമോതി പതിട്ഠിതപേമോ. ഏകന്തഗതോതി ഏകന്തം ഗതോ, അചലപ്പത്തോതി അത്ഥോ. അഭിപ്പസന്നോതി അതിവിയ പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയന്തി ഏതം അനുത്തരം. ഹത്ഥിസ്മിമ്പി സിക്ഖതീതി ഹത്ഥിനിമിത്തം സിക്ഖിതബ്ബം ഹത്ഥിസിപ്പം സിക്ഖതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉച്ചാവചന്തി മഹന്തഖുദ്ദകം സിപ്പം സിക്ഖതി.

ഉപട്ഠിതാ പാരിചരിയേതി പാരിചരിയായ പച്ചുപട്ഠിതാ. ഭാവയന്തി അനുസ്സതിന്തി അനുത്തരം അനുസ്സതിം ഭാവേന്തി. വിവേകപ്പടിസംയുത്തന്തി നിബ്ബാനനിസ്സിതം കത്വാ. ഖേമന്തി നിരുപദ്ദവം. അമതഗാമിനന്തി നിബ്ബാനഗാമിനം, അരിയമഗ്ഗം ഭാവേന്തീതി അത്ഥോ. അപ്പമാദേ പമോദിതാതി സതിയാ അവിപ്പവാസസങ്ഖാതേ അപ്പമാദേ ആമോദിതാ പമോദിതാ. നിപകാതി നേപക്കേന സമന്നാഗതാ. സീലസംവുതാതി സീലേന സംവുതാ പിഹിതാ. തേ വേ കാലേന പച്ചേന്തീതി തേ വേ യുത്തപ്പയുത്തകാലേ ജാനന്തി. യത്ഥ ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതീതി യസ്മിം ഠാനേ സകലം വട്ടദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, തം അമതം മഹാനിബ്ബാനം തേ ഭിക്ഖൂ ജാനന്തീതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഛ അനുത്തരിയാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനീതി.

അനുത്തരിയവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ദേവതാവഗ്ഗോ

൧. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സേഖസ്സാതി സത്തവിധസ്സ സേഖസ്സ. പുഥുജ്ജനേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. പരിഹാനായാതി ഉപരൂപരിഗുണപരിഹാനായ.

൨-൩. അപരിഹാനസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൩൨-൩൩. ദുതിയേ സത്ഥുഗാരവതാതി സത്ഥരി ഗരുഭാവോ. ധമ്മഗാരവതാതി നവവിധേ ലോകുത്തരധമ്മേ ഗരുഭാവോ. സങ്ഘഗാരവതാതി സങ്ഘേ ഗരുഭാവോ. സിക്ഖാഗാരവതാതി തീസു സിക്ഖാസു ഗരുഭാവോ. അപ്പമാദഗാരവതാതി അപ്പമാദേ ഗരുഭാവോ. പടിസന്ഥാരഗാരവതാതി ധമ്മാമിസവസേന ദുവിധേ പടിസന്ഥാരേ ഗരുഭാവോ. സത്ഥാ ഗരു അസ്സാതി സത്ഥുഗരു. ധമ്മോ ഗരു അസ്സാതി ധമ്മഗരു. തിബ്ബഗാരവോതി ബഹലഗാരവോ. പടിസന്ഥാരേ ഗാരവോ അസ്സാതി പടിസന്ഥാരഗാരവോ. തതിയേ സപ്പതിസ്സോതി സജേട്ഠകോ സഗാരവോ. ഹിരോത്തപ്പം പനേത്ഥ മിസ്സകം കഥിതം.

൪. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ തിസ്സോ നാമ ഭിക്ഖൂതി ഥേരസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികോ. മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോതി ഇജ്ഝനട്ഠേന മഹതീ ഇദ്ധി അസ്സാതി മഹിദ്ധികോ. അനുഫരണട്ഠേന മഹാ ആനുഭാവോ അസ്സാതി മഹാനുഭാവോ. ചിരസ്സം ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഇമം പരിയായമകാസീതി ഏവരൂപം ലോകേ പകതിയാ പിയസമുദാഹാരവചനം ഹോതി. ലോകിയാ ഹി ചിരസ്സം ആഗതമ്പി അനാഗതപുബ്ബമ്പി മനാപജാതിയം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ഭവം ആഗതോ, ചിരസ്സം ഭവം ആഗതോ, കഥം തേ ഇധാഗമനമഗ്ഗോ ഞാതോ, കിം മഗ്ഗമൂള്ഹോസീ’’തിആദീനി വദന്തി. അയം പന ആഗതപുബ്ബത്തായേവ ഏവമാഹ. ഥേരോ ഹി കാലേന കാലം ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതിയേവ. തത്ഥ പരിയായമകാസീതി വാരം അകാസി. യദിദം ഇധാഗമനായാതി യോ അയം ഇധാഗമനായ വാരോ, തം ചിരസ്സം അകാസീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദമാസനം പഞ്ഞത്തന്തി മഹാരഹം ബ്രഹ്മപല്ലങ്കം പഞ്ഞാപേത്വാ ഏവമാഹ. അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അധിഗതേന അചലേന മഗ്ഗപ്പസാദേന. ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണം കഥിതം.

൫. വിജ്ജാഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ വിജ്ജാഭാഗിയാതി വിജ്ജാകോട്ഠാസികാ. അനിച്ചസഞ്ഞാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാതി ദുക്ഖാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാതി അനത്താനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. പഹാനസഞ്ഞാതി പഹാനാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. വിരാഗസഞ്ഞാതി വിരാഗാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. നിരോധസഞ്ഞാതി നിരോധാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ.

