(൧൭) ൨. ആഘാതവഗ്ഗോ

൧. പഠമആഘാതപടിവിനയസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ആഘാതം പടിവിനേന്തി വൂപസമേന്തീതി ആഘാതപടിവിനയാ. യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോതി യത്ഥ ആരമ്മണേ ഭിക്ഖുനോ ആഘാതോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി, തത്ഥ സോ സബ്ബോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി പടിവിനോദേതബ്ബോതി അത്ഥോ. മേത്താ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവേതബ്ബാതി തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. കരുണായപി ഏസേവ നയോ. ഉപേക്ഖാ പന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനവസേന ഭാവേതബ്ബാ. യസ്മാ പന യം പുഗ്ഗലം പസ്സതോ ചിത്തം ന നിബ്ബാതി, തസ്മിം മുദിതാ ന സണ്ഠഹതി, തസ്മാ സാ ന വുത്താ. അസതിഅമനസികാരോതി യഥാ സോ പുഗ്ഗലോ ന ഉപട്ഠാതി, കുട്ടാദീഹി അന്തരിതോ വിയ ഹോതി, ഏവം തസ്മിം അസതിഅമനസികാരോ ആപജ്ജിതബ്ബോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

൨. ദുതിയആഘാതപടിവിനയസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൨. ദുതിയേ ആഘാതോ ഏതേസു പടിവിനേതബ്ബോതി ആഘാതപടിവിനയാ. ആഘാതോ ഏതേഹി പടിവിനേതബ്ബോതിപി ആഘാതപടിവിനയാ. പടിവിനയോതി ഹി പടിവിനയവത്ഥൂനമ്പി പടിവിനയകാരണാനമ്പി ഏതം അധിവചനം, തദുഭയമ്പി ഇധ വട്ടതി. പഞ്ച ഹി പുഗ്ഗലാ പടിവിനയവത്ഥൂ ഹോന്തി പഞ്ചഹി ഉപമാഹി പഞ്ച പടിപത്തിയോ പടിവിനയകാരണാനി. ലഭതി ച കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദന്തി കാലേ കാലേ സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നോകാസസങ്ഖാതം വിവരഞ്ചേവ സദ്ധാസമ്പന്നഭാവസങ്ഖാതം പസാദഞ്ച ലഭതി.

രഥിയായാതി അന്തരവീഥിയം. നന്തകന്തി പിലോതികഖണ്ഡം. നിഗ്ഗഹേത്വാതി അക്കമിത്വാ. യോ തത്ഥ സാരോതി യം തത്ഥ ഥിരട്ഠാനം. തം പരിപാതേത്വാതി തം ലുഞ്ചിത്വാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ പംസുകൂലികോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, രഥിയായ നന്തകം വിയ വേരിപുഗ്ഗലോ, ദുബ്ബലട്ഠാനം വിയ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ, ഥിരട്ഠാനം വിയ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ, ദുബ്ബലട്ഠാനം ഛഡ്ഡേത്വാ ഥിരട്ഠാനം ആദായ ഗന്ത്വാ സിബ്ബിത്വാ രജിത്വാ പാരുപിത്വാ വിചരണകാലോ വിയ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരതം അമനസികത്വാ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരതം മനസികത്വാ വേരിമ്ഹി ചിത്തുപ്പാദം നിബ്ബാപേത്വാ ഫാസുവിഹാരകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

സേവാലപണകപരിയോനദ്ധാതി സേവാലേന ച ഉദകപപ്പടകേന ച പടിച്ഛന്നാ. ഘമ്മപരേതോതി ഘമ്മേന അനുഗതോ. കിലന്തോതി മഗ്ഗകിലന്തോ. തസിതോതി തണ്ഹാഭിഭൂതോ. പിപാസിതോതി പാനീയം പാതുകാമോ. അപവിയൂഹിത്വാതി അപനേത്വാ. പിവിത്വാതി പസന്നഉദകം പിവിത്വാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഘമ്മാഭിതത്തോ പുരിസോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, സേവാലപണകം വിയ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ, പസന്നഉദകം വിയ പരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ, സേവാലപണകം അപബ്യൂഹിത്വാ പസന്നോദകം പിവിത്വാ ഗമനം വിയ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതം അമനസികത്വാ പരിസുദ്ധകായസമാചാരതം മനസികത്വാ വേരിമ്ഹി ചിത്തുപ്പാദം നിബ്ബാപേത്വാ ഫാസുവിഹാരകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഖോഭേസ്സാമീതി ചാലേസ്സാമി. ലോളേസ്സാമീതി ആകുലം കരിസ്സാമി. അപേയ്യമ്പി തം കരിസ്സാമീതി പിവിതും അസക്കുണേയ്യം കരിസ്സാമി. ചതുക്കുണ്ഡികോതി ജാണൂഹി ച ഹത്ഥേഹി ച ഭൂമിയം പതിട്ഠാനേന ചതുക്കുണ്ഡികോ ഹുത്വാ. ഗോപീതകം പിവിത്വാതി ഗാവിയോ വിയ മുഖേന ആകഡ്ഢേന്തോ പിവിത്വാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഘമ്മാഭിതത്തോ പുരിസോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, ഗോപദം വിയ വേരിപുഗ്ഗലോ, ഗോപദേ പരിത്തഉദകം വിയ തസ്സബ്ഭന്തരേ പരിത്തഗുണോ, ചതുക്കുണ്ഡികസ്സ ഗോപീതകം പിവിത്വാ പക്കമനം വിയ തസ്സ അപരിസുദ്ധകായവചീസമാചാരതം അമനസികത്വാ യം സോ കാലേന കാലം ധമ്മസ്സവനം നിസ്സായ ചേതസോ വിവരപ്പസാദസങ്ഖാതം പീതിപാമോജ്ജം ലഭതി, തം മനസികത്വാ ചിത്തുപ്പാദനിബ്ബാപനം വേദിതബ്ബം.

