൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

൬. മഹാവഗ്ഗോ

൧. സോണസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഛട്ഠസ്സ പഠമേ സോണോതി സുഖുമാലസോണത്ഥേരോ. സീതവനേതി ഏവംനാമകേ സുസാനേ. തസ്മിം കിര പടിപാടിയാ പഞ്ച ചങ്കമനപണ്ണസാലാസതാനി മാപിതാനി, തേസു ഥേരോ അത്തനോ സപ്പായചങ്കമനം ഗഹേത്വാ സമണധമ്മം കരോതി. തസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഹുത്വാ ചങ്കമതോ പാദതലാനി ഭിജ്ജിംസു, ജാണൂഹി ചങ്കമതോ ജാണുകാനിപി ഹത്ഥതലാനിപി ഭിജ്ജിംസു, ഛിദ്ദാനി അഹേസും. ഏവം ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരന്തോ ഓഭാസനിമിത്തമത്തകമ്പി ദസ്സേതും നാസക്ഖി. തസ്സ വീരിയേന കിലമിതകായസ്സ കോടിയം പാസാണഫലകേ നിസിന്നസ്സ യോ വിതക്കോ ഉദപാദി, തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ആയസ്മതോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആരദ്ധവീരിയാതി പരിപുണ്ണപഗ്ഗഹിതവീരിയാ. ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീതി സചേ ഹി അഹം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വാ അസ്സം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ വാ നേയ്യോ വാ, നൂന മേ ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യ. അദ്ധാ പനസ്മി പദപരമോ, യേന മേ ചിത്തം ന വിമുച്ചതീതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ സംവിജ്ജന്തി ഖോ പനാതിആദീനി ചിന്തേസി. തത്ഥ ഭോഗാതി ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തം.

പാതുരഹോസീതി ഥേരസ്സ ചിത്താചാരം ഞത്വാ ‘‘അയം സോണോ അജ്ജ സീതവനേ പധാനഭൂമിയം നിസിന്നോ ഇമം വിതക്കം വിതക്കേതി, ഗന്ത്വാസ്സ വിതക്കം സഹോത്ഥം ഗണ്ഹിത്വാ വീണോപമം കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീ’’തി പമുഖേ പാകടോ അഹോസി. പഞ്ഞത്തേ ആസനേതി പധാനികഭിക്ഖൂ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഓവദിതും ആഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നിസീദനത്ഥം യഥാലാഭേന ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാവ പധാനം കരോന്തി, അഞ്ഞം അലഭമാനാ പുരാണപണ്ണാനിപി സന്ഥരിത്വാ ഉപരി സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേന്തി. ഥേരോപി ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പധാനം അകാസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘പഞ്ഞത്തേ ആസനേ’’തി.

തം കിം മഞ്ഞസീതി സത്ഥാ ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അവസേസകമ്മട്ഠാനേഹി അത്ഥോ നത്ഥി, അയം ഗന്ധബ്ബസിപ്പേ ഛേകോ ചിണ്ണവസീ, അത്തനോ വിസയേ കഥിയമാനം ഖിപ്പമേവ സല്ലക്ഖേസ്സതീ’’തി വീണോപമം കഥേതും ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ. വീണായ തന്തിസ്സരേ കുസലതാ നാമ വീണായ വാദനകുസലതാ, സോ ച തത്ഥ കുസലോ. മാതാപിതരോ ഹിസ്സ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ അഞ്ഞം സിപ്പം സിക്ഖന്തോ കായേന കിലമിസ്സതി, ഇദം പന സയനേ നിസിന്നേനേവ സക്കാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ഗന്ധബ്ബസിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസും. തസ്സ –

‘‘സത്ത സരാ തയോ ഗാമാ, മുച്ഛനാ ഏകവീസതി;

ഠാനാ ഏകൂനപഞ്ഞാസ, ഇച്ചേതേ സരമണ്ഡലാ’’തി. –

ആദികം ഗന്ധബ്ബസിപ്പം സബ്ബമേവ പഗുണം അഹോസി. അച്ചായതാതി അതിആയതാ ഖരമുച്ഛനാ. സരവതീതി സരസമ്പന്നാ. കമ്മഞ്ഞാതി കമ്മക്ഖമാ കമ്മയോഗ്ഗാ. അതിസിഥിലാതി മന്ദമുച്ഛനാ. സമേ ഗുണേ പതിട്ഠിതാതി മജ്ഝിമേ സരേ ഠപേത്വാ മുച്ഛിതാ.

അച്ചാരദ്ധന്തി അതിഗാള്ഹം. ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതീതി ഉദ്ധതഭാവായ സംവത്തതി. അതിലീനന്തി അതിസിഥിലം. കോസജ്ജായാതി കുസീതഭാവത്ഥായ. വീരിയസമഥം അധിട്ഠഹാതി വീരിയസമ്പയുത്തം സമഥം അധിട്ഠഹ, വീരിയം സമഥേന യോജേഹീതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝാതി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം സമതം സമഭാവം അധിട്ഠാഹി. തത്ഥ സദ്ധം പഞ്ഞായ, പഞ്ഞഞ്ച സദ്ധായ, വീരിയം സമാധിനാ, സമാധിഞ്ച വീരിയേന യോജയതാ ഇന്ദ്രിയാനം സമതാ അധിട്ഠിതാ നാമ ഹോതി. സതി പന സബ്ബത്ഥികാ, സാ സദാ ബലവതീയേവ വട്ടതി. തഞ്ച പന തേസം യോജനാവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൦-൬൨) പകാസിതമേവ. തത്ഥ ച നിമിത്തം ഗണ്ഹാഹീതി തസ്മിഞ്ച സമഭാവേ സതി യേന ആദാസേ മുഖബിമ്ബേനേവ നിമിത്തേന ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം, തം സമഥനിമിത്തം വിപസ്സനാനിമിത്തം മഗ്ഗനിമിത്തം ഫലനിമിത്തഞ്ച ഗണ്ഹാഹി നിബ്ബത്തേഹീതി ഏവമസ്സ സത്ഥാ അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേസി.

തത്ഥ ച നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി സമഥനിമിത്തഞ്ച വിപസ്സനാനിമിത്തഞ്ച അഗ്ഗഹേസി. ഛ ഠാനാനീതി ഛ കാരണാനി. അധിമുത്തോ ഹോതീതി പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ ഠിതോ ഹോതി. നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോതിആദി സബ്ബം അരഹത്തവസേനേവ വുത്തം. അരഹത്തഞ്ഹി സബ്ബകിലേസേഹി നിക്ഖന്തത്താ നേക്ഖമ്മം, തേഹേവ പവിവിത്തത്താ പവിവേകോ, ബ്യാപജ്ഝാഭാവതോ അബ്യാപജ്ഝം, തണ്ഹാക്ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ തണ്ഹാക്ഖയോ, ഉപാദാനക്ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ ഉപാദാനക്ഖയോ, സമ്മോഹാഭാവതോ അസമ്മോഹോതി വുച്ചതി.

കേവലം സദ്ധാമത്തകന്തി പടിവേധരഹിതം കേവലം പടിവേധപഞ്ഞായ അസമ്മിസ്സകം സദ്ധാമത്തകം. പടിചയന്തി പുനപ്പുനം കരണേന വഡ്ഢിം. വീതരാഗത്താതി മഗ്ഗപടിവേധേന രാഗസ്സ വിഗതത്തായേവ നേക്ഖമ്മസങ്ഖാതം അരഹത്തം പടിവിജ്ഝിത്വാ സച്ഛികത്വാ ഠിതോ ഹോതി, ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന വിഹരതി, തന്നിന്നമാനസോയേവ ച ഹോതീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ലാഭസക്കാരസിലോകന്തി ചതുപച്ചയലാഭഞ്ച തേസഞ്ഞേവ സുകതഭാവഞ്ച വണ്ണഭണനഞ്ച. നികാമയമാനോതി ഇച്ഛമാനോ പത്ഥയമാനോ. പവിവേകാധിമുത്തോതി പവിവേകേ അധിമുത്തോ അരഹന്തി ഏവം അരഹത്തം ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ.