൬. വിവാദമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ വിവാദമൂലാനീതി വിവാദസ്സ മൂലാനി. കോധനോതി കുജ്ഝനലക്ഖണേന കോധേന സമന്നാഗതോ. ഉപനാഹീതി വേരഅപ്പടിനിസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന ഉപനാഹേന സമന്നാഗതോ. അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ കഥം ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതി? കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ വിയ ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു വിവാദം ആപന്നേസു തസ്മിം വിഹാരേ തേസം അന്തേവാസികാ വിവദന്തി, തേസം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വിവദതി. തതോ തേസം ഉപട്ഠാകാ വിവദന്തി, അഥ മനുസ്സാനം ആരക്ഖദേവതാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. തഥാ ധമ്മവാദീനം ആരക്ഖദേവതാ ധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി, അധമ്മവാദീനം അധമ്മവാദിനിയോ. തതോ ആരക്ഖദേവതാനം മിത്താ ഭുമ്മദേവതാ ഭിജ്ജന്തി. ഏവം പരമ്പരായ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീഹി പന അധമ്മവാദിനോവ ബഹുതരാ ഹോന്തി. തതോ യം ബഹുകേഹി ഗഹിതം, തം ഗച്ഛന്തി. ധമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹുതരാവ അധമ്മം ഗണ്ഹന്തി. തേ അധമ്മം പുരക്ഖത്വാ വിഹരന്താ അപായേ നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. അജ്ഝത്തം വാതി തുമ്ഹാകം അബ്ഭന്തരപരിസായ. ബഹിദ്ധാതി പരേസം പരിസായ.

മക്ഖീതി പരേസം ഗുണമക്ഖനലക്ഖണേന മക്ഖേന സമന്നാഗതോ. പളാസീതി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ. ഇസ്സുകീതി പരസ്സ സക്കാരാദീനി ഇസ്സായനലക്ഖണായ ഇസ്സായ സമന്നാഗതോ. മച്ഛരീതി ആവാസമച്ഛരിയാദീഹി സമന്നാഗതോ. സഠോതി കേരാടികോ. മായാവീതി കതപടിച്ഛാദകോ. പാപിച്ഛോതി അസന്തസമ്ഭാവനിച്ഛകോ ദുസ്സീലോ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി നത്ഥികവാദീ, അഹേതുവാദീ, അകിരിയവാദീ. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി സയം ദിട്ഠമേവ പരാമസതി. ആധാനഗ്ഗാഹീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹീ. ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീതി ന സക്കാ ഹോതി ഗഹിതം വിസ്സജ്ജാപേതും. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൭. ദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ വേളുകണ്ഡകീതി വേളുകണ്ഡകനഗരവാസിനീ. ഛളങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ഛഹി ഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതീതി ദാനം ദേതി. പുബ്ബേവ ദാനാ സുമനോതി ദാനം ദസ്സാമീതി മാസഡ്ഢമാസതോ പട്ഠായ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹോതി. ഏത്ഥ ഹി പുബ്ബേചേതനാ ദസ്സാമീതി ചിത്തുപ്പാദകാലതോ പട്ഠായ ‘‘ഇതോ ഉട്ഠിതേന ദാനം ദസ്സാമീ’’തി ഖേത്തഗ്ഗഹണം ആദിം കത്വാ ചിന്തേന്തസ്സ ലബ്ഭതി. ദദം ചിത്തം പസാദേതീതി ഏവം വുത്താ മുഞ്ചചേതനാ പന ദാനകാലേയേവ ലബ്ഭതി. ദത്വാ അത്തമനോ ഹോതീതി അയം പന അപരചേതനാ അപരാപരം അനുസ്സരന്തസ്സ ലബ്ഭതി. വീതരാഗാതി വിഗതരാഗാ ഖീണാസവാ. രാഗവിനയായ വാ പടിപന്നാതി രാഗവിനയപടിപദം പടിപന്നാ. ഉക്കട്ഠദേസനാ ചേസാ, ന കേവലം പന ഖീണാസവാനം, അനാഗാമി-സകദാഗാമി-സോതാപന്നാനമ്പി അന്തമസോ തദഹുപബ്ബജിതസ്സ ഭണ്ഡഗാഹകസാമണേരസ്സാപി ദിന്നാ ദക്ഖിണാ ഛളങ്ഗസമന്നാഗതാവ ഹോതി. സോപി ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥമേവ പബ്ബജിതോ.

യഞ്ഞസ്സ സമ്പദാതി ദാനസ്സ പരിപുണ്ണതാ. സഞ്ഞതാതി സീലസഞ്ഞമേന സഞ്ഞതാ. സയം ആചമയിത്വാനാതി അത്തനാവ ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ. സകേഹി പാണിഭീതി അത്തനോ ഹത്ഥേഹി. സയേഹീതിപി പാഠോ. സദ്ധോതി രതനത്തയഗുണേ സദ്ദഹന്തോ. മുത്തേന ചേതസാതി ലാഭമച്ഛരിയാദീഹി വിമുത്തേന ചിത്തേന. അബ്യാപജ്ഝം സുഖം ലോകന്തി നിദ്ദുക്ഖം ഉളാരസുഖസോമനസ്സം ദേവലോകം.

൮. അത്തകാരീസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അദ്ദസം വാ അസ്സോസിം വാതി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ മാ അദ്ദസം, അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ വസതീതി മാ അസ്സോസിം, കഥേന്തസ്സ വാ വചനം മാ അസ്സോസിം. കഥഞ്ഹി നാമാതി കേന നാമ കാരണേന. ആരമ്ഭധാതൂതി ആരഭനവസേന പവത്തവീരിയം. നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖമനസഭാവം വീരിയം. പരക്കമധാതൂതി പരക്കമസഭാവോ. ഥാമധാതൂതി ഥാമസഭാവോ. ഠിതിധാതൂതി ഠിതിസഭാവോ. ഉപക്കമധാതൂതി ഉപക്കമസഭാവോ. സബ്ബം ചേതം തേന തേനാകാരേന പവത്തസ്സ വീരിയസ്സേവ നാമം.

൯-൧൦. നിദാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൦. നവമേ കമ്മാനന്തി വട്ടഗാമികമ്മാനം. സമുദയായാതി പിണ്ഡകരണത്ഥായ. നിദാനന്തി പച്ചയോ. ലോഭജേനാതി ലോഭതോ ജാതേന. ന പഞ്ഞായന്തീതി ‘‘ഏവരൂപേന കമ്മേന നിബ്ബത്താ’’തി ന ദിസ്സന്തി. സുക്കപക്ഖേ കമ്മാനന്തി വിവട്ടഗാമികമ്മാനം. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ദസമേ നിചുലവനേതി മഹാമുചലിന്ദവനേ. സദ്ധമ്മോതി സാസനസദ്ധമ്മോ.