ആബാധികോതി ഇരിയാപഥഭഞ്ജനകേന വിസഭാഗാബാധേന ആബാധികോ. പുരതോപിസ്സാതി പുരതോപി ഭവേയ്യ. അനയബ്യസനന്തി അവഡ്ഢിവിനാസം. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സോ അനാഥഗിലാനോ വിയ സബ്ബകണ്ഹധമ്മസമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ, അദ്ധാനമഗ്ഗോ വിയ അനമതഗ്ഗസംസാരോ, പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഗാമാനം ദൂരഭാവോ വിയ നിബ്ബാനസ്സ ദൂരഭാവോ, സപ്പായഭോജനാനം അലാഭോ വിയ സാമഞ്ഞഫലഭോജനാനം അലാഭോ, സപ്പായഭേസജ്ജാനം അലാഭോ വിയ സമഥവിപസ്സനാനം അഭാവോ, പതിരൂപഉപട്ഠാകാനം അലാഭോ വിയ ഓവാദാനുസാസനീഹി കിലേസതികിച്ഛകാനം അഭാവോ, ഗാമന്തനായകസ്സ അലാഭോ വിയ നിബ്ബാനസമ്പാപകസ്സ തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ അലദ്ധഭാവോ, അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞുപട്ഠാനം വിയ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ മേത്താവിഹാരികസ്സ കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ചിത്തനിബ്ബാപനം വേദിതബ്ബം.

അച്ഛോദകാതി പസന്നോദകാ. സാതോദകാതി മധുരോദകാ. സീതോദകാതി തനുസീതസലിലാ. സേതകാതി ഊമിഭിജ്ജനട്ഠാനേസു സേതവണ്ണാ. സുപതിത്ഥാതി സമതിത്ഥാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഘമ്മാഭിതത്തോ പുരിസോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, സാ പോക്ഖരണീ വിയ പരിസുദ്ധസബ്ബദ്വാരോ പുരിസോ, ന്ഹത്വാ പിവിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ രുക്ഖച്ഛായായ നിപജ്ജിത്വാ യഥാകാമം ഗമനം വിയ തേസു ദ്വാരേസു യം ഇച്ഛതി, തം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തനിബ്ബാപനം വേദിതബ്ബം. തതിയചതുത്ഥാനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൫. പഞ്ഹപുച്ഛാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൫. പഞ്ചമേ പരിഭവന്തി പരിഭവന്തോ, ഏവം പരിഭവിസ്സാമീതി പരിഭവനത്ഥായ പുച്ഛതീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞാതുകാമോതി ജാനിതുകാമോ ഹുത്വാ.

൬. നിരോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൬. ഛട്ഠേ അത്ഥേതം ഠാനന്തി അത്ഥി ഏതം കാരണം. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യാതി നോ ചേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അരഹത്തം പാപുണേയ്യ. കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനന്തി കാമാവചരദേവാനം. അഞ്ഞതരം മനോമയം കായന്തി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം അഞ്ഞതരം സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മകായം. ഉദായീതി ലാളുദായീ. സോ ഹി ‘‘മനോമയ’’ന്തി സുത്വാ ‘‘ആരുപ്പേ ന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി പടിബാഹി. ഥേരോ ‘‘സാരിപുത്തോ കിം ജാനാതി, യസ്സ സമ്മുഖാ ഏവം ഭിക്ഖൂ വചനം പടിക്കോസന്തീ’’തി ഏവം ബാലാനം ലദ്ധിഉപ്പത്തിപടിബാഹനത്ഥം തം വചനം അനധിവാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