സീലബ്ബതപരാമാസന്തി സീലഞ്ച വതഞ്ച പരാമസിത്വാ ഗഹിതം ഗഹണമത്തം. സാരതോ പച്ചാഗച്ഛന്തോതി സാരഭാവേന ജാനന്തോ. അബ്യാപജ്ഝാധിമുത്തോതി അബ്യാപജ്ഝം അരഹത്തം ബ്യാകരോതി. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബട്ഠാനേസു അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ‘‘നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോതി ഇമസ്മിംയേവ അരഹത്തം കഥിതം, സേസേസു പഞ്ചസു നിബ്ബാന’’ന്തി ഏകേ വദന്തി. അപരേ ‘‘അസമ്മോഹാധിമുത്തോതി ഏത്ഥേവ നിബ്ബാനം കഥിതം, സേസേസു അരഹത്ത’’ന്തി വദന്തി. അയം പനേത്ഥ സാരോ – സബ്ബേസ്വേവ തേസു അരഹത്തമ്പി നിബ്ബാനമ്പി കഥിതമേവാതി.

ഭുസാതി ബലവന്തോ ദിബ്ബരൂപസദിസാ. നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തീതി ഏതസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം ഗഹേത്വാ ഠാതും ന സക്കോന്തി. കിലേസാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തം ഗണ്ഹന്തി നാമ. അമിസ്സീകതന്തി കിലേസാ ഹി ആരമ്മണേന സദ്ധിം ചിത്തം മിസ്സം കരോന്തി, തേസം അഭാവാ അമിസ്സീകതം. ഠിതന്തി പതിട്ഠിതം. ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി അചലപ്പത്തം. വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീതി തസ്സ ചേസ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദമ്പി വയമ്പി പസ്സതി. ഭുസാ വാതവുട്ഠീതി ബലവാ വാതക്ഖന്ധോ. നേവ സമ്പകമ്പേയ്യാതി ഏകഭാഗേന ചാലേതും ന സക്കുണേയ്യ. ന സമ്പകമ്പേയ്യാതി ഥൂണം വിയ സബ്ബഭാഗതോ കമ്പേതും ന സക്കുണേയ്യ. ന സമ്പവേധേയ്യാതി വേധേത്വാ പവേധേത്വാ പാതേതും ന സക്കുണേയ്യ.

നേക്ഖമ്മം അധിമുത്തസ്സാതി അരഹത്തം പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതസ്സ ഖീണാസവസ്സ. സേസപദേസുപി അരഹത്തമേവ കഥിതം. ഉപാദാനക്ഖയസ്സ ചാതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. അസമ്മോഹഞ്ച ചേതസോതി ചിത്തസ്സ ച അസമ്മോഹം അധിമുത്തസ്സ. ദിസ്വാ ആയതനുപ്പാദന്തി ആയതനാനം ഉപ്പാദഞ്ച വയഞ്ച ദിസ്വാ. സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന ഇമായ വിപസ്സനാപടിപത്തിയാ ഫലസമാപത്തിവസേന ചിത്തം വിമുച്ചതി, നിബ്ബാനാരമ്മണേ അധിമുച്ചതി. അഥ വാ ഇമിനാ ഖീണാസവസ്സ പടിപദാ കഥിതാ. തസ്സ ഹി ആയതനുപ്പാദം ദിസ്വാ ഇമായ വിപസ്സനായ അധിഗതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സാനുഭാവേന സബ്ബകിലേസേഹി സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതി. ഏവം തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സ…പേ… ന വിജ്ജതി. തത്ഥ സന്തചിത്തസ്സാതി നിബ്ബുതചിത്തസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൨. ഫഗ്ഗുനസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ദുതിയേ സമധോസീതി ഉട്ഠാനാകാരം ദസ്സേസി. പടിക്കമന്തീതി പരിഹായന്തി. നോ അഭിക്കമന്തീതി ന വഡ്ഢന്തി. സീസവേഠനം ദദേയ്യാതി സീസം വേഠേത്വാ ദണ്ഡകേന സമ്പരിവത്തകം ബന്ധേയ്യ. ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസീദിംസൂതി തസ്മിം മരണസമയേ ഛ ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനി അഹേസും. അത്ഥുപപരിക്ഖായാതി അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം ഉപപരിക്ഖനേ. അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേതി നിബ്ബാനേ. അവിമുത്തം ഹോതീതി അരഹത്തഫലേന അധിമുത്തം ഹോതി.

൩. ഛളഭിജാതിസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. തതിയേ ഛളഭിജാതിയോതി ഛ ജാതിയോ. തത്രിദന്തി തത്രായം. ലുദ്ദാതി ദാരുണാ. ഭിക്ഖൂ കണ്ടകവുത്തികാതി സമണാ നാമേതേ. ഏകസാടകാതി ഏകേനേവ പിലോതികഖണ്ഡേന പുരതോ പടിച്ഛാദനകാ. അകാമകസ്സ ബിലം ഓലഗ്ഗേയ്യുന്തി സത്ഥേ ഗച്ഛമാനേ ഗോണമ്ഹി മതേ ഗോമംസമൂലം ഉപ്പാദനത്ഥായ വിഭജിത്വാ ഖാദമാനാ ഏകസ്സ ഗോമംസം അനിച്ഛന്തസ്സേവ കോട്ഠാസം കത്വാ ‘‘അയഞ്ച തേ ഖാദിതബ്ബോ, മൂലഞ്ച ദാതബ്ബ’’ന്തി തം കോട്ഠാസസങ്ഖാതം ബിലം ഓലഗ്ഗേയ്യും, ബലക്കാരേന ഹത്ഥേ ഠപേയ്യുന്തി അത്ഥോ. അഖേത്തഞ്ഞുനാതി അഭിജാതിപഞ്ഞത്തിയാ ഖേത്തം അജാനന്തേന. തം സുണാഹീതി തം മമ പഞ്ഞത്തിം സുണാഹി. കണ്ഹാഭിജാതികോതി കാളകജാതികോ. കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതീതി കണ്ഹസഭാവോ ഹുത്വാ ജായതി നിബ്ബത്തതി, കണ്ഹാഭിജാതിയം വാ ജായതി. നിബ്ബാനം അഭിജായതീതി നിബ്ബാനം പാപുണാതി, അരിയഭൂമിസങ്ഖാതായ വാ നിബ്ബാനജാതിയാ ജായതി.