൧൧. ദാരുക്ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ഏകാദസമേ ചേതോവസിപ്പത്തോതി ചിത്തവസിഭാവം പത്തോ. പഥവീത്വേവ അധിമുച്ചേയ്യാതി ഥദ്ധാകാരം പഥവീധാതൂതി സല്ലക്ഖേയ്യ. യം നിസ്സായാതി യം വിജ്ജമാനം ഥദ്ധാകാരം പഥവീധാതും നിസ്സായ അമും ദാരുക്ഖന്ധം പഥവീത്വേവ അധിമുച്ചേയ്യ, സാ ഏത്ഥ പഥവീധാതു അത്ഥീതി. ഇമിനാ നയേന സേസപദാനിപി വേദിതബ്ബാനി. യഥേവ ഹി തസ്മിം ഥദ്ധാകാരാ പഥവീധാതു അത്ഥി, ഏവം യൂസാകാരാ ആപോധാതു, ഉണ്ഹാകാരാ തേജോധാതു, വിത്ഥമ്ഭനാകാരാ വായോധാതു, രത്തവണ്ണമ്ഹി സാരേ പദുമപുപ്ഫവണ്ണാ സുഭധാതു, പൂതിഭൂതേ ചുണ്ണേ ചേവ ഫേഗ്ഗുപപടികാസു ച അമനുഞ്ഞവണ്ണാ അസുഭധാതു, തം നിസ്സായ അമും ദാരുക്ഖന്ധം അസുഭന്ത്വേവ അധിമുച്ചേയ്യ സല്ലക്ഖേയ്യാതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ മിസ്സകവിഹാരോ നാമ കഥിതോ.

൧൨. നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദ്വാദസമേ ഗാമന്തവിഹാരിന്തി ഗാമന്തസേനാസനവാസിം. സമാഹിതം നിസിന്നന്തി തസ്മിം ഗാമന്തസേനാസനേ സമാധിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നം. ഇദാനിമന്തി ഇദാനി ഇമം. സമാധിമ്ഹാ ചാവേസ്സതീതി സമാധിതോ ഉട്ഠാപേസ്സതി. ന അത്തമനോ ഹോമീതി ന സകമനോ ഹോമി. പചലായമാനന്തി നിദ്ദായമാനം. ഏകത്തന്തി ഏകസഭാവം, ഏകഗ്ഗതാഭൂതം അരഞ്ഞസഞ്ഞംയേവ ചിത്തേ കരിസ്സതീതി അത്ഥോ. അനുരക്ഖിസ്സതീതി അനുഗ്ഗണ്ഹിസ്സതി. അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമോചേസ്സതീതി അഞ്ഞസ്മിം കാലേ അവിമുത്തം ചിത്തം ഇദാനി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമോചയിസ്സതി. രിഞ്ചതീതി വജ്ജേതി വിസ്സജ്ജേതി. പടിപണാമേത്വാതി പനുദിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ. ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മായാതി ഉച്ചാരപസ്സാവകരണത്ഥായ. ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന സത്ഥാരാ അരഞ്ഞസേനാസനസ്സ വണ്ണോ കഥിതോ. സുത്തസ്സ പന പഠമകോട്ഠാസേ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി.

ദേവതാവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. ധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിന്തി ഇദം ‘‘ആയാമാനന്ദാ’’തി ഥേരം ആമന്തേത്വാ ഗതത്താ വുത്തം, സത്ഥാ പന അനൂനേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പരിവുതോ തത്ഥ അഗമാസീതി വേദിതബ്ബോ. തേനുപസങ്കമീതി തേഹേവ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പരിവുതോ ഉപസങ്കമി. പരിസിഞ്ചിത്വാതി വോഹാരവചനമേതം, ന്ഹായിത്വാതി അത്ഥോ. പുബ്ബാപയമാനോതി രത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗചീവരം ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ പച്ഛിമലോകധാതും പിട്ഠിതോ കത്വാ പുരത്ഥിമലോകധാതും അഭിമുഖോ വോദകഭാവേന ഗത്താനി പുബ്ബസദിസാനി കുരുമാനോ അട്ഠാസീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി തേന തേന ഠാനേന ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ സത്ഥാരംയേവ പരിവാരേത്വാ അട്ഠാസി. ഇതി തസ്മിം സമയേ ആകാസതോ പതമാനം രത്തസുവണ്ണകുണ്ഡലം വിയ സൂരിയോ പച്ഛിമലോകധാതും പടിപജ്ജി, പരിസുദ്ധരജതമണ്ഡലോ വിയ പാചീനലോകധാതുതോ ചന്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗഞ്ഛി, മജ്ഝട്ഠാനേപി പഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ പുബ്ബകോട്ഠകനദീതീരേ ലോകം അലങ്കുരുമാനോ അട്ഠാസി.

തേന ഖോ പന സമയേന…പേ… സേതോ നാമ നാഗോതി സേതവണ്ണതായ ഏവം ലദ്ധനാമോ ഹത്ഥിനാഗോ. മഹാതൂരിയതാളിതവാദിതേനാതി മഹന്തേന തൂരിയതാളിതവാദിതേന. തത്ഥ പഠമം സങ്ഘട്ടനം താളിതം നാമ ഹോതി, തതോ പരം വാദിതം. ജനോതി ഹത്ഥിദസ്സനത്ഥം സന്നിപതിതമഹാജനോ. ദിസ്വാ ഏവമാഹാതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഘംസിത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ഉത്താരേത്വാ ബഹിതീരേ ഠപേത്വാ ഗത്താനി വോദകാനി കത്വാ ഹത്ഥാലങ്കാരേന അലങ്കതം തം മഹാനാഗം ദിസ്വാ ഇദം ‘‘അഭിരൂപോ വത, ഭോ’’തി പസംസാവചനമാഹ. കായുപപന്നോതി സരീരസമ്പത്തിയാ ഉപപന്നോ, പരിപുണ്ണങ്ഗപച്ചങ്ഗോതി അത്ഥോ. ആയസ്മാ ഉദായീതി പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ കാളുദായിത്ഥേരോ. ഏതദവോചാതി തം മഹാജനം ഹത്ഥിസ്സ വണ്ണം ഭണന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ജനോ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തഹത്ഥിനോ വണ്ണം കഥേതി, ന ബുദ്ധഹത്ഥിസ്സ. അഹം ദാനി ഇമിനാ ഹത്ഥിനാഗേന ഉപമം കത്വാ ബുദ്ധനാഗസ്സ വണ്ണം കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘ഹത്ഥിമേവ നു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ മഹന്തന്തി ആരോഹസമ്പന്നം. ബ്രഹന്തന്തി പരിണാഹസമ്പന്നം. ഏവമാഹാതി ഏവം വദതി. അഥ ഭഗവാ യസ്മാ അയം നാഗസദ്ദോ ഹത്ഥിമ്ഹിചേവ അസ്സഗോണഉരഗരുക്ഖമനുസ്സേസു ചാപി പവത്തതി, തസ്മാ ഹത്ഥിമ്പി ഖോതിആദിമാഹ.

