(൨൧) ൧. കിമിലവഗ്ഗോ

൧. കിമിലസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ കിമിലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. നിചുലവനേതി മുചലിന്ദവനേ. ഏതദവോചാതി അയം കിര ഥേരോ തസ്മിംയേവ നഗരേ സേട്ഠിപുത്തോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ പുബ്ബേനിവാസഞാണം പടിലഭി. സോ അത്തനാ നിവുത്ഥം ഖന്ധസന്താനം അനുസ്സരന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ സാസനോസക്കനകാലേ പബ്ബജിത്വാ ചതൂസു പരിസാസു സാസനേ അഗാരവം കരോന്തീസു നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ പബ്ബതം ആരുയ്ഹ തത്ഥ സമണധമ്മം കത്വാ അത്തനോ നിവുത്ഥഭാവം അദ്ദസ. സോ ‘‘സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ തം കാരണം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഏതം ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച.

സത്ഥരി അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാതി സത്ഥരി ഗാരവഞ്ചേവ ജേട്ഠകഭാവഞ്ച അനുപട്ഠപേത്വാ വിഹരന്തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ചേതിയങ്ഗണാദീസു ഛത്തം ധാരേത്വാ ഉപാഹനാ ആരുയ്ഹ വിചരന്തോ നാനപ്പകാരഞ്ച നിരത്ഥകകഥം കഥേന്തോ സത്ഥരി അഗാരവോ വിഹരതി നാമ. ധമ്മസ്സവനഗ്ഗേ പന നിസീദിത്വാ നിദ്ദായന്തോ ചേവ നാനപ്പകാരഞ്ച നിരത്ഥകകഥം കഥേന്തോ ധമ്മേ അഗാരവോ വിഹരതി നാമ. സങ്ഘമജ്ഝേ ബാഹാവിക്ഖേപകം നാനത്തകഥം കഥേന്തോ ഥേരനവമജ്ഝിമേസു ച ചിത്തീകാരം അകരോന്തോ സങ്ഘേ അഗാരവോ വിഹരതി നാമ. സിക്ഖം അപരിപൂരേന്തോ സിക്ഖായ അഗാരവോ വിഹരതി നാമ. അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹഭണ്ഡനാദീനി കരോന്തോ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവോ വിഹരതി നാമ. ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. അസ്സാജാനീയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൩-൨൦൪. തതിയേ അജ്ജവേനാതി ഉജുഭാവേന അവങ്കഗമനേന. ജവേനാതി പദജവേന. മദ്ദവേനാതി സരീരമുദുതായ. ഖന്തിയാതി അധിവാസനക്ഖന്തിയാ. സോരച്ചേനാതി സുചിസീലതായ. ഭിക്ഖുവാരേ അജ്ജവന്തി ഞാണസ്സ ഉജുകഗമനം. ജവോതി സൂരം ഹുത്വാ ഞാണസ്സ ഗമനഭാവോ. മദ്ദവന്തി സീലമദ്ദവം. ഖന്തീതി അധിവാസനക്ഖന്തിയേവ. സോരച്ചം സുചിസീലതായേവ. ചതുത്ഥേ പഞ്ച ബലാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനി.

൫. ചേതോഖിലസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൫. പഞ്ചമേ ചേതോഖിലാതി ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവാ, കചവരഭാവാ, ഖാണുകഭാവാ. സത്ഥരി കങ്ഖതീതി സത്ഥു സരീരേ വാ ഗുണേ വാ കങ്ഖതി. സരീരേ കങ്ഖമാനോ ‘‘ദ്വത്തിംസവരപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം നാമ സരീരം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’’തി കങ്ഖതി, ഗുണേ കങ്ഖമാനോ ‘‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നജാനനസമത്ഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’’തി കങ്ഖതി. വിചികിച്ഛതീതി വിചിനന്തോ കിച്ഛതി, ദുക്ഖം ആപജ്ജതി, വിനിച്ഛേതും ന സക്കോതി. നാധിമുച്ചതീതി ഏവമേതന്തി അധിമോക്ഖം ന പടിലഭതി. ന സമ്പസീദതീതി ഗുണേസു ഓതരിത്വാ നിബ്ബിചികിച്ഛഭാവേന പസീദിതും അനാവിലോ ഭവിതും ന സക്കോതി. ആതപ്പായാതി കിലേസസന്താപകവീരിയകരണത്ഥായ. അനുയോഗായാതി പുനപ്പുനം യോഗായ. സാതച്ചായാതി സതതകിരിയായ. പധാനായാതി പദഹനത്ഥായ. അയം പഠമോ ചേതോഖിലോതി അയം സത്ഥരി വിചികിച്ഛാസങ്ഖാതോ പഠമോ ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവോ ഏവമേതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപ്പഹീനോ ഹോതി.