൪. ആസവസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. ചതുത്ഥേ സംവരാ പഹാതബ്ബാതി സംവരേന പഹാതബ്ബാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. പടിസങ്ഖാതി പടിസഞ്ജാനിത്വാ, പച്ചവേക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. യോനിസോതി ഉപായേന പഥേന. ഏത്ഥ ച അസംവരേ ആദീനവപടിസങ്ഖാ യോനിസോ പടിസങ്ഖാതി വേദിതബ്ബാ. സാ ചായം ‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, തത്തായ അയോസലാകായ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ ചക്ഖുന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം, ന ത്വേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ’’തിആദിനാ ആദിത്തപരിയായേന (സം. നി. ൪.൨൩൫) വേദിതബ്ബാ. ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ വിഹരതീതി ഏത്ഥ ചക്ഖുമേവ ഇന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സംവരണതോ സംവരോ, പിദഹനതോ ഥകനതോതി വുത്തം ഹോതി. സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ. ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ഹേസ തസ്മിം ദ്വാരേ കിലേസാനം ഉപ്പത്തിവാരണതോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോതി വുച്ചതി. സംവുതോതി തേന സംവരേന ഉപേതോ. തഥാ ഹി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ സംവരീതി സംവുതോ, ഥകേസി പിദഹീതി വുത്തം ഹോതി. ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോതി ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസങ്ഖാതം സതികവാടം ചക്ഖുദ്വാരേ ഘരദ്വാരേ കവാടം വിയ സംവരി ഥകേസി പിദഹീതി വുത്തം ഹോതി. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ സുന്ദരതരോ. തഥാ ഹി ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരം അസംവുതസ്സ വിഹരതോ, സംവുതസ്സ വിഹരതോ’’തി ഏതേസു പദേസു അയമേവത്ഥോ ദിസ്സതീതി.

യം ഹിസ്സാതിആദിമ്ഹി യം ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരം അസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസംവുതസ്സ അഥകേത്വാ അപിദഹിത്വാ വിഹരന്തസ്സാതി അത്ഥോ. യേകാരസ്സ വാ ഏസ യന്തി ആദേസോ, യേ അസ്സാതി അത്ഥോ. ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാതി ചത്താരോ ആസവാ ച അഞ്ഞേ ച വിഘാതകരാ കിലേസപരിളാഹാ വിപാകപരിളാഹാ വാ. ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ഇട്ഠാരമ്മണം ആപാഥഗതം കാമസ്സാദവസേന അസ്സാദയതോ അഭിനന്ദതോ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘ഈദിസം അഞ്ഞസ്മിമ്പി സുഗതിഭവേ ലഭിസ്സാമീ’’തി ഭവപത്ഥനായ അസ്സാദയതോ ഭവാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, സത്തോതി വാ സത്തസ്സാതി വാ ഗണ്ഹതോ ദിട്ഠാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബേഹേവ സഹജാതം അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാസവോതി ചത്താരോ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏതേഹി സമ്പയുത്താ അപരേ കിലേസാ വിഘാതപരിളാഹാ ആയതിം വാ തേസം വിപാകാ തേഹിപി അസംവുതസ്സേവ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി വുച്ചന്തി. ഏവംസ തേതി ഏവം അസ്സ തേ, ഏതേനുപായേന ന ഹോന്തി, നോ അഞ്ഞഥാതി വുത്തം ഹോതി. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ സോതിന്ദ്രിയസംവരസംവുതോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേ വുച്ചന്തി ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാതി ഇമേസു ഛസു ദ്വാരേസു ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ ചതുവീസതി ആസവാ സംവരേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൮) സീലകഥായ വുത്തമേവ. യം ഹിസ്സാതി യഞ്ഹി ചീവരം പിണ്ഡപാതാദീസു വാ അഞ്ഞതരം അസ്സ. അപ്പടിസേവതോതി ഏവം യോനിസോ അപ്പടിസേവന്തസ്സ. ഇമസ്മിം വാരേ അലദ്ധം ചീവരാദിം പത്ഥയതോ ലദ്ധം വാ അസ്സാദയതോ കാമാസവസ്സ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, ഈദിസം അഞ്ഞസ്മിമ്പി സുഗതിഭവേ ലഭിസ്സാമീതി ഭവപത്ഥനായ അസ്സാദയതോ ഭവാസവസ്സ, അഹം ലഭാമി ന ലഭാമീതി വാ മയ്ഹം വാ ഇദന്തി അത്തസഞ്ഞം അധിട്ഠഹതോ ദിട്ഠാസവസ്സ, സബ്ബേഹേവ പന സഹജാതോ അവിജ്ജാസവോതി ഏവം ചതുന്നം ആസവാനം ഉപ്പത്തി വിഘാതപരിളാഹാവ നവവേദനുപ്പാദനതോപി വേദിതബ്ബാ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാതി ഇമേ ഏകമേകസ്മിം പച്ചയേ ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ സോളസ ആസവാ ഇമിനാ ഞാണസംവരസങ്ഖാതേന പച്ചവേക്ഖണപടിസേവനേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സാതി ഉപായേന പഥേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഖന്താ ഹോതി സീതസ്സ, സീതം ഖമതി സഹതി, ന അവീരപുരിസോ വിയ അപ്പമത്തകേനപി സീതേന ചലതി കമ്പതി കമ്മട്ഠാനം വിജഹതി. ഉണ്ഹാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച വചനമേവ വചനപഥോതി വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖാനന്തിആദീസു ദുക്ഖമനട്ഠേന ദുക്ഖാ, ബഹലട്ഠേന തിബ്ബാ, ഫരുസട്ഠേന ഖരാ, തിഖിണട്ഠേന കടുകാ, അസ്സാദവിരഹതോ അസാതാ, മനം അവഡ്ഢനതോ അമനാപാ, പാണഹരണസമത്ഥതായ പാണഹരാതി വേദിതബ്ബാ. യം ഹിസ്സാതി സീതാദീസു യംകിഞ്ചി ഏകധമ്മമ്പി അസ്സ. അനധിവാസതോതി അനധിവാസേന്തസ്സ അക്ഖമന്തസ്സ. ആസവുപ്പത്തി പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാ – സീതേന ഫുട്ഠസ്സ ഉണ്ഹം പത്ഥയതോ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം സബ്ബത്ഥ. ‘‘നത്ഥി സുഗതിഭവേ സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ’’തി ഭവം പത്ഥേന്തസ്സ ഭവാസവോ, മയ്ഹം സീതം ഉണ്ഹന്തി ഗാഹോ ദിട്ഠാസവോ, സബ്ബേഹേവ സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോതി. ഇമേ വുച്ചന്തീതി ഇമേ സീതാദീസു ഏകമേകസ്സ വസേന ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ അനേകേ ആസവാ ഇമായ ഖന്തിസംവരസങ്ഖാതായ അധിവാസനായ പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തീതി അത്ഥോ.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതീതി അഹം സമണോതി ന ചണ്ഡസ്സ ഹത്ഥിസ്സ ആസന്നേ ഠാതബ്ബം. തതോനിദാനഞ്ഹി മരണമ്പി മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖം ഭവേയ്യാതി ഏവം ഉപായേന പഥേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതി പടിക്കമതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ചണ്ഡന്തി ദുട്ഠം വാളം. ഖാണുന്തി ഖദിരഖാണുകാദിം. കണ്ടകട്ഠാനന്തി യത്ഥ കണ്ടകാ വിജ്ഝന്തി, തം ഓകാസം. സോബ്ഭന്തി സബ്ബതോ ഛിന്നതടം. പപാതന്തി ഏകതോ ഛിന്നതടം. ചന്ദനികന്തി ഉച്ഛിട്ഠോദകഗബ്ഭമലാദീനം ഛഡ്ഡനട്ഠാനം. ഓളിഗല്ലന്തി തേസംയേവ കദ്ദമാദീനം സന്ദനോകാസം. തം ജണ്ണുമത്തമ്പി അസുചിഭരിതം ഹോതി. ദ്വേപി ചേതാനി ഠാനാനി അമനുസ്സുസ്സദട്ഠാനാനി ഹോന്തി, തസ്മാ വജ്ജേതബ്ബാനി. അനാസനേതി ഏത്ഥ അയുത്തം ആസനം അനാസനം, തം അത്ഥതോ അനിയതവത്ഥുഭൂതം രഹോപടിച്ഛന്നാസനന്തി വേദിതബ്ബം. അഗോചരേതി ഏത്ഥപി അയുത്തോ ഗോചരോ അഗോചരോ. സോ വേസിയാദിഭേദതോ പഞ്ചവിധോ. പാപകേ മിത്തേതി ലാമകേ ദുസ്സീലേ മിത്തപതിരൂപകേ അമിത്തേ. പാപകേസൂതി ലാമകേസു. ഓകപ്പേയ്യുന്തി സദ്ദഹേയ്യും അധിമുച്ചേയ്യും ‘‘അദ്ധാ അയമായസ്മാ അകാസി വാ കരിസ്സതി വാ’’തി. യം ഹിസ്സാതി ഹത്ഥിആദീസു യംകിഞ്ചി ഏകമ്പി അസ്സ. ആസവുപ്പത്തി പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാ – ഹത്ഥിആദിനിദാനേന ദുക്ഖേന ഫുട്ഠസ്സ സുഖം പത്ഥയതോ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘നത്ഥി സുഗതിഭവേ ഈദിസം ദുക്ഖ’’ന്തി ഭവം പത്ഥേന്തസ്സ ഭവാസവോ, മം ഹത്ഥീ മദ്ദതി മം അസ്സോതി ഗാഹോ ദിട്ഠാസവോ, സബ്ബേഹേവ സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോതി. ഇമേ വുച്ചന്തീതി ഇമേ ഹത്ഥിആദീസു ഏകേകസ്സ വസേന ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ അനേകേ ആസവാ ഇമിനാ സീലസംവരസങ്ഖാതേന പരിവജ്ജനേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീതി ‘‘ഇതിപായം വിതക്കോ അകുസലോ, ഇതിപി സാവജ്ജോ, ഇതിപി ദുക്ഖവിപാകോ, സോ ച ഖോ അത്തബ്യാബാധായ സംവത്തതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൦൭-൨൦൮) നയേന യോനിസോ കാമവിതക്കേ ആദീനവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, ചിത്തം ആരോപേത്വാ ന വാസേതി, അബ്ഭന്തരേ വാ ന വാസേതീതി അത്ഥോ. അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതീതി? പജഹതി. കിം കചവരം വിയ പിടകേനാതി? ന ഹി, അപി ച ഖോ നം വിനോദേതി തുദതി വിജ്ഝതി നീഹരതി. കിം ബലിബദ്ദം വിയ പതോദേനാതി? ന ഹി, അഥ ഖോ നം ബ്യന്തീകരോതി വിഗതന്തം കരോതി, യഥാസ്സ അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി, തഥാ നം കരോതി. കഥം പന നം തഥാ കരോതീതി? അനഭാവം ഗമേതി അനു അനു അഭാവം ഗമേതി, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന യഥാ സുവിക്ഖമ്ഭിതോ ഹോതി, തഥാ കരോതി. സേസവിതക്കദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഉപ്പന്നുപ്പന്നേതി ഉപ്പന്നേ ഉപ്പന്നേ, ഉപ്പന്നമത്തേയേവാതി വുത്തം ഹോതി. സകിം വാ ഉപ്പന്നേ വിനോദേത്വാ ദുതിയേ വാരേ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ന ഹോതി, സതക്ഖത്തുമ്പി ഉപ്പന്നേ ഉപ്പന്നേ വിനോദേതിയേവ. പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി തേയേവ കാമവിതക്കാദയോ, സബ്ബേപി വാ നവ മഹാവിതക്കേ. തത്ഥ തയോ വുത്താ, അവസേസാ ‘‘ഞാതിവിതക്കോ, ജനപദവിതക്കോ, അമരാവിതക്കോ, പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, അനവഞ്ഞത്തിപ്പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ’’തി (മഹാനി. ൨൦൭) ഇമേ ഛ. യം ഹിസ്സാതി ഏതേസു വിതക്കേസു യംകിഞ്ചി അസ്സ. കാമവിതക്കോ പനേത്ഥ കാമാസവോ ഏവ, തബ്ബിസേസോ ഭവാസവോ, തംസമ്പയുത്തോ ദിട്ഠാസവോ, സബ്ബവിതക്കേസു അവിജ്ജാ അവിജ്ജാസവോതി ഏവം ആസവുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. ഇമേ വുച്ചന്തീതി ഇമേ കാമവിതക്കാദിവസേന വുത്തപ്പകാരാ ആസവാ ഇമിനാ തസ്മിം തസ്മിം വിതക്കേ ആദീനവപച്ചവേക്ഖണസഹിതേന വീരിയസംവരസങ്ഖാതേന വിനോദനേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീതി അഭാവനായ ആദീനവം ഭാവനായ ച ആനിസംസം ഉപായേന പഥേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവനാ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാവ. യം ഹിസ്സാതി ഏതേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു യംകിഞ്ചി അസ്സ. ആസവുപ്പത്തിയം പനേത്ഥ ഇമേസം അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അഭാവിതത്താ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും കാമാസവാദയോ ആസവാ, ഭാവയതോ ഏവംസ തേ ന ഹോന്തീതി അയം നയോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേ വുച്ചന്തീതി ഇമേ കാമാസവാദയോ ആസവാ ഇമായ ലോകുത്തരായ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തി. ഇമേഹി ഛഹാകാരേഹി പഹീനാസവം ഭിക്ഖും ഥോമേന്തോ യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യതോതി സാമിവചനേ തോ-കാരോ, യസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. പോരാണാ പന യമ്ഹി കാലേതി വണ്ണയന്തി. യേ ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ, തേ സംവരാ പഹീനാ ഹോന്തീതി യേ ആസവാ സംവരേന പഹാതബ്ബാ, തേ സംവരേനേവ പഹീനാ ഹോന്തി, ന അപ്പഹീനേസുയേവ പഹീനസഞ്ഞീ ഹോതീതി.