ആഗുന്തി പാപകം ലാമകം അകുസലധമ്മം. തമഹം നാഗോതി ബ്രൂമീതി തം അഹം ഇമേഹി തീഹി ദ്വാരേഹി ദസന്നം അകുസലകമ്മപഥാനം ദ്വാദസന്നഞ്ച അകുസലചിത്താനം അകരണതോ നാഗോതി വദാമി. അയഞ്ഹി ന ആഗും കരോതീതി ഇമിനാ അത്ഥേന നാഗോ. ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദാമീതി ഇമാഹി ചതുസട്ഠിപദാഹി സോളസഹി ഗാഥാഹി അനുമോദാമി അഭിനന്ദാമി.

മനുസ്സഭൂതന്തി ദേവാദിഭാവം അനുപഗന്ത്വാ മനുസ്സമേവ ഭൂതം. അത്തദന്തന്തി അത്തനായേവ ദന്തം, ന അഞ്ഞേഹി ദമഥം ഉപനീതം. ഭഗവാ ഹി അത്തനാ ഉപ്പാദിതേനേവ മഗ്ഗദമഥേന ചക്ഖുതോപി ദന്തോ, സോതതോപി, ഘാനതോപി, ജിവ്ഹാതോപി, കായതോപി, മനതോപീതി ഇമേസു ഛസു ഠാനേസു ദന്തോ സന്തോ നിബ്ബുതോ പരിനിബ്ബുതോ. തേനാഹ – ‘‘അത്തദന്ത’’ന്തി. സമാഹിതന്തി ദുവിധേനാപി സമാധിനാ സമാഹിതം. ഇരിയമാനന്തി വിഹരമാനം. ബ്രഹ്മപഥേതി സേട്ഠപഥേ, അമതപഥേ, നിബ്ബാനപഥേ. ചിത്തസ്സൂപസമേ രതന്തി പഠമജ്ഝാനേന പഞ്ച നീവരണാനി വൂപസമേത്വാ, ദുതിയജ്ഝാനേന വിതക്കവിചാരേ, തതിയജ്ഝാനേന പീതിം, ചതുത്ഥജ്ഝാനേന സുഖദുക്ഖം വൂപസമേത്വാ തസ്മിം ചിത്തസ്സൂപസമേ രതം അഭിരതം.

നമസ്സന്തീതി കായേന നമസ്സന്തി, വാചായ നമസ്സന്തി, മനസാ നമസ്സന്തി, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാ നമസ്സന്തി, സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി. സബ്ബധമ്മാനപാരഗുന്തി സബ്ബേസം ഖന്ധായതനധാതുധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ, പരിഞ്ഞാപാരഗൂ, പഹാനപാരഗൂ, ഭാവനാപാരഗൂ, സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ, സമാപത്തിപാരഗൂതി ഛബ്ബിധേന പാരഗമനേന പാരഗതം പാരപ്പത്തം മത്ഥകപ്പത്തം. ദേവാപി തം നമസ്സന്തീതി ദുക്ഖപ്പത്താ സുബ്രഹ്മദേവപുത്താദയോ സുഖപ്പത്താ ച സബ്ബേവ ദസസഹസ്സചക്കവാളവാസിനോ ദേവാപി തുമ്ഹേ നമസ്സന്തി. ഇതി മേ അരഹതോ സുതന്തി ഇതി മയാ ചതൂഹി കാരണേഹി അരഹാതി ലദ്ധവോഹാരാനം തുമ്ഹാകംയേവ സന്തികേ സുതന്തി ദീപേതി.

സബ്ബസംയോജനാതീതന്തി സബ്ബാനി ദസവിധസംയോജനാനി അതിക്കന്തം. വനാ നിബ്ബനമാഗതന്തി കിലേസവനതോ നിബ്ബനം കിലേസവനരഹിതം നിബ്ബാനം ആഗതം സമ്പത്തം. കാമേഹി നേക്ഖമ്മരതന്തി ദുവിധേഹി കാമേഹി നിക്ഖന്തത്താ പബ്ബജ്ജാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചത്താരോ ച അരിയമഗ്ഗാ കാമേഹി നേക്ഖമ്മം നാമ, തത്ഥ രതം അഭിരതം. മുത്തം സേലാവ കഞ്ചനന്തി സേലധാതുതോ മുത്തം കഞ്ചനസദിസം.

സബ്ബേ അച്ചരുചീതി സബ്ബസത്തേ അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചി. അട്ഠമകഞ്ഹി അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ സോതാപന്നോ അച്ചരുചി നാമ, സോതാപന്നം അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ സകദാഗാമീ…പേ… ഖീണാസവം അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചിതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അച്ചരുചി നാമ. ഹിമവാവഞ്ഞേ സിലുച്ചയേതി യഥാ ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ അഞ്ഞേ പബ്ബതേ അതിരോചതി, ഏവം അതിരോചതീതി അത്ഥോ. സച്ചനാമോതി തച്ഛനാമോ ഭൂതനാമോ ആഗും അകരണേനേവ നാഗോതി ഏവം അവിതഥനാമോ.

സോരച്ചന്തി സുചിസീലം. അവിഹിംസാതി കരുണാ ച കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ച. പാദാ നാഗസ്സ തേ ദുവേതി തേ ബുദ്ധനാഗസ്സ ദുവേ പുരിമപാദാ.

തപോതി ധുതസമാദാനം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി അരിയമഗ്ഗസീലം. ചരണാ നാഗസ്സ ത്യാപരേതി തേ ബുദ്ധനാഗസ്സ അപരേ ദ്വേ പച്ഛിമപാദാ. സദ്ധാഹത്ഥോതി സദ്ധാമയായ സോണ്ഡായ സമന്നാഗതോ. ഉപേക്ഖാസേതദന്തവാതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാമയേഹി സേതദന്തേഹി സമന്നാഗതോ.