അത്ഥി നാമാതി അമരിസനത്ഥേ നിപാതോ. തേനേവ ചേത്ഥ ‘‘അജ്ഝുപേക്ഖിസ്സഥാ’’തി അനാഗതവചനം കതം. അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ – ആനന്ദ, തുമ്ഹേ ഥേരം ഭിക്ഖും വിഹേഠിയമാനം അജ്ഝുപേക്ഖഥ, ന വോ ഏതം മരിസയാമി ന സഹാമി നാധിവാസേമീതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ആനന്ദഥേരംയേവ ഏവമാഹാതി? ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്താ. ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഹി ഏവം വദന്തോ പടിബാഹിതും ഭാരോ. അപിചേസ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പിയസഹായോ, തേനാപിസ്സ ഏസ ഭാരോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരം ഗരഹന്തോ ഏവമാഹ, ന പനേസാ തസ്സേവ ഗരഹാ, സമ്മുഖീഭൂതാനം സബ്ബേസംയേവ ഗരഹാതി വേദിതബ്ബാ. വിഹാരന്തി ഗന്ധകുടിം.

അനച്ഛരിയന്തി ന അച്ഛരിയം. യഥാതി കാരണവചനം. ആയസ്മന്തംയേവേത്ഥ ഉപവാനം പടിഭാസേയ്യാതി ഏത്ഥ ഭഗവതാ ച ഏവം ഏതദേവ കാരണം ആരബ്ഭ ഉദാഹടേ ആയസ്മതോയേവ ഉപവാനസ്സ പടിവചനം പടിഭാതു ഉപട്ഠാതൂതി ദീപേതി. സാരജ്ജം ഓക്കന്തന്തി ദോമനസ്സം അനുപവിട്ഠം. സീലവാതിആദീഹി ഖീണാസവസീലാദീനിയേവ കഥിതാനി. ഖണ്ഡിച്ചേനാതിആദീനി സക്കാരാദീനം കാരണപുച്ഛാവസേന വുത്താനി. കിം ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി കാരണേഹി തം തം സബ്രഹ്മചാരിം സക്കരേയ്യുന്തി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൭. ചോദനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൭. സത്തമേ ചോദകേനാതി വത്ഥുസന്ദസ്സനാ ആപത്തിസന്ദസ്സനാ സംവാസപ്പടിക്ഖേപോ സാമീചിപ്പടിക്ഖേപോതി ചതൂഹി ചോദനാവത്ഥൂഹി ചോദയമാനേന. കാലേന വക്ഖാമി നോ അകാലേനാതി ഏത്ഥ ചുദിതകസ്സ കാലോ കഥിതോ, ന ചോദകസ്സ. പരം ചോദേന്തേന ഹി പരിസമജ്ഝേ വാ ഉപോസഥപവാരണഗ്ഗേ വാ ആസനസാലാഭോജനസാലാദീസു വാ ന ചോദേതബ്ബോ, ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നകാലേ ‘‘കരോതായസ്മാ ഓകാസം, അഹം ആയസ്മന്തം വത്തുകാമോ’’തി ഏവം ഓകാസം കാരേത്വാ ചോദേതബ്ബോ. പുഗ്ഗലം പന ഉപപരിക്ഖിത്വാ യോ ലോലപുഗ്ഗലോ അഭൂതം വത്വാ ഭിക്ഖൂനം അയസം ആരോപേതി, സോ ഓകാസകമ്മം വിനാപി ചോദേതബ്ബോ. ഭൂതേനാതി തച്ഛേന സഭാവേന. സണ്ഹേനാതി മട്ഠേന മുദുകേന. അത്ഥസംഹിതേനാതി അത്ഥകാമതായ ഹിതകാമതായ ഉപേതേന. അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോതി അമങ്കുഭാവോ ഉപനേതബ്ബോ. അലം തേ അവിപ്പടിസാരായാതി യുത്തം തേ അമങ്കുഭാവായ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. അട്ഠമം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ പാകടമേവ.