൫. ദാരുകമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. പഞ്ചമേ ദാരുകമ്മികോതി ദാരുവിക്കയേന പവത്തിതാജീവോ ഏകോ ഉപാസകോ. കാസികചന്ദനന്തി സണ്ഹചന്ദനം. അങ്ഗേനാതി അഗുണങ്ഗേന, സുക്കപക്ഖേ ഗുണങ്ഗേന. നേമന്തനികോതി നിമന്തനം ഗണ്ഹനകോ. സങ്ഘേ ദാനം ദസ്സാമീതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദസ്സാമി. സോ ഏവം വത്വാ സത്ഥാരം അഭിവാദേത്വാ പക്കാമി. അഥസ്സ അപരഭാഗേ പഞ്ചസതാ കുലൂപകാ ഭിക്ഖൂ ഗിഹിഭാവം പാപുണിംസു. സോ ‘‘കുലൂപകഭിക്ഖൂ തേ വിബ്ഭന്താ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം ഏത്ഥ മയ്ഹ’’ന്തി വത്വാ ചിത്തുപ്പാദവേമത്തമത്തമ്പി ന അകാസി. ഇദം സന്ധായ സത്ഥാ സങ്ഘേ തേ ദാനം ദദതോ ചിത്തം പസീദിസ്സതീതി ആഹ.