സതി ഗീവാതി യഥാ നാഗസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്മിം സിരാജാലാനം ഗീവാ പതിട്ഠാ, ഏവം ബുദ്ധനാഗസ്സ സോരച്ചാദീനം ധമ്മാനം സതി. തേന വുത്തം – ‘‘സതി ഗീവാ’’തി. സിരോ പഞ്ഞാതി യഥാ ഹത്ഥിനാഗസ്സ സിരോ ഉത്തമങ്ഗോ, ഏവം ബുദ്ധനാഗസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. തേന ഹി സോ സബ്ബധമ്മേ ജാനാതി. തേന വുത്തം – ‘‘സിരോ പഞ്ഞാ’’തി. വീമംസാ ധമ്മചിന്തനാതി യഥാ ഹത്ഥിനാഗസ്സ അഗ്ഗസോണ്ഡോ വീമംസാ നാമ ഹോതി. സോ തായ ഥദ്ധമുദുകം ഖാദിതബ്ബാഖാദിതബ്ബഞ്ച വീമംസതി, തതോ പഹാതബ്ബം പജഹതി, ആദാതബ്ബം ആദിയതി, ഏവമേവ ബുദ്ധനാഗസ്സ ധമ്മകോട്ഠാസപരിച്ഛേദകഞാണസങ്ഖാതാ ധമ്മചിന്തനാ വീമംസാ. തേന ഹി ഞാണേന സോ ഭബ്ബാഭബ്ബേ ജാനാതി. തേന വുത്തം – ‘‘വീമംസാ ധമ്മചിന്തനാ’’തി. ധമ്മകുച്ഛിസമാതപോതി ധമ്മോ വുച്ചതി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി, കുച്ഛിയേവ സമാതപോ കുച്ഛിസമാതപോ. സമാതപോ നാമ സമാതപനട്ഠാനം. ധമ്മോ കുച്ഛിസമാതപോ അസ്സാതി ധമ്മകുച്ഛിസമാതപോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിസ്മിം ഠിതസ്സ ഹി തേ തേ ഇദ്ധിവിധാദിധമ്മാ ഇജ്ഝന്തി, തസ്മാ സോ കുച്ഛിസമാതപോതി വുത്തോ. വിവേകോതി കായചിത്തഉപധിവിവേകോ. യഥാ നാഗസ്സ വാലധി മക്ഖികാ വാരേതി, ഏവം തഥാഗതസ്സ വിവേകോ ഗഹട്ഠപബ്ബജിതേ വാരേതി. തസ്മാ സോ വാലധീതി വുത്തോ.

ഝായീതി ദുവിധേന ഝാനേന ഝായീ. അസ്സാസരതോതി നാഗസ്സ ഹി അസ്സാസപസ്സാസാ വിയ ബുദ്ധനാഗസ്സ ഫലസമാപത്തി, തത്ഥ രതോ, അസ്സാസപസ്സാസേഹി വിയ തായ വിനാ ന വത്തതീതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥ സംവുതോതി സബ്ബദ്വാരേസു സംവുതോ. അനവജ്ജാനീതി സമ്മാആജീവേന ഉപ്പന്നഭോജനാനി. സാവജ്ജാനീതി പഞ്ചവിധമിച്ഛാജീവവസേന ഉപ്പന്നഭോജനാനി.

അണുംഥൂലന്തി ഖുദ്ദകഞ്ച മഹന്തഞ്ച. സബ്ബം ഛേത്വാന ബന്ധനന്തി സബ്ബം ദസവിധമ്പി സംയോജനം ഛിന്ദിത്വാന. നുപലിപ്പതി ലോകേനാതി ലോകേന സദ്ധിം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിലേപേഹി ന ലിപ്പതി. മഹാഗിനീതി മഹാഅഗ്ഗി. വിഞ്ഞൂഹി ദേസിതാതി ഇധ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ കാളുദായിത്ഥേരോവ വിഞ്ഞൂ പണ്ഡിതോ, തേന ദേസിതാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞസ്സന്തി മഹാനാഗാ, നാഗം നാഗേന ദേസിതന്തി ഉദായിത്ഥേരനാഗേന ദേസിതം ബുദ്ധനാഗം ഇതരേ ഖീണാസവാ നാഗാ വിജാനിസ്സന്തി.

സരീരം വിജഹം നാഗോ, പരിനിബ്ബിസ്സതീതി ബോധിപല്ലങ്കേ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ, യമകസാലന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി. ഏവം പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഉദായിത്ഥേരോ സോളസഹി ഗാഥാഹി ചതുസട്ഠിയാ പദേഹി ദസബലസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ഭഗവാ അനുമോദി. ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസൂതി.

൨. മിഗസാലാസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ദുതിയേ കഥം കഥം നാമാതി കേന കേന കാരണേന. അഞ്ഞേയ്യോതി ആജാനിതബ്ബോ. യത്ര ഹി നാമാതി യസ്മിം നാമ ധമ്മേ. സമസമഗതികാതി സമഭാവേനേവ സമഗതികാ. ഭവിസ്സന്തീതി ജാതാ. സകദാഗാമിപത്തോ തുസിതം കായം ഉപപന്നോതി സകദാഗാമിപുഗ്ഗലോ ഹുത്വാ തുസിതഭവനേയേവ നിബ്ബത്തോ. കഥം കഥം നാമാതി കേന കേന നു ഖോ കാരണേന, കിം നു ഖോ ജാനിത്വാ ദേസിതോ, ഉദാഹു അജാനിത്വാതി. ഥേരോ കാരണം അജാനന്തോ ഏവം ഖോ പനേതം ഭഗിനി ഭഗവതാ ബ്യാകതന്തി ആഹ.

അമ്മകാ അമ്മകപഞ്ഞാതി ഇത്ഥീ ഹുത്വാ ഇത്ഥിസഞ്ഞായ ഏവ സമന്നാഗതാ. കേ ച പുരിസപുഗ്ഗലപരോപരിയഞാണേതി ഏത്ഥ പുരിസപുഗ്ഗലപരോപരിയഞാണം വുച്ചതി പുരിസപുഗ്ഗലാനം തിക്ഖമുദുവസേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയഞാണം. തസ്മാ കാ ച ബാലാ മിഗസാലാ, കേ ച പുരിസപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയഞാണേ അപ്പടിഹതവിസയാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, ഉഭയമേതം ദൂരേ സുവിദൂരേതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ.