൯. ഖിപ്പനിസന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൯. നവമേ ഖിപ്പം നിസാമയതി ഉപധാരേതീതി ഖിപ്പനിസന്തി. സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഗണ്ഹാതീതി സുഗ്ഗഹിതഗ്ഗാഹീ. അത്ഥകുസലോതി അട്ഠകഥായ ഛേകോ. ധമ്മകുസലോതി പാളിയം ഛേകോ. നിരുത്തികുസലോതി നിരുത്തിവചനേസു ഛേകോ. ബ്യഞ്ജനകുസലോതി അക്ഖരപ്പഭേദേ ഛേകോ. പുബ്ബാപരകുസലോതി അത്ഥപുബ്ബാപരം, ധമ്മപുബ്ബാപരം, അക്ഖരപുബ്ബാപരം, ബ്യഞ്ജനപുബ്ബാപരം, അനുസന്ധിപുബ്ബാപരന്തി ഇമസ്മിം പഞ്ചവിധേ പുബ്ബാപരേ ഛേകോ. തത്ഥ അത്ഥപുബ്ബാപരകുസലോതി ഹേട്ഠാ അത്ഥേന ഉപരി അത്ഥം ജാനാതി, ഉപരി അത്ഥേന ഹേട്ഠാ അത്ഥം ജാനാതി. കഥം? സോ ഹി ഹേട്ഠാ അത്ഥം ഠപേത്വാ ഉപരി അത്ഥേ വുത്തേ ‘‘ഹേട്ഠാ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. ഉപരി അത്ഥം ഠപേത്വാ ഹേട്ഠാ അത്ഥേ വുത്തേപി ‘‘ഉപരി അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. ഉഭതോ ഠപേത്വാ മജ്ഝേ അത്ഥേ വുത്തേ ‘‘ഉഭതോ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. മജ്ഝേ അത്ഥം ഠപേത്വാ ഉഭതോഭാഗേസു അത്ഥേ വുത്തേ ‘‘മജ്ഝേ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. ധമ്മപുബ്ബാപരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അനുസന്ധിപുബ്ബാപരേ പന സീലം ആദിം കത്വാ ആരദ്ധേ സുത്തന്തേ മത്ഥകേ ഛസു അഭിഞ്ഞാസു ആഗതാസു ‘‘യഥാനുസന്ധിം യഥാനുപരിച്ഛേദം സുത്തന്തോ ഗതോ’’തി ജാനാതി. ദിട്ഠിവസേന ആരദ്ധേ ഉപരി സച്ചേസു ആഗതേസുപി ‘‘യഥാനുസന്ധിനാ ഗതോ’’തി ജാനാതി. കലഹഭണ്ഡനവസേന ആരദ്ധേ ഉപരി സാരണീയധമ്മേസു ആഗതേസുപി, ദ്വത്തിംസതിരച്ഛാനകഥാവസേന ആരദ്ധേ ഉപരി ദസകഥാവത്ഥൂസു (അ. നി. ൧൦.൬൯; ഉദാ.൩൧) ആഗതേസുപി ‘‘യഥാനുസന്ധിനാ ഗതോ’’തി ജാനാതീതി.

൧൦. ഭദ്ദജിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൦. ദസമേ അഭിഭൂതി അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ ജേട്ഠകോ. അനഭിഭൂതോതി അഞ്ഞേഹി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസ്സനവസേന ദസോ, സബ്ബം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ. വസവത്തീതി സബ്ബം ജനം വസേ വത്തേതി. യഥാ പസ്സതോതി ഇട്ഠാരമ്മണം വാ ഹോതു അനിട്ഠാരമ്മണം വാ, യേനാകാരേന തം പസ്സന്തസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി അനന്തരായേവ അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ സുണതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഥ വാ യം ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിരന്തരമേവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തം തസ്സ അരഹത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനന്തരം നാമ ഹോതി. തം സന്ധായ വുത്തം – ഇദം ദസ്സനാനം അഗ്ഗന്തി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ.

യഥാ സുഖിതസ്സാതി യേന മഗ്ഗസുഖേന സുഖിതസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി സമനന്തരമേവ അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം സുഖാനം അഗ്ഗന്തി ഇദം മഗ്ഗസുഖം സുഖാനം ഉത്തമം. യഥാ സഞ്ഞിസ്സാതി ഇധാപി മഗ്ഗസഞ്ഞാവ അധിപ്പേതാ. യഥാ ഭൂതസ്സാതി യസ്മിം ഭവേ യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠിതസ്സ. അനന്തരാതി അനന്തരായേന അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം ഭവാനം അഗ്ഗന്തി അയം പച്ഛിമോ അത്തഭാവോ ഭവാനം അഗ്ഗം നാമ. അഥ വാ യഥാ ഭൂതസ്സാതി യേഹി ഖന്ധേഹി മഗ്ഗക്ഖണേ ഭൂതസ്സ വിജ്ജമാനസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി മഗ്ഗാനന്തരമേവ ഫലം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം ഭവാനം അഗ്ഗന്തി ഇദം മഗ്ഗക്ഖണേ ഖന്ധപഞ്ചകം ഭവാനം അഗ്ഗം നാമാതി.

ആഘാതവഗ്ഗോ ദുതിയോ.