൬. ഹത്ഥിസാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ഛട്ഠേ അഭിധമ്മകഥന്തി അഭിധമ്മമിസ്സകം കഥം. കഥം ഓപാതേതീതി തേസം കഥം വിച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ കഥം കഥേതി. ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനന്തി കരണത്ഥേ സാമിവചനം, ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. യാ ച ഥേരാനം അഭിധമ്മകഥാ, തം അയമ്പി കഥേതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. ചേതോപരിയായന്തി ചിത്തവാരം. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. സോരതസോരതോതി സൂരതോ വിയ സൂരതോ, സോരച്ചസമന്നാഗതോ വിയാതി അത്ഥോ. നിവാതനിവാതോതി നിവാതോ വിയ നിവാതോ, നിവാതവുത്തി വിയാതി അത്ഥോ. ഉപസന്തുപസന്തോതി ഉപസന്തോ വിയ ഉപസന്തോ. വപകസ്സതേവ സത്ഥാരാതി സത്ഥു സന്തികാ അപഗച്ഛതി. സംസട്ഠസ്സാതി പഞ്ചഹി സംസഗ്ഗേഹി സംസട്ഠസ്സ. വിസ്സട്ഠസ്സാതി വിസ്സജ്ജിതസ്സ. പാകതസ്സാതി പാകതിന്ദ്രിയസ്സ.

കിട്ഠാദോതി കിട്ഠഖാദകോ. അന്തരധാപേയ്യാതി നാസേയ്യ. ഗോപസൂതി ഗാവോ ച അജികാ ച. സിപ്പിസമ്ബുകന്തി സിപ്പിയോ ച സമ്ബുകാ ച. സക്ഖരകഠലന്തി സക്ഖരാ ച കഠലാനി ച. ആഭിദോസികന്തി അഭിഞ്ഞാതദോസം കുദ്രൂസകഭോജനം. നച്ഛാദേയ്യാതി ന രുച്ചേയ്യ. തത്ഥ യദേതം പുരിസം ഭുത്താവിന്തി ഉപയോഗവചനം, തം സാമിഅത്ഥേ ദട്ഠബ്ബം. അമും ഹാവുസോ, പുരിസന്തി, ആവുസോ, അമും പുരിസം.

സബ്ബനിമിത്താനന്തി സബ്ബേസം നിച്ചനിമിത്താദീനം നിമിത്താനം. അനിമിത്തം ചേതോസമാധിന്തി ബലവവിപസ്സനാസമാധിം. ചീരികസദ്ദോതി ഝല്ലികസദ്ദോ. സരിസ്സതി നേക്ഖമ്മസ്സാതി പബ്ബജ്ജായ ഗുണം സരിസ്സതി. അരഹതം അഹോസീതി ഭഗവതോ സാവകാനം അരഹന്താനം അന്തരേ ഏകോ അരഹാ അഹോസി. അയഞ്ഹി ഥേരോ സത്ത വാരേ ഗിഹീ ഹുത്വാ സത്ത വാരേ പബ്ബജി. കിം കാരണാ? കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിരേസ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗിഹിഭാവേ വണ്ണം കഥേസി. സോ തേനേവ കമ്മേന അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയേ വിജ്ജമാനേയേവ സത്ത വാരേ ഗിഹിഭാവേ ച പബ്ബജ്ജായ ച സഞ്ചരന്തോ സത്തമേ വാരേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണീതി.

൭. മജ്ഝേസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. സത്തമേ പാരായനേ മേത്തേയ്യപഞ്ഹേതി പാരായനസമാഗമമ്ഹി മേത്തേയ്യമാണവസ്സ പഞ്ഹേ. ഉഭോന്തേ വിദിത്വാനാതി ദ്വേ അന്തേ ദ്വേ കോട്ഠാസേ ജാനിത്വാ. മജ്ഝേ മന്താ ന ലിപ്പതീതി മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ഉഭോ അന്തേ വിദിത്വാ മജ്ഝേ ന ലിപ്പതി, വേമജ്ഝേട്ഠാനേ ന ലിപ്പതി. സിബ്ബനിമച്ചഗാതി സിബ്ബനിസങ്ഖാതം തണ്ഹം അതീതോ. ഫസ്സോതി ഫസ്സവസേന നിബ്ബത്തത്താ അയം അത്തഭാവോ. ഏകോ അന്തോതി അയമേകോ കോട്ഠാസോ. ഫസ്സസമുദയോതി ഫസ്സോ സമുദയോ അസ്സാതി ഫസ്സസമുദയോ, ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ കതകമ്മഫസ്സപച്ചയാ നിബ്ബത്തോ അനാഗതത്തഭാവോ. ദുതിയോ അന്തോതി ദുതിയോ കോട്ഠാസോ. ഫസ്സനിരോധോതി നിബ്ബാനം. മജ്ഝേതി സിബ്ബിനിതണ്ഹം ഛേത്വാ ദ്വിധാകരണട്ഠേന നിബ്ബാനം മജ്ഝേ നാമ ഹോതി. തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതീതി തണ്ഹാ നം അത്തഭാവദ്വയസങ്ഖാതം ഫസ്സഞ്ച ഫസ്സസമുദയഞ്ച സിബ്ബതി ഘട്ടേതി. കിം കാരണാ? തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. യദി ഹി തണ്ഹാ ന സിബ്ബേയ്യ, തസ്സ തസ്സ ഭവസ്സ നിബ്ബത്തി ന ഭവേയ്യ. ഇമസ്മിം ഠാനേ കോടിമജ്ഝികൂപമം ഗണ്ഹന്തി. ദ്വിന്നഞ്ഹി കണ്ഡാനം ഏകതോ കത്വാ മജ്ഝേ സുത്തേന സംസിബ്ബിതാനം കോടി മജ്ഝന്തി വുച്ചതി. സുത്തേ ഛിന്നേ ഉഭോ കണ്ഡാനി ഉഭതോ പതന്തി. ഏവമേത്ഥ കണ്ഡദ്വയം വിയ വുത്തപ്പകാരാ ദ്വേ അന്താ, സിബ്ബിത്വാ ഠിതസുത്തം വിയ തണ്ഹാ, സുത്തേ ഛിന്നേ കണ്ഡദ്വയസ്സ ഉഭതോപതനം വിയ തണ്ഹായ നിരുദ്ധായ അന്തദ്വയം നിരുദ്ധമേവ ഹോതി. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ഇമിനാ ഉഭോ അന്തേ വിദിത്വാ തണ്ഹായ മജ്ഝേ അനുപലിത്തഭാവേന അഭിഞ്ഞേയ്യം ചതുസച്ചധമ്മം അഭിജാനാതി നാമ, തീരണപരിഞ്ഞായ ച പഹാനപരിഞ്ഞായ ച പരിജാനിതബ്ബം ലോകിയസച്ചദ്വയം പരിജാനാതി നാമ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ കോടികരോ പരിച്ഛേദപരിവടുമകരോ ഹോതി നാമ.

ദുതിയവാരേ തിണ്ണം കണ്ഡാനം വസേന ഉപമാ വേദിതബ്ബാ. തിണ്ണഞ്ഹി കണ്ഡാനം സുത്തേന സംസിബ്ബിതാനം സുത്തേ ഛിന്നേ തീണി കണ്ഡാനി തീസു ഠാനേസു പതന്തി, ഏവമേത്ഥ കണ്ഡത്തയം വിയ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ, സുത്തം വിയ തണ്ഹാ. സാ ഹി അതീതം പച്ചുപ്പന്നേന, പച്ചുപ്പന്നഞ്ച അനാഗതേന സദ്ധിം സംസിബ്ബതി. സുത്തേ ഛിന്നേ കണ്ഡത്തയസ്സ തീസു ഠാനേസു പതനം വിയ തണ്ഹായ നിരുദ്ധായ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ നിരുദ്ധാവ ഹോന്തി.

തതിയവാരേ അദുക്ഖമസുഖാ മജ്ഝേതി ദ്വിന്നം വേദനാനം അന്തരട്ഠകഭാവേന മജ്ഝേ. സുഖഞ്ഹി ദുക്ഖസ്സ, ദുക്ഖം വാ സുഖസ്സ അന്തരം നാമ നത്ഥി. തണ്ഹാ സിബ്ബിനീതി വേദനാസു നന്ദിരാഗോ വേദനാനം ഉപച്ഛേദം നിവാരേതീതി താ സിബ്ബതി നാമ.