ധമ്മേതി പരിയത്തിധമ്മേ ച പടിവേധധമ്മേ ച. പരിയത്തിധമ്മേ കങ്ഖമാനോ ‘‘തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനീതി വദന്തി, അത്ഥി നു ഖോ ഏതം നത്ഥീ’’തി കങ്ഖതി. പടിവേധധമ്മേ കങ്ഖമാനോ ‘‘വിപസ്സനാനിസ്സന്ദോ മഗ്ഗോ നാമ, മഗ്ഗനിസ്സന്ദം ഫലം നാമ, സബ്ബസങ്ഖാരപടിനിസ്സഗ്ഗോ നിബ്ബാനം നാമാതി വദന്തി, തം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’’തി കങ്ഖതി. സങ്ഘേ കങ്ഖതീതി ‘‘ഉജുപ്പടിപന്നോ’’തിആദീനം പദാനം വസേന ‘‘ഏവരൂപം പടിപദം പടിപന്നോ ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാ ചത്താരോ ഫലട്ഠാതി അട്ഠന്നം പുഗ്ഗലാനം സമൂഹഭൂതോ സങ്ഘോ നാമ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’’തി കങ്ഖതി. സിക്ഖായ കങ്ഖമാനോ ‘‘അധിസീലസിക്ഖാ നാമ അധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ നാമാതി വദന്തി, സാ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’’തി കങ്ഖതി. അയം പഞ്ചമോതി അയം സബ്രഹ്മചാരീസു കോപസങ്ഖാതോ പഞ്ചമോ ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവോ കചവരഭാവോ ഖാണുകഭാവോ.

൬. വിനിബന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൬. ഛട്ഠേ ചേതസോവിനിബന്ധാതി ചിത്തം വിനിബന്ധിത്വാ മുട്ഠിയം കത്വാ വിയ ഗണ്ഹന്തീതി ചേതസോവിനിബന്ധാ. കാമേതി വത്ഥുകാമേപി കിലേസകാമേപി. കായേതി അത്തനോ കായേ. രൂപേതി ബഹിദ്ധാരൂപേ. യാവദത്ഥന്തി യത്തകം ഇച്ഛതി, തത്തകം. ഉദരാവദേഹകന്തി ഉദരപൂരം. തഞ്ഹി ഉദരം അവദേഹനതോ ഉദരാവദേഹകന്തി വുച്ചതി. സേയ്യസുഖന്തി മഞ്ചപീഠസുഖം, ഉതുസുഖം വാ. പസ്സസുഖന്തി യഥാ സമ്പരിവത്തകം സയന്തസ്സ ദക്ഖിണപസ്സ വാമപസ്സാനം സുഖം ഹോതി, ഏവം ഉപ്പന്നസുഖം. മിദ്ധസുഖന്തി നിദ്ദാസുഖം. അനുയുത്തോതി യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരതി. പണിധായാതി പത്ഥയിത്വാ. സീലേനാതിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. വതന്തി വതസമാദാനം. തപോതി തപചരണം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതി. ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമീതി മഹേസക്ഖദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി. ദേവഞ്ഞതരോ വാതി അപ്പേസക്ഖദേവേസു വാ അഞ്ഞതരോതി.

൭-൮. യാഗുസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൭-൨൦൮. സത്തമേ വാതം അനുലോമേതീതി വാതം അനുലോമേത്വാ ഹരതി. വത്ഥിം സോധേതീതി ധമനിയോ സുദ്ധാ കരോതി. ആമാവസേസം പാചേതീതി സചേ ആമാവസേസകം ഹോതി, തം പാചേതി. അട്ഠമേ അചക്ഖുസ്സന്തി ന ചക്ഖൂനം ഹിതം, ചക്ഖും വിസുദ്ധം ന കരോതി.

൯. ഗീതസ്സരസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. നവമേ ആയതകേനാതി ദീഘേന, പരിപുണ്ണപദബ്യഞ്ജനകം ഗാഥാവത്തഞ്ച വിനാസേത്വാ പവത്തേന. സരകുത്തിമ്പി നികാമയമാനസ്സാതി ഏവം ഗീതസ്സരോ കാതബ്ബോതി സരകിരിയം പത്ഥയമാനസ്സ. സമാധിസ്സ ഭങ്ഗോ ഹോതീതി സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ വിനാസോ ഹോതി.

൧൦. മുട്ഠസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. ദസമേ ദുക്ഖം സുപതീതി നാനാവിധം സുപിനം പസ്സന്തോ ദുക്ഖം സുപതി. ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝതീതി പടിബുജ്ഝന്തോപി ഉത്തസിത്വാ സലോമഹംസോ പടിബുജ്ഝതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സതിസമ്പജഞ്ഞം മിസ്സകം കഥിതം.

കിമിലവഗ്ഗോ പഠമോ.