ഇദാനി മിഗസാലായ അത്തനോ ദൂരഭാവം ദസ്സേന്തോ ഛയിമേ, ആനന്ദാതിആദിമാഹ. സോരതോ ഹോതീതി പാപതോ സുട്ഠു ഓരതോ വിരതോ ഹോതി. സുരതോതിപി പാഠോ. അഭിനന്ദന്തി സബ്രഹ്മചാരീ ഏകത്തവാസേനാതി തേന സദ്ധിം ഏകതോവാസേന സബ്രഹ്മചാരീ അഭിനന്ദന്തി തുസ്സന്തി. ഏകന്തവാസേനാതിപി പാഠോ, സതതവാസേനാതി അത്ഥോ. സവനേനപി അകതം ഹോതീതി സോതബ്ബയുത്തകം അസുതം ഹോതി. ബാഹുസച്ചേനപി അകതം ഹോതീതി ഏത്ഥ ബാഹുസച്ചം വുച്ചതി വീരിയം, വീരിയേന കത്തബ്ബയുത്തകം അകതം ഹോതീതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിയാപി അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതീതി ദിട്ഠിയാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബം അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതി. സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ന ലഭതീതി കാലാനുകാലം ധമ്മസ്സവനം നിസ്സായ പീതിപാമോജ്ജം ന ലഭതി. ഹാനഗാമീയേവ ഹോതീതി പരിഹാനിമേവ ഗച്ഛതി.

പമാണികാതി പുഗ്ഗലേസു പമാണഗ്ഗാഹകാ. പമിനന്തീതി പമേതും തുലേതും ആരഭന്തി. ഏകോ ഹീനോതി ഏകോ ഗുണേഹി ഹീനോ. ഏകോ പണീതോതി ഏകോ ഗുണേഹി പണീതോ. തം ഹീതി തം പമാണകരണം.

അഭിക്കന്തതരോതി സുന്ദരതരോ. പണീതതരോതി ഉത്തമതരോ. ധമ്മസോതോ നിബ്ബഹതീതി സൂരം ഹുത്വാ പവത്തമാനവിപസ്സനാഞാണം നിബ്ബഹതി, അരിയഭൂമിം സമ്പാപേതി. തദന്തരം കോ ജാനേയ്യാതി തം അന്തരം തം കാരണം അഞ്ഞത്ര തഥാഗതേന കോ ജാനേയ്യാതി അത്ഥോ.

കോധമാനോതി കോധോ ച മാനോ ച. ലോഭധമ്മാതി ലോഭോയേവ. വചീസങ്ഖാരാതി ആലാപസല്ലാപവസേന വചനാനേവ. യോ വാ പനസ്സ മാദിസോതി യോ വാ പന അഞ്ഞോപി മയാ സദിസോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോയേവ അസ്സ, സോ പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. ഖഞ്ഞതീതി ഗുണഖണനം പാപുണാതി. ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, ഛ പുഗ്ഗലാതി ദ്വേ സോരതാ, ദ്വേ അധിഗതകോധമാനലോഭധമ്മാ, ദ്വേ അധിഗതകോധമാനവചീസങ്ഖാരാതി ഇമേ ഛ പുഗ്ഗലാ. ഗതിന്തി ഞാണഗതിം. ഏകങ്ഗഹീനാതി ഏകേകേന ഗുണങ്ഗേന ഹീനാ. പൂരണോ സീലേന വിസേസീ അഹോസി, ഇസിദത്തോ പഞ്ഞായ. പൂരണസ്സ സീലം ഇസിദത്തസ്സ പഞ്ഞാഠാനേ ഠിതം, ഇസിദത്തസ്സ പഞ്ഞാ പൂരണസ്സ സീലട്ഠാനേ ഠിതാതി.

൩. ഇണസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. തതിയേ ദാലിദ്ദിയന്തി ദലിദ്ദഭാവോ. കാമഭോഗിനോതി കാമേ ഭുഞ്ജനകസത്തസ്സ. അസ്സകോതി അത്തനോ സന്തകേന രഹിതോ. അനാള്ഹികോതി ന അഡ്ഢോ. ഇണം ആദിയതീതി ജീവിതും അസക്കോന്തോ ഇണം ആദിയതി. വഡ്ഢിം പടിസ്സുണാതീതി ദാതും അസക്കോന്തോ വഡ്ഢിം ദസ്സാമീതി പടിജാനാതി. അനുചരന്തിപി നന്തി പരിസമജ്ഝഗണമജ്ഝാദീസു ആതപഠപനപംസുഓകിരണാദീഹി വിപ്പകാരം പാപേന്തോ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അനുബന്ധന്തി. സദ്ധാ നത്ഥീതി ഓകപ്പനകസദ്ധാമത്തകമ്പി നത്ഥി. ഹിരീ നത്ഥീതി ഹിരീയനാകാരമത്തകമ്പി നത്ഥി. ഓത്തപ്പം നത്ഥീതി ഭായനാകാരമത്തകമ്പി നത്ഥി. വീരിയം നത്ഥീതി കായികവീരിയമത്തകമ്പി നത്ഥി. പഞ്ഞാ നത്ഥീതി കമ്മസ്സകതപഞ്ഞാമത്തകമ്പി നത്ഥി. ഇണാദാനസ്മിം വദാമീതി ഇണഗ്ഗഹണം വദാമി. മാ മം ജഞ്ഞൂതി മാ മം ജാനാതു.

ദാലിദ്ദിയം ദുക്ഖന്തി ധനദലിദ്ദഭാവോ ദുക്ഖം. കാമലാഭാഭിജപ്പിനന്തി കാമലാഭം പത്ഥേന്താനം. പാപകമ്മവിനിബ്ബയോതി പാപകമ്മവഡ്ഢകോ. സംസപ്പതീതി പരിപ്ഫന്ദതി. ജാനന്തി ജാനന്തോ. യസ്സ വിപ്പടിസാരജാതി യേ അസ്സ വിപ്പടിസാരതോ ജാതാ. യോനിമഞ്ഞതരന്തി ഏകം തിരച്ഛാനയോനിം. ദദം ചിത്തം പസാദയന്തി ചിത്തം പസാദേന്തോ ദദമാനോ.