ചതുത്ഥവാരേ വിഞ്ഞാണം മജ്ഝേതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമ്പി സേസവിഞ്ഞാണമ്പി നാമരൂപപച്ചയസമുദാഗതത്താ നാമരൂപാനം മജ്ഝേ നാമ.

പഞ്ചമവാരേ വിഞ്ഞാണം മജ്ഝേതി കമ്മവിഞ്ഞാണം മജ്ഝേ, അജ്ഝത്തികായതനേസു വാ മനായതനേന കമ്മസ്സ ഗഹിതത്താ ഇധ യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം മജ്ഝേ നാമ, മനോദ്വാരേ വാ ആവജ്ജനസ്സ അജ്ഝത്തികായതനനിസ്സിതത്താ ജവനവിഞ്ഞാണം മജ്ഝേ നാമ.

ഛട്ഠവാരേ സക്കായോതി തേഭൂമകവട്ടം. സക്കായസമുദയോതി സമുദയസച്ചം. സക്കായനിരോധോതി നിരോധസച്ചം. പരിയായേനാതി തേന തേന കാരണേനേവ. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൮. പുരിസിന്ദ്രിയഞാണസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. അട്ഠമേ അഞ്ഞതരോതി ദേവദത്തപക്ഖികോ ഏകോ. സമന്നാഹരിത്വാതി ആവജ്ജിത്വാ. ഇദം സോ ‘‘കിം നു ഖോ ഭഗവതാ ജാനിത്വാ കഥിതം, ഉദാഹു അജാനിത്വാ, ഏകംസികം വാ കഥിതം ഉദാഹു വിഭജ്ജകഥിത’’ന്തി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. ആപായികോതി അപായേ നിബ്ബത്തനകോ. നേരയികോതി നിരയഗാമീ. കപ്പട്ഠോതി കപ്പട്ഠിയകമ്മസ്സ കതത്താ കപ്പം ഠസ്സതി. അതേകിച്ഛോതി ന സക്കാ തികിച്ഛിതും. ദ്വേജ്ഝന്തി ദ്വിധാഭാവം. വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തന്തി വാലസ്സ അഗ്ഗകോടിയാ ദസ്സേതബ്ബമത്തകം, വാലഗ്ഗകോടിനിപാതമത്തകം വാ. പുരിസിന്ദ്രിയഞാണാനീതി പുരിസപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണാനി, ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവജാനനഞാണാനീതി അത്ഥോ.

വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാതി ഏത്തകാ കുസലാ ധമ്മാ വിജ്ജന്തി, ഏത്തകാ അകുസലാ ധമ്മാതി ജാനാമി. അന്തരഹിതാതി അദസ്സനം ഗതാ. സമ്മുഖീഭൂതാതി സമുദാചാരവസേന പാകടാ ജാതാ. കുസലമൂലന്തി കുസലജ്ഝാസയോ. കുസലാ കുസലന്തി തമ്ഹാ കുസലജ്ഝാസയാ അഞ്ഞമ്പി കുസലം നിബ്ബത്തിസ്സതി. സാരദാനീതി സാരാദാനി ഗഹിതസാരാനി, സരദമാസേ വാ നിബ്ബത്താനി. സുഖസയിതാനീതി സുഖസന്നിചിതാനി. സുഖേത്തേതി മണ്ഡഖേത്തേ. നിക്ഖിത്താനീതി വുത്താനി. സപ്പടിഭാഗാതി സരിക്ഖകാ. അഭിദോ അദ്ധരത്തന്തി അഭിഅദ്ധരത്തം അദ്ധരത്തേ അഭിമുഖീഭൂതേ. ഭത്തകാലസമയേതി രാജകുലാനം ഭത്തകാലസങ്ഖാതേ സമയേ. പരിഹാനധമ്മോതി കോ ഏവം ഭഗവതാ ഞാതോതി? അജാതസത്തുരാജാ. സോ ഹി പാപമിത്തം നിസ്സായ മഗ്ഗഫലേഹി പരിഹീനോ. അപരേപി സുപ്പബുദ്ധസുനക്ഖത്താദയോ ഭഗവതാ ഞാതാവ. അപരിഹാനധമ്മോതി ഏവം ഭഗവതാ കോ ഞാതോ? സുസീമോ പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപാ. പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി ഏവം കോ ഞാതോ ഭഗവതാതി? സന്തതിമഹാമത്തോ അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപാ.

൯. നിബ്ബേധികസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. നവമേ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബേ അപ്പദാലിതപുബ്ബേ ലോഭക്ഖന്ധാദയോ നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപരിയായോ, നിബ്ബിജ്ഝനകാരണന്തി അത്ഥോ. നിദാനസമ്ഭവോതി കാമേ നിദേതി ഉപ്പാദനസമത്ഥതായ നിയ്യാദേതീതി നിദാനം. സമ്ഭവതി തതോതി സമ്ഭവോ, നിദാനമേവ സമ്ഭവോ നിദാനസമ്ഭവോ. വേമത്തതാതി നാനാകരണം.

കാമഗുണാതി കാമയിതബ്ബട്ഠേന കാമാ, ബന്ധനട്ഠേന ഗുണാ ‘‘അന്തഗുണ’’ന്തിആദീസു വിയ. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബാ. ഇട്ഠാതി പരിയിട്ഠാ വാ ഹോന്തു മാ വാ, ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. കന്താതി കമനീയാ. മനാപാതി മനവഡ്ഢനകാ. പിയരൂപാതി പിയജാതികാ. കാമൂപസഞ്ഹിതാതി ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേന കാമേന ഉപസഞ്ഹിതാ. രജനീയാതി രാഗുപ്പത്തികാരണഭൂതാ. നേതേ കാമാതി ന ഏതേ കമനട്ഠേന കാമാ നാമ ഹോന്തി. സങ്കപ്പരാഗോതി സങ്കപ്പവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ. കാമോതി അയം കാമപ്പഹാനായ പടിപന്നേഹി പഹാതബ്ബോ. കമനട്ഠേന കാമാ നാമ. ചിത്രാനീതി ചിത്രവിചിത്രാരമ്മണാനി.

ഫസ്സോതി സഹജാതഫസ്സോ. കാമയമാനോതി കാമം കാമയമാനോ. തജ്ജം തജ്ജന്തി തജ്ജാതികം തജ്ജാതികം. പുഞ്ഞഭാഗിയന്തി ദിബ്ബേ കാമേ പത്ഥേത്വാ സുചരിതപാരിപൂരിയാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തസ്സ അത്തഭാവോ പുഞ്ഞഭാഗിയോ നാമ, ദുച്ചരിതപാരിപൂരിയാ അപായേ നിബ്ബത്തസ്സ അത്തഭാവോ അപുഞ്ഞഭാഗിയോ നാമ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനം വിപാകോതി അയം ദുവിധോപി കാമപത്ഥനം നിസ്സായ ഉപ്പന്നത്താ കാമാനം വിപാകോതി വുച്ചതി. സോ ഇമം നിബ്ബേധികന്തി സോ ഭിക്ഖു ഇമം ഛത്തിംസട്ഠാനേസു നിബ്ബിജ്ഝനകം സേട്ഠചരിയം ജാനാതി. കാമനിരോധന്തി കാമാനം നിരോധനേ ഏവം ലദ്ധനാമം. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ ബ്രഹ്മചരിയസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോവ കാമനിരോധോതി വുത്തോ.

സാമിസാതി കിലേസാമിസസമ്പയുത്താ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബഠാനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ വോഹാരവേപക്കന്തി വോഹാരവിപാകം. കഥാസങ്ഖാതോ ഹി വോഹാരോ സഞ്ഞായ വിപാകോ നാമ. യഥാ യഥാ നന്തി ഏത്ഥ നം-ഇതി നിപാതമത്തമേവ. ഇതി യസ്മാ യഥാ യഥാ സഞ്ജാനാതി, തഥാ തഥാ ഏവംസഞ്ഞീ അഹോസിന്തി കഥേതി, തസ്മാ വോഹാരവേപക്കാതി അത്ഥോ.

അവിജ്ജാതി അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണഭൂതാ ബഹലഅവിജ്ജാ. നിരയം ഗമേന്തീതി നിരയഗമനീയാ, നിരയേ നിബ്ബത്തിപച്ചയാതി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ചേതനാഹന്തി ചേതനം അഹം. ഇധ സബ്ബസങ്ഗാഹികാ സംവിദഹനചേതനാ ഗഹിതാ. ചേതയിത്വാതി ദ്വാരപ്പവത്തചേതനാ. മനസാതി ചേതനാസമ്പയുത്തചിത്തേന. നിരയവേദനീയന്തി നിരയേ വിപാകദായകം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അധിമത്തന്തി ബലവദുക്ഖം. ദന്ധവിരാഗീതി ഗരുകം ന ഖിപ്പം സണികം വിഗച്ഛനകദുക്ഖം. ഉരത്താളിം കന്ദതീതി ഉരം താളേത്വാ രോദതി. പരിയേട്ഠിന്തി പരിയേസനം. ഏകപദം ദ്വിപദന്തി ഏകപദമന്തം വാ ദ്വിപദമന്തം വാ, കോ മന്തം ജാനാതീതി അത്ഥോ. സമ്മോഹവേപക്കന്തി സമ്മോഹവിപാകം. ദുക്ഖസ്സ ഹി സമ്മോഹോ നിസ്സന്ദവിപാകോ നാമ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. പരിയേസനാപി ഹി തസ്സ നിസ്സന്ദവിപാകോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൧൦. സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ദസമേ ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠം നിച്ചലട്ഠാനം. സീഹനാദന്തി അഭീതനാദം പമുഖനാദം. ബ്രഹ്മചക്കന്തി സേട്ഠഞാണചക്കം പടിവേധഞാണഞ്ചേവ ദേസനാഞാണഞ്ച. ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. യമ്പീതി യേന ഞാണേന. ഇദമ്പി തഥാഗതസ്സാതി ഇദമ്പി ഠാനാട്ഠാനഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം നാമ ഹോതി. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം, കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ചേവ ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം, കമ്മം ഹേതു. ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി ചതുന്നം ഝാനാനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം തിണ്ണം സമാധീനം നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനഞ്ച. സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയം ധമ്മം. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയം ധമ്മം. വുട്ഠാനന്തി ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം, തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮) ഏവം വുത്തം പഗുണജ്ഝാനഞ്ചേവ ഭവങ്ഗനഫലസമാപത്തിയോ ച. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഭവങ്ഗേന പന സബ്ബജ്ഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി, ഫലസമാപത്തിയാ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതി. തം സന്ധായ ‘‘തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. അനേകവിഹിതന്തിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൨) വണ്ണിതാനി. ആസവക്ഖയഞാണം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. പുരിമസ്സാപി ഞാണത്തയസ്സ വിത്ഥാരകഥം ഇച്ഛന്തേന മജ്ഝിമട്ഠകഥായ മഹാസീഹനാദവണ്ണനാ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൬ ആദയോ) ഓലോകേതബ്ബാ. സമാഹിതസ്സാതി ഏകഗ്ഗചിത്തസ്സ. സമാധി മഗ്ഗോതി സമാധി ഏതേസം ഞാണാനം അധിഗമായ ഉപായോ. അസമാധീതി അനേകഗ്ഗഭാവോ. കുമ്മഗ്ഗോതി മിച്ഛാമഗ്ഗോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ തഥാഗതസ്സ ഞാണബലം കഥിതന്തി.

മഹാവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

൭. ദേവതാവഗ്ഗോ

൧-൩. അനാഗാമിഫലസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൫-൬൭. സത്തമസ്സ പഠമേ അസ്സദ്ധിയന്തി അസ്സദ്ധഭാവം. ദുപ്പഞ്ഞതന്തി നിപ്പഞ്ഞഭാവം. ദുതിയേ പമാദന്തി സതിവിപ്പവാസം. തതിയേ ആഭിസമാചാരികന്തി ഉത്തമസമാചാരഭൂതം വത്തവസേന പണ്ണത്തിസീലം. സേഖധമ്മന്തി സേഖപണ്ണത്തിസീലം. സീലാനീതി ചത്താരി മഹാസീലാനി.

൪. സങ്ഗണികാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. ചതുത്ഥേ സങ്ഗണികാരാമോതി ഗണസങ്ഗണികാരാമോ. സുത്തന്തികഗണാദീസു പന ഗണേസു അത്തനോ വാ പരിസാസങ്ഖാതേ ഗണേ രമതീതി ഗണാരാമോ. പവിവേകേതി കായവിവേകേ. ചിത്തസ്സ നിമിത്തന്തി സമാധിവിപസ്സനാചിത്തസ്സ നിമിത്തം സമാധിവിപസ്സനാകാരം. സമ്മാദിട്ഠിന്തി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിം. സമാധിന്തി മഗ്ഗസമാധിഞ്ചേവ ഫലസമാധിഞ്ച. സംയോജനാനീതി ദസ സംയോജനാനി. നിബ്ബാനന്തി അപച്ചയപരിനിബ്ബാനം.

൫. ദേവതാസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. പഞ്ചമേ സോവചസ്സതാതി സുബ്ബചഭാവോ. കല്യാണമിത്തതാതി സുചിമിത്തതാ. സത്ഥുഗാരവോതി സത്ഥരി ഗാരവയുത്തോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൬. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ഛട്ഠേ ന സന്തേനാതി പച്ചനീകകിലേസേഹി അവൂപസന്തേന. ന പണീതേനാതി ന അതപ്പകേന. ന പടിപ്പസ്സദ്ധിലദ്ധേനാതി കിലേസപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അലദ്ധേന അപ്പത്തേന. ന ഏകോദിഭാവാധിഗതേനാതി ന ഏകഗ്ഗഭാവം ഉപഗതേന.

൭. സക്ഖിഭബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. സത്തമേ തത്ര തത്രാതി തസ്മിം തസ്മിം വിസേസേ. സക്ഖിഭബ്ബതന്തി പച്ചക്ഖഭാവം. ആയതനേതി കാരണേ. ഹാനഭാഗിയാദയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൯) സംവണ്ണിതാ. അസക്കച്ചകാരീതി ന സുകതകാരീ, ന ആദരകാരീ. അസപ്പായകാരീതി ന സപ്പായകാരീ, ന ഉപകാരഭൂതധമ്മകാരീ.

൮. ബലസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. അട്ഠമേ ബലതന്തി ബലഭാവം ഥാമഭാവം. അസാതച്ചകാരീതി ന സതതകാരീ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൯-൧൦. തജ്ഝാനസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൭൩-൭൪. നവമേ ന യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതീതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു ആദീനവോ ന യഥാസഭാവതോ ഝാനപഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി. ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ദേവതാവഗ്ഗോ സത്തമോ.