കടഗ്ഗാഹോതി ജയഗ്ഗാഹോ, അനപരാധഗ്ഗാഹോ ഹോതി. ഘരമേസിനോതി ഘരാവാസം പരിയേസന്തസ്സ വസമാനസ്സ വാ. ചാഗോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ചാഗോതി സങ്ഖം ഗതം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതി. ചാഗാ പുഞ്ഞന്തി വാ പാഠോ. പതിട്ഠിതാതി പതിട്ഠിതസദ്ധാ നാമ സോതാപന്നസ്സ സദ്ധാ. ഹിരിമനോതി ഹിരിസമ്പയുത്തചിത്തോ. നിരാമിസം സുഖന്തി തീണി ഝാനാനി നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകസുഖം. ഉപേക്ഖന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖം. ആരദ്ധവീരിയോതി പരിപുണ്ണപഗ്ഗഹിതവീരിയോ. ഝാനാനി ഉപസമ്പജ്ജാതി ചത്താരി ഝാനാനി പത്വാ. ഏകോദി നിപകോ സതോതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ കമ്മസ്സകതഞാണസതീഹി ച സമന്നാഗതോ.

ഏവം ഞത്വാ യഥാഭൂതന്തി ഏവം ഏത്തകം കാരണം യഥാസഭാവം ജാനിത്വാ. സബ്ബസംയോജനക്ഖയേതി നിബ്ബാനേ. സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന. അനുപാദായാതി അഗ്ഗഹേത്വാ. സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതീതി ഇദം വുത്തം ഹോതി – സബ്ബസംയോജനക്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ സബ്ബസോ അനുപാദിയിത്വാ സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന മഗ്ഗചിത്തം വിമുച്ചതി. ‘‘ഏതം ഞത്വാ യഥാഭൂതം, സബ്ബസംയോജനക്ഖയ’’ന്തിപി പാളിയം ലിഖിതം, തസ്സ ഏതം സബ്ബസംയോജനക്ഖയസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം യഥാഭൂതം ഞത്വാതി അത്ഥോ. പുരിമപച്ഛിമേഹി പന സദ്ധിം ന ഘടീയതി.

തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സാതി തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ. ഞാണം ഹോതീതി പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഹോതി. താദിനോതി തംസണ്ഠിതസ്സ. അകുപ്പാതി അകുപ്പാരമ്മണത്താ കുപ്പകാരണാനം കിലേസാനഞ്ച അഭാവേന അകുപ്പാ. വിമുത്തീതി മഗ്ഗവിമുത്തിപി ഫലവിമുത്തിപി. ഭവസംയോജനക്ഖയേതി ഭവസംയോജനക്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ ഭവസംയോജനാനഞ്ച ഖയന്തേ ഉപ്പന്നാ. ഏതം ഖോ പരമം ഞാണന്തി ഏതം മഗ്ഗഫലഞാണം പരമഞാണം നാമ. സുഖമനുത്തരന്തി ഏതദേവ മഗ്ഗഫലസുഖം അനുത്തരം സുഖം നാമ. ആണണ്യമുത്തമന്തി സബ്ബേസം അണണാനം ഖീണാസവോ ഉത്തമഅണണോ, തസ്മാ അരഹത്തഫലം ആണണ്യമുത്തമന്തി അരഹത്തഫലേന ദേസനായ കൂടം ഗണ്ഹി. ഇമസ്മിഞ്ച സുത്തേ വട്ടമേവ കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

൪. മഹാചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ചതുത്ഥേ ചേതീസൂതി ചേതിരട്ഠേ. സയംജാതിയന്തി ഏവംനാമകേ നിഗമേ. മഹാചുന്ദോതി ധമ്മസേനാപതിസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ. ധമ്മേ യോഗോ അനുയോഗോ ഏതേസന്തി ധമ്മയോഗാ. ധമ്മകഥികാനം ഏതം നാമം. ഝായന്തീതി ഝായീ. അപസാദേന്തീതി ഘട്ടേന്തി ഹിംസന്തി. ഝായന്തീതി ചിന്തേന്തി. പജ്ഝായന്തീതിആദീനി ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതാനി. കിമിമേ ഝായന്തീതി കിം നാമ ഇമേ ഝായന്തി. കിന്തിമേ ഝായന്തീതി കിമത്ഥം ഇമേ ഝായന്തി. കഥം ഇമേ ഝായന്തീതി കേന കാരണേന ഇമേ ഝായന്തി. അമതം ധാതും കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരന്തീതി മരണവിരഹിതം നിബ്ബാനധാതും സന്ധായ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഹരന്താ അനുക്കമേന തം നാമകായേന ഫുസിത്വാ വിഹരന്തി. ഗമ്ഭീരം അത്ഥപദന്തി ഗുള്ഹം പടിച്ഛന്നം ഖന്ധധാതുആയതനാദിഅത്ഥം. പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സന്തീതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിവിജ്ഝിത്വാ പസ്സന്തി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സമ്മസനപടിവേധപഞ്ഞാപി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാപഞ്ഞാപി വട്ടതിയേവാതി.

൫-൬. സന്ദിട്ഠികസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൪൭-൪൮. പഞ്ചമേ സന്തം വാ അജ്ഝത്തന്തി നിയകജ്ഝത്തേ വിജ്ജമാനം. ലോഭോതിആദീഹി തീണി അകുസലമൂലാനി ദസ്സിതാനി. ലോഭധമ്മാതിആദീഹി തംസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ. ഛട്ഠേ കായസന്ദോസന്തി കായദ്വാരസ്സ ദുസ്സനാകാരം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമേസു ദ്വീസു സുത്തേസു പച്ചവേക്ഖണാവ കഥിതാ.

൭. ഖേമസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. സത്തമേ വുസിതവാതി വുത്ഥബ്രഹ്മചരിയവാസോ. കതകരണീയോതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബം കത്വാ ഠിതോ. ഓഹിതഭാരോതി ഖന്ധഭാരം കിലേസഭാരം അഭിസങ്ഖാരഭാരഞ്ച ഓതാരേത്വാ ഠിതോ. അനുപ്പത്തസദത്ഥോതി സദത്ഥോ വുച്ചതി അരഹത്തം, തം പത്തോതി അത്ഥോ. പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോതി ഖീണഭവബന്ധനോ. സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോതി സമ്മാ ഹേതുനാ കാരണേന ജാനിത്വാ വിമുത്തോ. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി അത്ഥി മേ സേയ്യോതി വാതിആദീഹി സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനാദയോ തയോ മാനാ പടിക്ഖിത്താ. ന ഹി ഖീണാസവസ്സ ‘‘അത്ഥി മയ്ഹം സേയ്യോ, അത്ഥി സദിസോ, അത്ഥി ഹീനോ’’തി മാനോ ഹോതി. നത്ഥി മേ സേയ്യോതിആദീഹിപി തേയേവ പടിക്ഖിത്താ. ന ഹി ഖീണാസവസ്സ ‘‘അഹമേവ സേയ്യോ, അഹം സദിസോ, അഹം ഹീനോ, അഞ്ഞേ സേയ്യാദയോ നത്ഥീ’’തി ഏവം മാനോ ഹോതി.