൮. അരഹത്തവഗ്ഗോ

൧. ദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൭൫. അട്ഠമസ്സ പഠമേ സവിഘാതന്തി സഉപഘാതം സോപദ്ദവം. സപരിളാഹന്തി കായികചേതസികേന പരിളാഹേന സപരിളാഹം. പാടികങ്ഖാതി ഇച്ഛിതബ്ബാ അവസ്സംഭാവിനീ.

൨. അരഹത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. ദുതിയേ മാനന്തി ജാതിആദീഹി മഞ്ഞനം. ഓമാനന്തി ഹീനോഹമസ്മീതി മാനം. അതിമാനന്തി അതിക്കമിത്വാ പവത്തം അച്ചുണ്ണതിമാനം. അധിമാനന്തി അധിഗതമാനം. ഥമ്ഭന്തി കോധമാനേഹി ഥദ്ധഭാവം. അതിനിപാതന്തി ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനം.

൩. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. തതിയേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതി മനുസ്സധമ്മതോ ഉത്തരി. അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസന്തി അരിയഭാവം കാതും സമത്ഥം ഞാണദസ്സനവിസേസം, ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചത്താരി ച ഫലാനീതി അത്ഥോ. കുഹനന്തി തിവിധം കുഹനവത്ഥും. ലപനന്തി ലാഭത്ഥികതായ ഉക്ഖിപിത്വാ അവക്ഖിപിത്വാ വാ ലപനം.

൪. സുഖസോമനസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. ചതുത്ഥേ യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതീതി കാരണഞ്ചസ്സ പരിപുണ്ണം പഗ്ഗഹിതം ഹോതി. ധമ്മാരാമോതി ധമ്മേ രതിം വിന്ദതി. ഭാവനായ രമതി, ഭാവേന്തോ വാ രമതീതി ഭാവനാരാമോ. പഹാനേ രമതി, പജഹന്തോ വാ രമതീതി പഹാനാരാമോ. തിവിധേ പവിവേകേ രമതീതി പവിവേകാരാമോ. അബ്യാപജ്ഝേ നിദ്ദുക്ഖഭാവേ രമതീതി അബ്യാപജ്ഝാരാമോ. നിപ്പപഞ്ചസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ രമതീതി നിപ്പപഞ്ചാരാമോ.

൫. അധിഗമസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. പഞ്ചമേ ന ആയകുസലോതി ന ആഗമനകുസലോ. ന അപായകുസലോതി ന അപഗമനകുസലോ. ഛന്ദന്തി കത്തുകമ്യതാഛന്ദം. ന ആരക്ഖതീതി ന രക്ഖതി.

൬. മഹന്തത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. ഛട്ഠേ ആലോകബഹുലോതി ഞാണാലോകബഹുലോ. യോഗബഹുലോതി യോഗേ ബഹുലം കരോതി. വേദബഹുലോതി പീതിപാമോജ്ജബഹുലോ. അസന്തുട്ഠിബഹുലോതി കുസലധമ്മേസു അസന്തുട്ഠോ. അനിക്ഖിത്തധുരോതി അട്ഠപിതധുരോ പഗ്ഗഹിതവീരിയോ. ഉത്തരി ച പതാരേതീതി സമ്പതി ച ഉത്തരിഞ്ച വീരിയം കരോതേവ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

൮-൧൦. ദുതിയനിരയസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൨-൮൪. അട്ഠമേ പഗബ്ഭോതി കായപാഗബ്ഭിയാദീഹി സമന്നാഗതോ. നവമം ഉത്താനത്ഥമേവ. ദസമേ വിഘാതവാതി മഹിച്ഛതം നിസ്സായ ഉപ്പന്നേന ലോഭദുക്ഖേന ദുക്ഖിതോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അരഹത്തവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

൯. സീതിവഗ്ഗോ

൧. സീതിഭാവസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. നവമസ്സ പഠമേ സീതിഭാവന്തി സീതലഭാവം. യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബന്തിആദീസു ഉദ്ധച്ചസമയേ ചിത്തം സമാധിനാ നിഗ്ഗഹേതബ്ബം നാമ, കോസജ്ജാനുപതിതകാലേ വീരിയേന പഗ്ഗഹേതബ്ബം നാമ, നിരസ്സാദഗതകാലേ സമാധിനാ സമ്പഹംസിതബ്ബം നാമ, സമപ്പവത്തകാലേ ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖായ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബം നാമ.

൨. ആവരണസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ദുതിയേ കമ്മാവരണതായാതി പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മേഹി. കിലേസാവരണതായാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ. വിപാകാവരണതായാതി അകുസലവിപാകപടിസന്ധിയാ വാ കുസലവിപാകേഹി അഹേതുകപടിസന്ധിയാ വാതി.

൪-൫. സുസ്സൂസതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൮-൮൯. ചതുത്ഥേ അനത്ഥന്തി അവഡ്ഢിം. അത്ഥം രിഞ്ചതീതി വഡ്ഢിഅത്ഥം ഛഡ്ഡേതി. അനനുലോമികായാതി സാസനസ്സ അനനുലോമികായ. പഞ്ചമേ ദിട്ഠിസമ്പദന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗം.

൮-൧൧. അഭബ്ബട്ഠാനസുത്തചതുക്കവണ്ണനാ

൯൨-൯൫. അട്ഠമേ അനാഗമനീയം വത്ഥുന്തി അനുപഗന്തബ്ബം കാരണം, പഞ്ചന്നം വേരാനം ദ്വാസട്ഠിയാ ച ദിട്ഠിഗതാനമേതം അധിവചനം. അട്ഠമം ഭവന്തി കാമാവചരേ അട്ഠമം പടിസന്ധിം. നവമേ കോതൂഹലമങ്ഗലേനാതി ദിട്ഠസുതമുതമങ്ഗലേന. ദസമേ സയംകതന്തിആദീനി അത്തദിട്ഠിവസേന വുത്താനി. അധിച്ചസമുപ്പന്നന്തി അഹേതുനിബ്ബത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സീതിവഗ്ഗോ നവമോ.

൧൦. ആനിസംസവഗ്ഗോ

൧-൨. പാതുഭാവസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൬-൯൭. ദസമസ്സ പഠമേ അരിയായതനേതി മജ്ഝിമദേസേ. ഇന്ദ്രിയാനന്തി മനച്ഛട്ഠാനം. ദുതിയേ സദ്ധമ്മനിയതോതി സാസനസദ്ധമ്മേ നിയതോ. അസാധാരണേനാതി പുഥുജ്ജനേഹി അസാധാരണേന.

൭. അനവത്ഥിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨. സത്തമേ അനോധിം കരിത്വാതി ‘‘ഏത്തകാവ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, ന ഇതോ പരേ’’തി ഏവം സീമം മരിയാദം അകത്വാ. അനവത്ഥിതാതി അവത്ഥിതായ രഹിതാ, ഭിജ്ജമാനാവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. സബ്ബലോകേതി സകലേ തേധാതുകേ. സാമഞ്ഞേനാതി സമണഭാവേന, അരിയമഗ്ഗേനാതി അത്ഥോ.

൮. ഉക്ഖിത്താസികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩. അട്ഠമേ മേത്താവതായാതി മേത്തായുത്തായ പാരിചരിയായ. സത്ത ഹി സേഖാ തഥാഗതം മേത്താവതായ പരിചരന്തി, ഖീണാസവോ പരിചിണ്ണസത്ഥുകോ.

൯. അതമ്മയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪. നവമേ അതമ്മയോതി തമ്മയാ വുച്ചന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ, താഹി രഹിതോ. അഹംകാരാതി അഹംകാരദിട്ഠി. മമംകാരാതി മമംകാരതണ്ഹാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ആനിസംസവഗ്ഗോ ദസമോ.

ദുതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.