അചിരപക്കന്തേസൂതി അരഹത്തം ബ്യാകരിത്വാ അചിരംയേവ പക്കന്തേസു. അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തീതി അരഹത്തം കഥേന്തി. ഹസമാനകാ മഞ്ഞേ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തീതി ഹസമാനാ വിയ കഥേന്തി. വിഘാതം ആപജ്ജന്തീതി ദുക്ഖം ആപജ്ജന്തി.

ന ഉസ്സേസു ന ഓമേസു, സമത്തേ നോപനീയരേതി ഏത്ഥ ഉസ്സാതി ഉസ്സിതതാ സേയ്യപുഗ്ഗലാ. ഓമാതി ഹീനാ. സമത്തോതി സദിസോ. ഇതി ഇമേസു തീസുപി സേയ്യഹീനസദിസേസു ഖീണാസവാ മാനേന ന ഉപനീയരേ, ന ഉപനേന്തി, ന ഉപഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഖീണാ ജാതീതി ഖീണാ തേസം ജാതി. വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്ഥം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. ചരന്തി സംയോജനവിപ്പമുത്താതി സബ്ബസംയോജനേഹി വിമുത്താ ഹുത്വാ ചരന്തി. സുത്തേപി ഗാഥായമ്പി ഖീണാസവോ കഥിതോ.

൮. ഇന്ദ്രിയസംവരസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. അട്ഠമേ ഹതൂപനിസം ഹോതീതി ഹതൂപനിസ്സയം ഹോതി. സീലവിപന്നസ്സാതി വിപന്നസീലസ്സ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനന്തി തരുണവിപസ്സനാഞാണം. നിബ്ബിദാവിരാഗോതി ഏത്ഥ നിബ്ബിദാ ബലവവിപസ്സനാ, വിരാഗോ അരിയമഗ്ഗോ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി ഏത്ഥ വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലം, ഞാണദസ്സനന്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം ഹോതീതി സമ്പന്നഉപനിസ്സയം ഹോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സീലാനുരക്ഖണഇന്ദ്രിയസംവരോ കഥിതോ.

൯. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. നവമേ കിത്താവതാതി കിത്തകേന. അസ്സുതഞ്ചേവാതി അഞ്ഞസ്മിം കാലേ അസ്സുതപുബ്ബം. ന സമ്മോസം ഗച്ഛന്തീതി വിനാസം ന ഗച്ഛന്തി. ചേതസോ സമ്ഫുട്ഠപുബ്ബാതി ചിത്തേന ഫുസിതപുബ്ബാ. സമുദാചരന്തീതി മനോദ്വാരേ ചരന്തി. അവിഞ്ഞാതഞ്ച വിജാനാതീതി അഞ്ഞസ്മിം കാലേ അവിഞ്ഞാതകാരണം ജാനാതി. പരിയാപുണാതീതി വളഞ്ജേതി കഥേതി. ദേസേതീതി പകാസേതി. പരം വാചേതീതി പരം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി.

ആഗതാഗമാതി ദീഘാദീസു യോ കോചി ആഗമോ ആഗതോ ഏതേസന്തി ആഗതാഗമാ. ധമ്മധരാതി സുത്തന്തപിടകധരാ. വിനയധരാതി വിനയപിടകധരാ. മാതികാധരാതി ദ്വേപാതിമോക്ഖധരാ. പരിപുച്ഛതീതി അനുസന്ധിപുബ്ബാപരം പുച്ഛതി. പരിപഞ്ഹതീതി ഇദഞ്ചിദഞ്ച പുച്ഛിസ്സാമീതി പരിതുലതി പരിച്ഛിന്ദതി. ഇദം, ഭന്തേ, കഥന്തി, ഭന്തേ, ഇദം അനുസന്ധിപുബ്ബാപരം കഥം ഹോതീതി പുച്ഛതി. ഇമസ്സ ക്വത്ഥോതി ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ കോ അത്ഥോതി പുച്ഛതി. അവിവടന്തി അവിവരിതം. വിവരന്തീതി പാകടം കരോന്തി. കങ്ഖാഠാനിയേസൂതി കങ്ഖായ കാരണഭൂതേസു. തത്ഥ യസ്മിം ധമ്മേ കങ്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, സ്വേവ കങ്ഖാഠാനിയോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദസമേ ഭോഗാധിപ്പായാതി ഭോഗസംഹരണത്ഥം ഠപിതാധിപ്പായാ പവത്തഅജ്ഝാസയാ. പഞ്ഞൂപവിചാരാതി പഞ്ഞവന്തോ ഭവേയ്യാമാതി ഏവം പഞ്ഞത്ഥായ പവത്തൂപവിചാരാ. അയമേവ നേസം വിചാരോ ചിത്തേ ഉപവിചരതി. ബലാധിട്ഠാനാതി ബലകായാധിട്ഠാനാ. ബലകായഞ്ഹി ലദ്ധാ തേ ലദ്ധപതിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി. പഥവിഭിനിവേസാതി പഥവിസാമിനോ ഭവിസ്സാമാതി ഏവം പഥവിഅത്ഥായ കതചിത്താഭിനിവേസാ. ഇസ്സരിയപരിയോസാനാതി രജ്ജാഭിസേകപരിയോസാനാ. അഭിസേകഞ്ഹി പത്വാ തേ പരിയോസാനപ്പത്താ നാമ ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സേസപദേസു പനേത്ഥ അയമധിപ്പായോ – ബ്രാഹ്മണാ താവ മന്തേ ലഭിത്വാ ലദ്ധപതിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി, ഗഹപതികാ യംകിഞ്ചി സിപ്പം, ഇത്ഥീ കുലദായജ്ജസാമികം പുത്തം, ചോരാ യംകിഞ്ചി ആവുധസത്ഥം, സമണാ സീലപരിപുണ്ണാ ലദ്ധപതിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ മന്താധിട്ഠാനാതിആദീനി വുത്താനി.